Уступ

Існуюць прымардыялісцкія і мадэрнісцкія трактоўкі паходжаньня беларускага нацыяналізму. У прававерным прымардыялізьме ўжо полацкія, смаленскія і северскія князі часоў Кіеўскай Русі былі носьбітамі беларускай нацыянальнай сьвядомасьці. Літоўскія валадары насамрэч былі не літоўскімі, а беларускімі, бо зьядналі беларускія землі ў адно магутнае гаспадарства, падстаўлялі Жмудзь пад атакі крыжакоў, увялі беларускую мову ў якасьці дзяржаўнай і забясьпечылі росквіт беларускай культуры ў XVI ст. На жаль, у выніку неспрыяльных абставінаў (геапалітычная каньюнктура, палянізацыя, агрэсія Маскоўскай дзяржавы і інш.) залаты век беларускай культуры схінуўся да ўпадку. На ХІХ ст. прыпаў апатэоз яе згасаньня і масавай русіфікацыі. Як меркаваў Ян Станкевіч, аўтар праграмнага артыкула «Вітаўт Вялікі як беларускі гаспадар» (1930),

усе дасьледаваньні згодна сьцьвярджаюць, што найцяжшым стагодзьдзем у гісторыі народу беларускага было стагодзьдзе дзевятнаццатае. А ў гэтым стагодзьдзі найцяжшай была другая яго, трохі меншая, часьць, што пачалася пасьля паўстаньня 1863 г. Асмалоўскі піша: «Яшчэ ў часы пісьменьніка Дуніна-Марцінкевіча ў 30-х, 40-х гг. мінулага XIX ст. шмат хто зь беларускіх паноў і падпанкаў гукаў беларускаю моваю і напэўна ўважаў яе за сваю родную». Тое ж было ў 1850-х гг. аж да паўстаньня 1863 г., улучна. Дык у гэтым часе беларускія народныя масы не былі яшчэ пакіненыя сваёй інтэлігенцыяй, якой тады былі так званыя вышшыя клясы, дакладней кажучы, не зусім былі пакіненыя. Былі пакіненыя толькі часткава. Але фізычным вынішчэньнем у часе ліквідаваньня паўстаньня сьведамыя часьці беларускай інтэлігенцыі, а нямала і не інтэлігенцыі, забаронай беларускага друку і перасьледаваньнем усяго чыста беларускага, абдыманай і сыстэматычнай і ўсебакова праводжанай, неперабіраючых у сяродках русыфікацыі, Беларусь была даведзена да таго, што пад канец таго стагодзьдзя беларуская мова сярод пануючай клясы зусім забываецца. Ёю толькі гукаюць нацыянальна сьведамыя¹.

Дарма што перасьледы, «цягам XIX ст. паступова разьвіваўся беларускі нацыянальны рух», а Вінцэнт Канстанцін Каліноўскі быў адным зь першых пратаганістаў беларускай нацыянальнай ідэі — «канцэпцыі, згодна зь якой адраджэньне, прагрэс і дабрабыт беларускага народу зможа найлепш забясьпечыць толькі палітычная незалежнасьць Беларусі»². Між тым ідэя палітычнай незалежнасьці Беларусі зьявілася ў палітычнай публіцыстыцы Вацлава Ластоўскага ў 1917 г.

Як маркер прымардыялізму можна выкарыстоўваць тэрміналягічную намэнклятуру накшталт катэгорыі «краёвасьць». Будучы запазычаньнем з польскай гістарыяграфіі, яна ўжываецца беларускімі гісторыкамі для азначэньня сьвядомасьці «беларуска-літоўскай шляхты» з палітычнай ляяльнасьцю да Рэчы Паспалітай, але культурнымі сантымэнтамі да Беларусі. Такая «краёвасьць» выступае зьвяном-перадатчыкам беларускай нацыянальнай сьвядомасьці ад эліты «беларускай дзяржавы Вялікае Княства Літоўскае», як называў яго Мікола Ермаловіч, да мадэрных нацыяналістаў накшталт Івана Луцкевіча.

Гносэалягічная вартасьць такога падыходу невысокая: ён, выбудоўваючы ланцужок залаты век ВКЛ — «краёвасьць» — мадэрны беларускі нацыяналізм, набывае адкрыта міталягічную структуру, бо генэзу беларускай нацыянальнай сьвядомасьці да XVI ст., якая нібыта спрычыніла залаты век ВКЛ, немагчыма вытлумачыць пры дапамозе навукі.

Ад пэўнага часу з прымардыялісцкімі пачалі канкураваць мадэрнісцкія трактоўкі паходжаньня беларускага нацыяналізму. Іх прыхільнікі, сярод якіх Яўген Мірановіч і Алег Латышонак, сумняюцца ў тым, ці выпадае Францішка Багушэвіча лічыць першым беларускім нацыянальным паэтам. Гучаць галасы, што той быў надта прапольскім, а таму такім выпадае прызнаць Каруся Каганца. Мяркуецца, што беларускую «нацыянальную ідэю» сфармавалі народавольцы — выдаўцы альманаху «Гомон», якія дзейнічалі на пачатку 80-х гг. XIX ст. У гэтым альманаху ўпершыню зьявіўся беларускі нацыяналізм, выражаны формулай «Чужыя рукі прэч ад Беларусі!»³.

Крайне тэндэнцыйную ўвязку пачаткаў беларускага нацыяналізму зь дзейнасьцю расейскамоўных народавольцаў, якая, у адрозьненьне ад паэзіі Ф. Багушэвіча, не была добра вядомая нават сярод навукоўцаў у першыя дзесяцігодзьдзі ХХ ст., можна расцэньваць як праяву праваслаўнага фундамэнталізму і спробу гістарычнага рэваншу «праваслаўных» беластоцкіх гісторыкаў. Адваротны бок атрыбуцыі «Гомону» як першапраходца беларускага нацыяналізму — сымбалічная забарона быць такім рыма-каталіку Ф. Багушэвічу. Тым часам якраз на яго малой радзіме, цяперашняй Смаргоншчыне, дзе беларуская нацыянальная агітацыя пачалася як найпазьней з 1891 г., два нацыянал-дэмакратычныя кандыдаты на першых у Беларусі прэзыдэнцкіх выбарах у 1994 г. набралі рэкордны працэнт галасоў.

Нарэшце, Павал Церашковіч, аўтар манаграфіі «Этническая история Беларуси ХІХ — начала ХХ в. в контексте Центрально-Восточной Европы» (Менск, 2004), асноўнай прычынай «спазьненьня фармаваньня беларускай нацыі» называў цывілізацыйную адсталасьць беларусаў. Між тым мадэрнае нацыятварэньне ў Беларусі пачалося практычна адначасова з аналягічнымі працэсамі ў этнічнай Польшчы і Літве — калі не гаварыць пра Партугалію або Баўгарыю.

Пры такім разнабоі задача «Гісторыі беларускага нацыяналізму» (выйшла летась друкам — па-расейску ў жніўні, па-беларуску — у сьнежні) была ў тым, каб падштурхнуць навуковую супольнасьць да дасягненьня кансэнсусу што да базавых момантаў беларускага нацыяналізму: ключавых аўтараў, наратываў, храналягічных рамак, а таксама ўнікальнага гістарычнага кантэксту, які суправаджаў яго вынаходжаньне. З пункту гледжаньня заходняй тэорыі нацыі і нацыяналізму або гістарыяграфіі, далёка ня ўсе тэзы з кнігі мелі палемічную або правакацыйную энэргетыку, адлюстроўваючы іх агульныя месцы. Аднак сярод беларускіх навукоўцаў яны ўсё яшчэ здольныя будзіць гарачае непрыняцьце, умацаванае патрыятычнай экзальтацыяй і (квазі)навуковымі аргумэнтамі. Я маю на ўвазе тэзы:

польскі нацыяналізм быў гістарычна першым на беларускіх землях (на што паказвае ў тым ліку беларускамоўная польскацэнтрычная літаратура ХІХ ст.);

Беларусь была пэрыфэрыяй эўрапейскага нацыятварэньня, дзе ў адрозьненьне ад заходнеэўрапейскай нормы канкуравалі розныя нацыянальныя праекты (можна дыскутаваць наконт іх колькасьці);

канкурэнцыя расейскага і польскага нацыяналізму мела вынікам паўстаньне беларускага нацыяналізму і асобнай беларускай ідэнтычнасьці. Асноўныя баталіі, якія выклікалі гэтыя падзеі, пасьля 1863 г. адбываліся найперш на расейскай мове. Адмова ад аналізу наратываў на польскай і расейскай мовах зьбядняе або робіць нават немагчымым дасьледаваньне беларускага нацыяналізму.

Рэцэнзія Андрэя Казакевіча — гэта ўжо шосты водгук на кніжку, зь якім мне пашчасьціла азнаёміцца⁴. Сваёй вастрынёй ён пераўзышоў ранейшыя крытычныя галасы. Яго патас можна зьвесьці да таго, што збольшага выкладзеныя ў кнізе схемы і рамкі ўзьнікненьня беларускага нацыяналізму некарэктныя, ужытыя мэтады, аналітычныя прыёмы і катэгорыі хібныя, а кола асобаў, якіх можна назваць пратаганістамі беларускага нацыяналізму або аўтарамі яго кананічных наратываў, выссанае з пальца.

Фрагмэнты Казакевічавага тэксту адзначаюцца рознай інтэнсіўнасьцю крытычнай устаноўкі. Яго аўтар ужывае некалькі наратараў — экспэрта-навукоўца (шырокага профілю — мэтадоляга, гісторыка і нават псыхааналітыка), ідэоляга, які стаіць на варце нацыянальнай годнасьці беларусаў і ня зносіць гульні з нацыянальнымі сьвятынямі, і маралізатара, які гаворыць пра аўтараву нясьціпласьць і нявыхаванасьць, намякае на ягоную мэгаляманію, своекарысьлівасьць, а можа нават і амаральнасьць.

Пра крытыку як такую можна гаварыць толькі ў дачыненьні да пазыцыі экспэрта, які даводзіць, што маем справу зь некампэтэнтным у цэлым навукоўцам, які больш-менш зносна арыентуецца ў полі літаратуры. Аўтар «Гісторыі беларускага нацыяналізму» ў лепшым выпадку — пераймальнік А. Цьвікевіча, чыё разуменьне заходнерусізму адно «некалькі разыходзіцца» зь першакрыніцай. Падобную аргумэнтацыю выкарыстоўвае і А. Астапенка, які ўспрымае кніжку як пазбаўленую дачыненьня да навукі агромністую літаратурную імпрэсію і пасьлядоўна называе яе аўтара пісьменьнікам:

[Аўтар абмяжоўваецца] творамі некаторых літаратараў і зьвязвае іх з праблемай беларускага нацыяналізму. Бясспрэчна: літаратар можа браць за аб’ект літаратурнай апрацоўкі любыя зьявы як у прыродзе, так і ў грамадзтве. У тым ліку і такую філязофскую катэгорыю, як «нацыяналізм». Іншая рэч, наколькі яна (гэтая зьява) адэкватная свайму навуковаму адпаведніку. Дык вось, усе літаратары, творчасьць якіх разглядае В. Булгакаў, даволі далёкія ад праблемаў нацыяналізму і даволі цьмяна ўяўляюць яго сутнасьць. Літаратурныя мроі — гэта ніякае не адлюстраваньне сутнасьці нацыяналізму…⁵

З тае прычыны, што аўтар у цэлым некампэтэнтны, а тэма дасьледаваньня раскрытая і кансэнсус ужо дасягнуты, Казакевіч-экспэрт дазваляе сабе мэнтарскі тон і паўтарае прапісныя ісьціны. Ён схільны навязваць звышвысокія мэтадалягічныя стандарты, хоць мая кніга не называлася «Ўсеагульная або поўная гісторыя беларускага нацыяналізму», а ў пляны яе аўтара таксама не ўваходзіла расстаноўка канчатковых акцэнтаў названай праблемы. Гэта не ўсьцерагло ад закідаў у неасьвятленьні пэўных, нібыта важных сюжэтаў. Экспэрт між іншым настойвае, што пішучы пра беларускі нацыяналізм, нельга адхіляцца ад тэмы:

Гаворка ідзе не пра беларускі нацыяналізм і нават не пра нацыяналізм у Беларусі, але толькі імпэрскую візію Паўночна-Заходняга краю і шэраг адпаведных практыкаў калянізацыі.

(Гэтая вымога надуманая, як і іншыя з гэтага шэрагу, напрыклад, апрацаваць усе магчымыя крыніцы на тэму дасьледаваньня або прааналізаваць усе сацыяльныя працэсы, якія папярэднічалі яго зьяўленьню. Дасьледнік беларускага нацыяналізму вымушаны адбіраць найбольш важныя сюжэты, разглядаць ключавыя ідэі і практыкі, якія мелі найбольш сацыяльны, культурны і палітычны рэзананс.)

Экспэрт адмаўляе асобе аўтара ў цэльнасьці і кагерэнтнасьці, папросту намякаючы на яго шызафрэнію.

Ідэоляг і маралізатар дэфармуюць уласна навуковы дыскурс, зьвяртаючыся да эмоцый і палітычных перакананьняў. Ідэоляг асабліва не хавае, што маем справу з антыпатрыётам, а можа нават расейскім запраданцам, які грэбуе здабыткамі беларускай навукі на карысьць расейскай і ўкраінскай.

Падобную ў ідэалягічным сэнсе пазыцыю займае і А. Астапенка, адно што ён фіксуе яўны перакос у польскі бок:

Толькі паляк Р. Радзік у С. Булгакава (sic!) можа нешта сказаць пра беларускі нацыяналізм навукова. А дзе ж нашыя навукоўцы? Такое ўражаньне, што яны аўтару ... проста невядомыя. А такія імёны ёсьць. І ў гістарычнай пэрспэктыве, і ў сучаснасьці. Гэта цэлая плеяда вядомых людзей мінулага: ад Ф. Скарыны, М. Сматрыцкага, князёў Астроскіх да К. Каліноўскага, В. Ластоўскага, А. Станкевіча, У. Гадлеўскага (sic!) і многіх іншых. Гэта і нашыя сучасьнікі: палітыкі З. Пазьняк, Ю. Хадыка, філёзафы У. Конан, М. Крукоўскі, літаратуразнаўца А. Мальдзіс, гісторыкі: М. Ермаловіч, Г. Сагановіч, палітолягі: У. Роўда, В. Чарноў і іншыя. Найбольш поўна былі прадстаўленыя нашыя дасьледчыкі на канфэрэнцыі «Беларуская нацыянальная ідэя», што праходзіла ў 1999 г. у Горадні. У 2000 г. была надрукаваная кніга матэрыялаў гэтага форуму⁶.

Такі самы дысбалянс у бок захапленьня афіцыйнай гістарыяграфіяй непакоіць Г. Семянчука. На ягоную думку, гэта азначае прызнаньне яе аўтарытэтаў і яе легітымізацыю з пазыцыі незалежнага грамадзтва. Найбольшай цнотай незалежнага беларускага навукоўца тут лічыцца ўстрыманьне ад кантактаў, а тым больш дыскусій, з варожымі тэкстамі, аўтарамі і аўдыторыямі:

Што сапраўды непрымальна для мяне ў кнізе Булгакава, дык гэта нейкія пазытыўна-рацыянальныя спасылкі на Якава Трашчанка, прызнаньне за ім нейкай ісьціны. Калі гэта постмадэрнісцкая правакацыя, дык няўдалая і нясьмешная. Ня мае нават самай маленькай «долі ісьціны» магілёўскі выкладчык Я. Трашчанок, бо нічога не стварыў сам, а толькі выконваў рашэньні розных «ідэалягічных сэмінараў», «чарговых паседжаньняў дзяржаўных, партыйных і савецкіх органаў».

Я перакананы, што мы павінны ведаць тэксты нават такіх асобаў, як Я. Трашчанок альбо П. Петрыкаў, нават выказваць свае эмоцыі адносна іх зьместу, паказваючы іхняе сапраўднае месца. Толькі ні ў якім разе не губляць час і сілы ў дыскусіях зь імі, ні тым больш спасылацца ў сваіх працах. Лепей падумаць і супольна стварыць «чорную бібліяграфію» антыбеларускіх тэкстаў у галіне гуманітарных навук, каб самім ведаць і пераказаць нашчадкам, хто, калі і якімі словамі ўпарта шкодзіў разьвіцьцю беларускага нацыяналізму⁷.

Казакевіч-ідэоляг апэлюе да Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай і іншых ідэалягічна афарбаваных фэномэнаў, каб выклікаць да сябе давер і павагу. На падставе некалькіх крытычных заўвагаў пра характар палітыкі памяці ў ВКЛ «Гісторыі беларускага нацыяналізму» да іх прыпісваецца суцэльны нэгатывізм. Кніга нібыта адмаўляе, што мясцовая шляхта мела нейкія рэгіянальныя асаблівасьці, і быццам бы сьцьвярджае, што яна «як магла змагалася з рознымі праявамі лякальнасьці і ня мела ніякае памяці пра Вялікае Княства Літоўскае як гістарычную рэальнасць», якая «канчаткова зьнікла як фэномэн культуры, палітыкі і памяці». Карацей, адмаўляе адпаведныя масівы тэкстаў і культурныя практыкі як у пару існаваньня гэтай фэадальнай дзяржавы, так і пасьля яе зьнікненьня. Тым часам у кнізе выразна сказана, што тэза, паводле якой

гістарычнае быцьцё [беларускай нацыі] ўзыходзіць да Полацкага княства і Вялікага Княства Літоўскага, у прынцыпе бесьпярэчная...

Пар. таксама апавяданьне, у якім наратывы Багушэвіча зьвязваюцца са здабыткамі віленскай этнаграфіі і гістарыяграфіі:

Багушэвіч настойвае, што да творчасьці яго схілілі працы польскіх навукоўцаў — астранома, прафэсара Віленскага ўнівэрсытэту Марціна Пачабута-Адляніцкага (1728—1810) і этнографа, аўтара кнігі на польскай мове «Апісаньне Барысаўскага павету» (Вільня, 1847) Яўстаха Тышкевіча (1814—1873). Спасылка на іх мае сымбалічнае значэньне — працы гэтых навукоўцаў акрэсьліваюць пэўную перададраджэнскую фазу беларускай гісторыі... Магчыма таксама, што Багушэвіч пад уплывам ... Лелявеля падзяляў веру ў спрадвечную славянскую дэмакратыю, пазьней сапсаваную чужымі ўплывамі, і так супрацьпастаўляў дэмакратычную Эўропу дэспатычнай Расеі.

Ідэоляг таксама зацікаўлены ў агрубленьні матывацыяў, якія стаялі за напісаньнем кнігі. Яны фармулююцца то звыш шырока, як «жаданьне прадставіць уласнае бачаньне беларускае гісторыі», то неадэкватна вузка («мінулае можна ствараць, рэканструяваць, рабіць (пера)інтэпрэтацыю ці скарачаць, беларускія інтэлектуалы ўзяліся за апошняе»). Яны нібыта палягаюць у выкрыцьці і адначасова культывацыі пэўных ананімных мітаў («выкрыць «устойлівыя міты», устойлівасьць і само існаваньне якіх шмат у чым міталёгія ўласна Булгакава»). Кніга не была прысьвечана нацыянальным/антынацыянальным мітам, і такі прыём дазваляе крытыкаваць яе аўтара за няздольнасьць вытрымаць агульную рамку дасьледаваньня.

Ідэоляг заклапочаны выяўленьнем «палітычнай пазыцыі Булгакава». Яна апісваецца як нездаровая («можа адлюстроўваць палітычны крызіс інтэлектуальнае супольнасьці»), бо той сьвядома скарачае беларускую нацыянальную і дзяржаўную традыцыю, перадусім надта позна датуе старт беларускага нацыятварэньня (нацыягенэзу) і адмаўляе раньнія формы беларускай дзяржаўнасьці. Інакш кажучы, знаходзіцца ў небясьпечнай блізіні да афіцыйных ідэалягемаў або нават падзяляе іх.

Палітычнымі пазыцыямі і паглядамі, выражанымі ў кнізе («сумнеўнымі інтэрпрэтацыямі») заклапочаны і М. Шчур. Раз яе аўтар бачыць нацыяналізм, зразуметы як палітычную плынь, нават там, дзе яго няма, значыць, ён нацыяналіст і русафоб:

... не магу дазволіць сабе пагадзіцца з рэдукцыяй Багушэвіча на нейкага сьмешнага паэта-заснавальніка якойсьці там палітычнай плыні. Багушэвіч, на шчасьце, не разважаў у катэгорыях, у якіх мысьляць сёньняшнія дасьледчыкі-нацыяналісты, для якіх іхная русафобія альбо іншыя палітычныя перакананьні здаюцца дастатковай падставай для як заўгодна сумнеўных інтэрпрэтацыяў — у кожным выпадку, ня больш верагодных за вышэйпададзеную [тое, Багушэвіч ствараў тэксты па-беларуску, неабавязкова тлумачыцца «нацыяналізмам»]. Дзіўным чынам (!), яна не трапляе ў вычарпальны сьпіс пералічаных В. Булгакавым штампаў у дачыненьні да Багушэвіча⁸.

Казакевіч-маралізатар мае на мэце пераканаць публіку, што аўтар — па-хамску настроены тып, які не прызнае відных аўтарытэтаў беларускай навукі. (У духу псыхааналізу можна дадаць, што павышаная адчувальнасьць да навуковай герархіі тут сьведчыць пра незадавальненьне сваёй пазыцыяй у ёй. Гэта матываваны патрэбай уласнага самасьцьвярджэньня голас таксама адлюстроўвае канкурэнцыю сярод розных фракцыяў айчыннай навуковай супольнасьці.)

З пазыцыямі ідэоляга і маралізатара давядзецца пакуль згадзіцца — іх больш падрабязным разборам я займуся ў фінальнай частцы артыкула. Адзначу пакуль, што ідэалягічныя і маралізатарскія аргумэнты адно на першы погляд выглядаюць яўна празьмернымі. За імі крыецца пэўная лёгіка: яны высунутыя на той выпадак, калі навуковыя не спрацуюць — на ўзор судовых абвінавачаньняў. Чым больш абвінавачаньняў, тым большая імавернасьць таго, хоць бы нешта зь іх падтрымае судзьдзя.

Найбольш разгорнутай выглядае пазыцыя экспэрта, чый патас можна акрэсьліць як чатыры «не»«. Гісторыя беларускага нацыяналізму» — не гісторыя, не беларускага, не нацыяналізму. І, натуральна, ня першая. Кніжка ня мае дачыненьня да навукі, а яе аўтар — у лепшым выпадку публічны інтэлектуал, які не заслугоўвае доступу ў карпарацыю беларускіх вучоных.

Ужо назва рэцэнзіі падкрэсьлівае каньюнктурнасьць опусу, ставячы яго ў доўгім шэрагу дасьледаваньняў на гэтую тэму (цікава было б толькі даведацца, дзе ляжаць гэтыя мудрыя фаліянты). Такая тэхніка навязвае свайго роду прэзумпцыю віны, бо ад пачатку асноўнай інтэнцыяй аўтара абвяшчаецца задавальненьне свайго інтэлектуальнага (цесна зьвязанага з спажывецкім) капрызу. Раз ён ня мае нічога супольнага з духам праўдзівай навукі («чыста навуковае дасьледаваньне не было асноўнай інтэнцыяй тэксту»), значыць аўтарам рухалі літаратурны эксгібіцыянізм і эпатаж. Агучаныя контраргумэнты маюць паставіць пад сумнеў ключавыя ідэі, выказаныя ў кнізе, і правільна патлумачыць дынаміку беларускага нацыятварэньня і нацыяналізму:

1. Беларускае нацыятварэньне пачалося ў пачатку XIX ст. і ішло паралельна з польскім нацыятварэньнем у Беларусі. Сяргей Токць, ад канцэпцыі якога Казакевіч мог адштурхоўвацца, датуе пачаткі беларускага нацыянальнага руху з дакладнасьцю да дзесяцігодзьдзя: «у дачыненьні да беларускага руху, на нашу думку, фаза А распачынаецца ў другім дзесяцігодзьдзі ХІХ ст.»⁹. Такое датаваньне дазваляе ўспрымаць маю тэзу пра «відавочнае спазьненьне беларускага нацыяналізму ў параўнаньні нават з запозьненым украінскім» як абсурдную, або нават сьцьвярджаць, што беларускае нацыятварэньне выпярэджвала ўкраінскае, расейскае, а можа нават харвацкае ці нарвэскае.

Паміж «цэмэнтаваньнем нацыянальнае еднасьці палякаў» і беларускім нацыятварэньнем няма антаганізму. Віленскі ўнівэрсытэт можна ўпісаць у кантэкст беларускага нацыятварэньня. Мясцовая шляхта, якая запачаткавала беларускае нацыятварэньне ў першай палове XIX ст., не сфармулявала дактрыны беларускага нацыяналізму ў завершанай форме, але прапанавала першы праект беларускай ідэнтычнасьці і забясьпечыла аснову нацыяналізму ў будучыні. Польскамоўная рамантычная літаратура, этнаграфія і гісторыяграфія заклалі пачаткі беларускага нацыятварэньня. Польскамоўныя аўтары першай паловы ХІХ ст. рэалізавалі акадэмічную стадыю беларускага нацыяналізму. Хоць шмат хто зь іх быў польскімі нацыяналістамі, дэ факта яны былі першымі беларускімі нацыяналістамі. У XIX ст. можна вылучыць 4 хвалі беларускіх нацыяналістаў. Фаза А (у тэрміналёгіі М. Гроха) беларускага нацыянальнага руху ў цэлым скончылася ў сярэдзіне XIX ст. У польскай традыцыі Беларусь надзялалася багатай лякальнай культурнай і гістарычнай традыцыяй, а ў расейскай — стала ўсяго адным з трох канкурэнтных праектаў імпэрскага рэгіёну.

2. Польскі нацыяналізм ня змог прышчапіць гамагеннае польскае ідэнтычнасьці большай частцы беларускай шляхты ў XIX ст. Інтэгральны польскі нацыяналізм — гэта фэномэн канца ХІХ — пачатку ХХ стст. Ідэнтычнасьць мясцовай эліты заставалася гетэрагеннай і шматузроўневай на працягу ўсяго XIX ст.

3. Розныя віды рэакцыяў на ўзмацненьне імпэрскай прысутнасьці спрычынілі беларускі нацыяналізм, але ўплыў «заходнерусізму» і расейскай адміністрацыі на беларускі нацыяналізм ня быў вырашальны: беларускі нацыяналізм мог зьявіцца да Каяловіча. Русафільскія інтэлектуалы нічога не сканструявалі, а толькі праінтэрпрэтавалі беларусаў у русацэнтрычных катэгорыях, пазбаўляючы іх суб’ектнасьці. У XIX ст. расейскія ўлады не кантралявалі працэс беларускага нацыятварэньня і імкнуліся нэўтралізаваць беларускі нацыяналізм. Беларускі нацыяналізм мае польскія інсьпірацыі.

4. Францішак Багушэвіч — цэнтральная постаць мадэрнага беларускага нацыяналізму. Ён быў зьвязаны з польскім культурным і інтэлектуальным працэсам, у прыватнасьці з польскамоўным рамантызмам, а не з заходнерусізмам.

5. Паняцьце рэгіяналізму суадносіцца з культурным нацыяналізмам. Нацыяналізм зьвязаны з суб’ектнасьцю і яго можна акрэсьліць як «самастойную суб’ектнасьць». Дасьледаваць нацыяналізм — значыць вывучаць маніфэстацыі адрознасьці. Нацыяналізм узьнікае тады, калі адзначана суб’ектнасьць, прыгнятальнік і неабходнасьць вызваленьня, пры гэтым на мове суб’екта.

6. Ідэі Бэнэдыкта Андэрсана і Эдварда Саіда не канечне выкарыстоўваць пры дасьледаваньні беларускага нацыяналізму.

Я пішу гэты адказ, каб найперш даць шырэйшае ўяўленьне пра сваю кніжку чытачам, якія ніколі не трымалі яе ў руках, бо яе нармальны продаж у Беларусі немагчымы. Дзеля гэтага я буду даваць шырэйшыя цытаты і пераказваць некаторыя важныя ідэі. Крытыка дае дасканалую нагоду спраўдзіць трываласьць прапанаваных у ёй канструкцый, а таксама закрануць праблемы, якія ў «Гісторыі беларускага нацыяналізму» засталіся на пэрыфэрыі ўвагі або наагул апынуліся па-за разглядам. Сьпярша я разгледжу агульныя праблемы, важныя для разуменьня таго, калі, чаму і як зарадзіўся беларускі нацыяналізм. Далей я спынюся на прыватных палемічных момантах. І агульныя, і прыватныя пытаньні я буду разглядаць праз прызму скарачэньня беларускай традыцыі, якая сапраўды выглядае аналітычна плённай.

Асноўныя аблуды

Беларусь, беларусы і беларуская мова

Запярэчаньне меркаваньняў пра гэтыя тры катэгорыі і іх дынаміку цягам ХІХ ст., выкладзеныя ў кніжцы, становяць касьцяк пазыцыі Казакевіча, паводле якога

— апазнаваньне Беларусі як этнічнае катэгорыі не належыць да інавацыяў заходнерусізму. Расійская адміністрацыя і заходнярусы не стварылі «Беларусь» як этнічную катэгорыю і тым больш не аформілі канцэпцыі «прыгнечанай нацыі».

— тэза, што беларусаў як этнічную катэгорыю сканструявала расійская адміністрацыя (і/альбо заходнярусы) не адпавядае характару апазнаваньня беларускае сялянскае масы польскамоўнай шляхтаю ды практыкам рамантыкаў ХІХ ст.;

— гэтая тэза супярэчыць інфармацыі, што прапаноўвае аўтар, які прыводзіць цытаты аўтараў 1-й пал. ХІХ ст., дзе яны называюць беларусаў менавіта «народам»;

— практычна ўсе цытаты з кнігі апісваюць беларусаў як «народ», даюць інфармацыю пра беларускую мову/гаворку, тэрыторыю расьсяленьня, звычаі і міты беларусаў, рэканструююць гісторыю і г. д., г. зн. згадваюць практычна ўсе клясычныя прыкметы этнасу;

— Аўтар адзначае, што быў сфармаваны наратыў, які апісваў беларусаў як плебэйскі этнас, а пазьней піша, што польскамоўныя аўтары не апазналі беларусаў у якасьці этнічнае катэгорыі.

— Вынік працы польскамоўных этнографаў/літаратараў у 1-й пал. ХІХ ст. палягаў у тым, што беларусы былі прачытаныя ў этнічных катэгорыях і ўпершыню апазнаны як «іншы» (асобны) народ. Першаснае і збольшага адэкватнае апазнаньне было праведзенае.

Прывяду сьпярша дзьве цытаты, каб падкрэсьліць непасьлядоўнасьць, а можа нават прадузятасьць такой схемы. У першым выказваньні паміж «этнаграфічнай масай», «адгалінаваньнем» і «народам» праводзіцца непераадольная сэмантычная мяжа, а ў другім выяўляецца, што «этнічная маса», «народ» і «народнасьць» — гэта сынонімы:

Сам аўтар прыводзіць цытаты... аўтараў 1-й пал. ХІХ ст., дзе яны называюць беларусаў менавіта «народам», «адгалінаваньнем» і вылучаюць асобную «мову»... і нідзе «этнаграфічнай масаю».

І далей:

Заходнерусізм толькі па-іншаму праінтэрпрэтаваў ... ужо вядомую этнічную масу (народ, народнасьць) у русацэнтрычных катэгорыях і, адпаведна, сканструяваў новае бачаньне гісторыі, ідэнтычнасьці і палітычных пэрспэктываў.

У маёй кнізе няма тэзы, што беларусаў як этнічную катэгорыю сканструявала расійская адміністрацыя (альбо заходнярусы), але разрозьніваецца дынаміка трох катэгорыяў у дыскурсах ХІХ ст: «беларусы», «Беларусь» і «беларуская мова». Казакевіч атаесамляе зьмест катэгорыяў «Беларусь» і «беларусаў», а пасьля прыпісвае гэтае атаесамленьне мне, хоць я зрабіў спэцыяльную засьцярогу ў прадмове да кнігі:

У разьдзеле «Першыя нацыяналісты» разглядаецца працэс канструяваньня паняцьця «Беларусь» у польскім і расейскім каляніяльных дыскурсах і ягонае ператварэньне ў этнакультурную катэгорыю.

Я таксама характарызую Міхаіла Каяловіча як чалавека, «які карыстаўся мадэрным паняцьцем Беларусі як этнакультурнай катэгорыі». Нарэшце адзін з фрагмэнтаў кнігі мае назву «Беларусь як прыгнечаная этнічная нацыя».

Сьцьвердзіўшы ад майго імя, нібыта «польскамоўныя аўтары не апазналі беларусаў у якасьці этнічнае катэгорыі», ня трэба асаблівага высілку, каб давесьці ўсю абсурднасьць гэтай тэзы. Адно толькі, з майго тэксту гэтая тэза наўпрост не выводзіцца.

Так, я пішу пра польскі нацыяналізм 1830—1840-я гг., які «ўключаў перакананьне, што няма такога народу, а ёсьць толькі этнаграфічная маса, якая неўзабаве пад уплывам польскай культуры набудзе польскую ідэнтычнасьць», а таксама пра тое, што ў рамках заходнерусізму на падставе строгіх навуковых дадзеных беларусы былі апазнаныя ў мадэрным этнічным значэньні. Менавіта як мадэрныя беларусы, якія насяляюць сваю этнічную бацькаўшчыну ад Вільні і блізка не да Чарнігава і Берасьця, а ня частку дамадэрнай рускай этнічнай супольнасьці, да якой залічаў сябе Францішак Скарына і якая ўключала Валынь, Галіччыну, а можа нават і Маскоўшчыну.

Доўгі час беларускія эліты былі складовай часткай «рускага народу», які ў кнізе «абазначае этнічную супольнасьць, зь якой у мадэрны час паўсталі беларусы і ўкраінцы». Каб не пакінуць сумневаў у тым, што беларусы як этнічная катэгорыя (частка сярэднявечнага і раньнемадэрнага «рускага народу») былі апазнаныя задоўга да ХІХ ст., я падкрэсьліваў:

Рэч Паспалітая была рэспублікай, на чале якой стаяў кароль, але рэальны сувэрэнітэт належаў парлямэнту. Рускі народ афіцыйна ня быў прызнаны нацыяй, і гэта выклікала палітычныя крызісы і стала адной з прычынаў краху гэтай станавай дзяржавы з парлямэнцкімі інстытуцыямі.

Я таксама згадваў пра «нацыянальную сьвядомасьць Ф. Скарыны» — бо на вялікім прасьцягу ад Полацку і да Харкава і Львова і Перамышля ў XIV—XVIII стст. сярод арыстакратаў і інтэлектуалаў бытавалі руская ідэнтычнасьць і мова — «за часоў Скарыны існавала адна супольная дамадэрная русінская нацыя» (Эндру Ўілсан).

Тэрмін «русін», «рускі» ўжываў вялікі князь Вітаўт. Ф. Скарына выступаў у Падуі як «русін» (Ruthenus), a ў Празе як «рус» (Rus). Раз ён быў каталіком, акрэсьленьне «русін» можна трактаваць як этнічны тэрмін, які некалькі стагодзьдзяў да гэтага меў канфэсійны зьмест, тоесны паняцьцю «праваслаўны хрысьціянін». Гэтае значэньне фіксуюць ужо першыя наратыўныя дакумэнты з этнічных беларускіх земляў, якія дайшлі да нашага часу: дамова 1267 г. паміж Ордэнам і Полацкім княствам, гандлёвы дагавор Полацку з Рыгай каля 1330 г.

Статус-кво захавалася і пасьля далучэньня беларускіх земляў да Вялікага Княства Літоўскага. У выдадзенай 25 красавіка 1387 г. грамаце Ягайлы брату, князю Скіргайлу, на Троцкае, Менскае і Полацкае княствы, дзе пералічваюцца гарады Бабруйск, Рэчыца, Прапойск, Ігумен, а «на рускай старане горад Мянеск». Гістарычныя крыніцы дазваляюць сьцьвярджаць, што самае позьняе ў XVІ ст. адбываецца насычэньне тэрміну «русін» этнічным зьместам, а сьвядомасьць «рускага народу» пачынае грунтавацца на этнічных маркерах, як мова, культура і традыцыі.

Артыкул 12 трэцяга выданьня Літоўскага статуту (1588 г.) сьцьвярджаў, што палітычная нацыя Вялікага Княства Літоўскага складаецца з трох народаў: «Літвы», «Русі» i «Жмудзі». Каралеўскі прывілей 1563 г., які скасоўваў артыкулы Гарадзельскай уніі, што дыскрымінавалі праваслаўных, быў адрасаваны шляхце «абодвух народаў, як літоўскага, так і рускага», «Літвы i Русі». Гетман літоўскі Януш Радзівіл, пішучы ў 1650-х гг. аб казацкай праблеме, так ацэньваў магчымыя вынікі пераяслаўскай уніі для будучыні Рэчы Паспалітай:

Сьцеражы, Божа, каб казакі пры Маскве застацца мелі: ня толькі зь Белай Русьсю і Ўкраінай, але і з астаткам Літвы [...] на векі нам давялося б разьвітацца, але і зь іншымі народу рускага правінцыямі¹⁰.

Літоўскі гісторык Войцех Віюк-Каяловіч прысьвяціў казацкаму паўстаньню спэцыяльнае дасьледаваньне пад характэрнай назвай «Rerum in Magno Ducatu Lithuaniae per tempus Rebellionis Russicae gestarum commentarius» (Regiomonti, 1653, вылучана мной. — В. Б.). Пра ўяўленьне рускай эліты пра арэал пражываньня рускага народу гавораць ваенныя дзеяньні на тэрыторыі Беларусі ў 2-й пал. 1650-х гг., калі казацкія афіцэры канкуравалі з маскоўскімі ваяводамі за кантроль над паўднёва-заходняй Беларусі, а Б. Хмяльніцкі ўтварыў асобны беларускі полк. У 1656—1657 гг. Хмяльніцкі абвясьціў пратэктарат над Слуцкім княствам, Старым Быхавам, Пінскам, Мазыром і Туравам. У кастрычніку 1657 г. яго наступнік І. Выгоўскі ўклаў пагадненьне з швэдамі , якое прызнала Берасьце і Наваградак часткамі незалежнай казацкай дзяржавы.

Напярэдадні ўжо іншага паўстаньня, у 1789 г. Тадэвуш Касьцюшка заклікаў прывучаць рускіх сялянаў (chіopуw ruskich) да польскай мовы. На гэтай мове павінны весьціся судовыя паседжаньні і адбывацца навучаньне на ўсіх яго ўзроўнях. «З часам у «русінаў» («Rusinуw»), пісаў гэты «русін племені беларусаў» (акрэсьленьне «Беларускай мінуўшчыны», 1994 г.), увойдзе польскі дух, «за непрыяцеля будуць судзіць потым таго, хто б ня ўмеў гаварыць на нацыянальнай мове («ktуry by nie umiaі jкzyka narodowego»). Тым самым рускія сяляне пачнуць ненавідзець расейцаў, прусакоў і аўстрыякаў так, як сёньня француз ня церпіць ангельца або немца.

(Януш Тазьбір камэнтаваў такое стаўленьне наступным чынам: прадстаўнікі польскай эліты чакалі ад акупантаў Рэчы Паспалітай такой самай палітыкі, якую імкнуліся праводзіць самі ў рэфармаванай дзяржаве. Назавём яе, заклікае Тазьбір, па імені: палітыку прымусовай асыміляцыі.)

Іншымі словамі, тэза, што беларусы былі прачытаныя ў этнічных катэгорыях упершыню ў выніку працы польскамоўных этнографаў/літаратараў у 1-й пал. ХІХ ст., заснавана на радыкальным скарачэньні традыцыі. Продкі беларусаў ужывалі тэрмін «русін» для акрэсьленьня сваёй этнічнай ідэнтычнасьці сама позьняе ад XVI ст. Крытыкі такога падыходу¹¹ звычайна рэпрадукуюць нацыяналістычны міт пра паходжаньне сёньняшніх беларусаў зь сярэднявечных ліцьвінаў. Клясыфікацыя ж тэрміну «русін» як супэрэтноніма — гістарычная мадэрнізацыя. Яна не бярэ пад увагу спэцыфічныя рускія рэаліі — наяўнасьць адзінай рускай літаратурнай традыцыі, супольнай ідэнтычнасьці, якая праяўлялася незалежна ад выбару канфэсіі і г. д. У беларусаў не існавала тэрміна, які б ахопліваў цалкам толькі іх сучасную этнічную тэрыторыю (Вячаслаў Насевіч), таму што ў ім не было аўтэнтычнай культурнай патрэбы.

Несправядлівая гэтая тэза і ў дачыненьні да польскага дыскурсу. Беларусы як этнічная супольнасьць, а не як частка рускага народу, самае позьняе былі апісаныя ў «Хроніцы Польскай, Літоўскай, Жмудзкай і ўсёй Русі» Мацея Стрыйкоўскага, якая выйшла друкам у Кёнігсбэргу ў 1582 г. Пішучы аб «русаках (Russakach) іншых рускіх народах», храніст адзначае, усе яны вызнаюць хрысьціянства. Большая частка іх грэцкага абраду: Масква, «літоўскія беларусакі» (Bieіorussacy litewscy), баўгары, басьнійцы, сэрбы і г. д. Акрэсьленьне «літоўскія беларусакі» тычыцца продкаў сёньняшніх беларусаў¹².

У першыя дзесяцігодзьдзі ХІХ ст. інтэлектуалы працягвалі апазнаваць як адзіны рускі народ дзьве часткі гэтай этнічнай супольнасьці (цяперашніх беларусаў і ўкраінцаў), ужываючы тэрміны «русіны» і «руская мова». У польскамоўнай літаратуры гэта зафіксавалі М. Баброўскі і А. Міцкевіч, а ў расейскамоўнай — лексыкон Плюшара (1839) і публікатар беларускай песьні «Скажы, клён, чы ты ня дзераўца?», які схаваўся за псэўданімам Белорус К. К. Мысьленьне апошняга, праўда, сьведчыць пра згасаньне адпаведнай гістарычнай традыцыі:

Настоящий белорусский язык, как можно видеть из сей песни, совершенно не польский. Равным образом его нельзя назвать и руським, как называет его г. Греч в своем «Опыте» (маецца на ўвазе «Опыт краткой истории русской литературы» Мікалая Грэча (1822 г.). — В. Б.). Руський по белорусскому произношению значит русский; это слово употребляется только в Белоруссии, и то в просторечии, и указывает на близкое родство Белоруссии с Великоруссиею, хотя белорус и не скажет про москвича, что он говорит по-руськи, но по-московски¹³.

Толькі ў другой палове ХІХ ст. канчаецца зыход «рускага народу» з інтэлектуальнай сцэны: на яе выходзяць беларусы і ўкраінцы, акрэсьленыя як сьцісла этнічныя нацыянальнасьці. Гэтаму спрыяла тое, што з 1840-х гг. інтэлектуалы, якія жылі ў правінцыях імпэрыі на Поўнач ад Чорнага мора, пачалі думаць аб тэрыторыі, разьмешчанай паміж Бугам, Прыпяцьцю і Данцом, як пра «Ўкраіну»¹⁴.

Прынята лічыць, што паўстаньне мадэрнай рускай нацыі зрабіла немагчымым пэўныя моўныя і культурныя адрозьненьні паміж галінамі рускай этнічнай групы, казацкія войны сярэдзіны XVII ст., тэрытарыяльнае разьмежаваньне паміж ВКЛ і Каронай у выніку Люблінскай уніі, расейская імпэрская экспансія, зараджэньне ўкраінскага нацыяналізму, які падкрэсьліваў рускае паходжаньне ўкраінскага народу. (Пар. таксама назвы галіцкай пэрыёдыкі сярэдзіны ХІХ ст. — «Дневник руський», «Руська хата» і т. п.) і г. д. Магчыма, нейкую ролю адыгралі таксама высілкі польскіх інтэлектуалаў, якія спрабавалі ўпісаць тых, каго мы цяпер называем беларусамі, у шырэйшы кантэкст разуменьня польскасьці, а для гэтага сымбалічна закрэсьліць, аддаць забыцьцю іх «рускія» карані. Пагатоў, аргумэнтам аб рускасьці беларусаў апэраваў расейскі імпэрыялізм. У наратыве А. Рыпінскага «беларусы» — безыменныя насельнікі Беларусі, не этнічная нацыя, а этнаграфічная маса, якая знаходзіцца ў кроўным сваяцтве з палякамі¹⁵.

Тут мы маем як бы беларускае адраджэньне навыварат. У строгай адпаведнасьці з рамантычным польскім нацыяналізмам (які быў неад’емны ад мэсіянізму), беларусы (alias просты люд славянскага роду) або Беларусь (адзін зь «людаў» віртуальнай Рэчы Паспалітай, як у Баршчэўскага; прысваеньне гэтаму тэрміну этнічнай прыроды можа быць мадэрнізацыяй, бо яго можна прачытаць у сацыяльных або нават клясавых катэгорыях) адраджаюцца з гістарычнага забыцьця, каб выканаць прадвызначаную ім гісторыяй місію — пераадолець свой адвечны плебейскі статус і адсутнасьць традыцыяў шляхам ператварэньня ў неад’емную частку польскай нацыі.

Вельмі паказальная рэцэнзія на публікацыю «Шляхціца Завальні» ў Rozmaitości Lwowskie (1845. № 15. S. 123), ананімны аўтар якой убачыў у творы малюнак «найменш вядомага <…> краю Польшчы» і чакаў, калі зьявяцца падобныя малюнкі Падольля, Падляшша і Пакуцьця¹⁶.

І пра якую адэкватнасьць такога апазнаваньня можна казаць, калі яно тычылася менш як палавіны беларускай этнаграфічнай тэрыторыі? Няма дзіва, што ў 1861 г. цэнтральны статыстычны камітэт МУС Расейскай імпэрыі налічыў сярод жыхароў Беларусі 17 228 душ харватаў і 8398 душ ціверцаў і вуглічаў. (Тэрмін «харваты», як выглядае, ужываўся для жыхароў сёньняшняй паўднёвай Берасьцейшчыны. Пар.: Pieśni ludu Biało-Chrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, zebrane przez Kazimierza Władysława Wojcickiego. T. I, II. Warszawa. 1836.)

Вырашальны высілак у апазнаваньні беларускай этнічнай нацыі ў сёньняшнім разуменьні адбыўся ў 1860-я гг. і належаў «заходнярускім» інтэлектуалам, якія акрэсьлілі Беларусь як этнічную бацькаўшчыну беларусаў і вызначылі яе тэрытарыяльны кшталт — зрабілі яго такім, якім мы яго ведаем цяпер. Польскацэнтрычная літаратура, часта нізкатыражная і выдадзеная за межамі імпэрыі, або пашыраная ў рукапісных копіях і нярэдка канфіскаваная, прайграла навуцы гэтую бітву. Забыцьцё ж рускай традыцыі паскорыла апазнаваньне беларусаў у тэрмінах заходнерусізму.

Наступны прэцэдэнт скарачэньня нацыянальнай традыцыі адбываецца падчас разважаньняў майго крытыка пра сацыяльны прэстыж беларускай культуры:

У кантэксьце дыскусіі пра «калянізатараў» дастаткова паказальна гучыць тэза пра тое, што дзейнасьць польскіх інтэлектуалаў была «накіравана на пазбаўленьне беларускай культуры прэстыжу» (гэта псэўдацытата, у арыгінале: «прыналежнасьць да гэтай этнічнай групы належала пазбавіць рэштак сацыяльнага і культурнага прэстыжу». — В. Б.). Лягічна выглядае пытаньне, а ці мела сялянская культура «дакаляніяльных» часоў, скажам у XVII—XVIII стст., сацыяльны прэстыж? І гэта тычыцца ня толькі беларускае культуры, але і «народнае» культуры ў прынцыпе.

Выснова з гэтага, што толькі польскамоўны рамантызм надаў сялянам-беларусам культурны і іншы прэстыж. У духу самых жорсткіх каляніяльных наратываў руская этнічная супольнасьць XVІ—XІХ стст. становіцца выключна сялянскай масай, нават без духавенства, без этнічных і культурных традыцыяў, а яе культура — вясковай і нелегітымнай для «высокай» культуры. Больш за тое, дэміургі беларускага нацыятварэньня паводле вэрсіі Казакевіча — польскамоўныя шляхта і пісьменьнікі — застаюцца як бы самі па сабе, а сялянскія масы самі па сабе. Этнічна яны як бы ня маюць нічога супольнага і супольных традыцыяў не падзяляюць.

Пачну з таго, што да канструяваньня асноўных культурных ікон, на якіх цяпер уласна і трымаецца ўяўленьне пра прэстыж беларускай нацыі — Францішка Скарыны, Усяслава Чарадзея, Рагвалода і Рагнеды г. д. — польскамоўная паэзія (як, зрэшты, і гістарыяграфія) 1-й пал. ХІХ ст. ня мае дачыненьня. Гістарычныя погляды «першага беларускага пісьменьніка ХІХ сталецьця» (Р. Зямкевіч) Я. Баршчэўскага добра абагульніў А. Латышонак:

Гісторыя Беларусі пачынаецца для Баршчэўскага са сьвятога Казімера, да якога былі толькі Бой ды Стаўры і Гаўры. Полацкая Сафія «была фундавана старажытным родам Храпавіцкіх, герба Астоя»... Спаса-Эўфрасіньнеўская царква нагадвае Баршчэўскаму толькі травеньскія праходкі ў навакольных садах¹⁷.

Ня буду доўга палемізаваць наконт таго, ці мелі руская культура і рускі народ сацыяльны прэстыж. Скажу толькі, што і В. Цяпінскі, і Ф. Скарына або С. Будны скіроўвалі патрыятычныя заклікі да рускага народу. Дзейнасьць друкарні Мамонічаў у Вільні была б немагчымая без наяўнасьці традыцыяў «высокай рускай культуры», галасамі якой можна лічыць Ф. Еўлашоўскага, П. Мсьціслаўца або С. Буднага. Без адчуваньня прэстыжу рускай культуры наўрад ці татары пісалі б кітабы (на рускай мове), а жыды — свае сакральныя тэксты.

На прэстыж рускага народу ў Рэчы Паспалітай працавала культурная і асьветная інфраструктура, разьмешчаная на поўдні рускіх земляў — Кіева-Магілянская акадэмія, менш вядомыя навучальныя ўстановы Валыні і «Львоўскай Русі», культурныя дасягненьні накшталт Астроскай Бібліі або маларасійскага барока. А вось сюжэт, чаму пасьля краху Рэчы Паспалітай руская супольнасьць у беларускай частцы дзяржавы мела сур’ёзныя праблемы з рэпрадукаваньнем уласнай культурнай традыцыі і не вытрымлівала канкурэнцыі ні з польскім, ні з расейскім нацыяналізмам, варты асобнага разгляду.

Сама тэза пра прэстыж паказвае, што яе аўтар знаходзіцца ў палоне арыенталісцкіх стэрэатыпаў: яе адваротны бок у тым, што ў беларусаў як этнічнай нацыі і іх культуры прэстыж зьяўляецца адно пасьля вонкавага ўзьдзеяньня (тут: сымбалічнага пераламленьня ў польскамоўнай рамантычнай паэзіі ХІХ ст.!).

Але вернемся да разгляду катэгорыяў «Беларусь», «беларуская мова» і «беларусы». Казакевіч сьцьвярджае супрацьлегласьці — у 1-й пал. ХІХ ст. назва «Беларусь» не была геаграфічнай/тэрытарыяльнай, але знаходзілася «ў дынаміцы набыцьця новых сэнсаў» (трэба разумець, ад геаграфічнага да этнічнага, г. зн. з значэньнем «этнічная радзіма беларусаў, а не наадварот). Больш за тое, ён нечакана прызнае, што ў той час не было і «легітымных крытэрыяў для вылучэньня беларусаў з суседніх народаў» (трэба разумець, і агульнапрынятай нацыянальнай назвы).

Дыскусія, ці была «Беларусь» да 1-й пал. ХІХ ст. геаграфічнай ці этнічнай катэгорыяй, беспрадметная. Спашлюся на публікацыю ў пазамінулым нумары «Палітычнай сферы», якую рэдагуе Казакевіч:

Назва «Белая Русь» у XVII ст. выкарыстоўвалася проста ў якасьці тапоніму для абазначэньня тэрыторыі, на якой жыве «рускае» насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага. Трэба пагадзіцца з думкай А. Белага, што Белая Русь, як яна бачылася з Масквы, была паняцьцем ня столькі геаграфічным, колькі культурна-канфэсійным. З гледзішча ж насельніцтва ВКЛ «Белая Русь» — паняцьце менавіта геаграфічнае¹⁸.

Існуе гіпотэза, што азначэньне «Белая» ў дачыненьні да «Русі» стагодзьдзямі пазначала выключна геаграфічную рэалію — верх рускай тэрыторыі. «Белая Русь» — гэта літаральна «Верхняя Русь», а яе тэрыторыю «Белай Русі» для пачатку XVII ст. можна вызначыць як частку «Русі», якая ляжыць на «Версе».

Рэтраспэктыўны мэтад дасьледаваньня гісторыі назвы «Белая Русь» дазваляе сьцьвярджаць, што гэтая назва, хоць яна і іншаземнага паходжаньня, мае глыбокія карані. Яна — завяршэньне доўгага працэсу перадачы аднаго і таго ж паняцьця «вярхоўі рэк, верх» рознымі мовамі: Гіпэрбарэі, Альбанія, Крев, Верх, а пасьля прыняцьця жыхарамі гэтай краіны назвы Русь — Верхняя Русь, Alba Russia, Белая Русь. Такім чынам, назва Белая Русь — чыста геаграфічная і ня мае нічога супольнага з палітычнай ці рэлігійнай сымболікай белага колеру... Белая Русь — проста Верхняя... Русь¹⁹.

Тэрытарыяльная межы геаграфічнага рэгіёну «Белая Русь» былі ў цэлым вызначаныя ў 2-й пал. XVIII ст. Першы падзел Рэчы Паспалітай адзначыўся адрывам ад Вялікага Княства Літоўскага ранейшага ядра «рускасьці» і меў вынікам паўторнае залічэньне земляў заходняй і цэнтральнай Беларусі да «Літвы». Зроблена гэта было, каб пазбавіць гэтую краіну рысаў «рускасьці» ў страху перад чарговымі тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі Масквы. Ні пры якія этнічныя межы гаворка нават не ішла:

Белая Русь або таксама — як часта сталі пісаць гэтую назву — Беларусь традыцыйна ахоплівае толькі ўсходнія прыдзьвінскія і прыдняпроўскія абшары Вялікага Княства… Пашырэньне тэрытарыяльнага абсягу паняцьця «рускія краіны» («kraje ruskie») па Нёман i Буг стварала спрыяльныя варункі для экспансіі назвы «Беларусь» на захад. Першы вядомы прыклад утварэньня органу дзяржаўнай адміністрацыі з акрэсьленьнем «беларуская» ў назьве на тэрыторыі сёньняшняй заходняй Беларусі датуецца толькі 1775 г. У той год у Вялікім Княстве Літоўскім быў створаны «беларускі дэпартамэнт» Камісіі нацыянальнай адукацыі, які ахопліваў менскае, наваградзкае і берасьцейскае ваяводзтвы... Экспансія назвы «Беларусь» на захад ізноў пачнецца адно ў сярэдзіне XIX ст.²⁰.

Іншымі словамі, удакладненьня «беларуска-польскімі аўтарамі» тэрыторыі Беларусі ў ХІХ ст. не было. Іх унёсак у «пашырэньне яе межаў» быў мізэрны ў параўнаньні з расейскай навукай, якая і забясьпечыла паварот сярэдзіны ХІХ ст., пра які згадвае Латышонак. Сам жа пераварот быў абумоўлены згасаньнем рускай традыцыі, у тым ліку ўяўленьня аб Русі як этнічнай радзіме беларусаў і ўкраінцаў. Матывы «сэлекцыі адэкватнага словаўжываньня» вагаліся паміж рамантычнай амбівалентнасьцю, якая замацоўвала за Беларусьсю статус хімэрнай тэрыторыі без дакладных межаў, і патрыятычнай экзальтацыяй. У 1840 г. Беларусь А. Рыпінскага разьлягался паміж Прыпяцьцю, пінскімі балотамі ды Псковам, Апочкай і Лукамі, у 1844 г. Беларусь Баршчэўскага складалася з Полацкага, Невельскага і Себескага паветаў, а ў А. Кіркора беларусы насялялі Херсонскую і Пензенскую губэрні. Лічыцца, што А. Міцкевіч атаесамляў беларусаў (русінаў у яго тэрміналёгіі) зь сялянамі поўдня Менскай і Гарадзенскай губэрняў, але згодна з сучаснай навукай іх выпадала назваць палешукамі ці нават украінцамі,

Набыцьцё катэгорыяй «Белая Русь» нацыянальнага характару магло адбыцца адно пасьля распаду рускага народу і дэмаркацыі рускай тэрыторыі як украінскай і беларускай. Як я пісаў, гэтая дэмаркацыя адбываецца адно ў сярэдзіне XIХ ст. Нават у 1820-я гг. сярод прафэсуры Віленскага ўнівэрсытэту прыхільнікі канцэпцыі нацыі, заснаванай на строгіх этнічных крытэрах, заставаліся поўнымі маргіналамі.

Гэтая акалічнасьць таксама тлумачыць прабуксоўку беларускага нацыяналізму ў параўнаньні з украінскім: рэсурсаў Верхняй Русі не было дастаткова для пасьпяховага нацыятварэньня мадэрнай «верхнярускай нацыі». Асноўная культурная інфраструктура, інтэлектуальныя асяродкі знаходзіліся на паўднёвым захадзе і цэнтральнай частцы рускай тэрыторыі, г. зн. на землях цяперашняй Украіны. У XV—XVI стст. акурат там была сканцэнтраваная магнатэрыя рускага паходжаньня, а гэта правяло да таго, што ўкраінскія русіны займелі мацнейшую культурную традыцыю. Каб абгрунтаваць этнічны характар катэгорыі Беларусь ужо ў першай палове ХІХ ст., Казакевіч уводзіць тэзу пра шматэтнічнае насельніцтва тагачаснае Беларусі:

Улічваючы шматэтнічны склад большай часткі «Беларусі» вызначыць яе ў тэрытарыяльных катэгорыях было вельмі складана (дакладней, немагчыма).

Так мой крытык дае зразумець, што доўгі час праўдзівыя беларусы жылі ў прыдняпроўскай і прыдзьвінскай этнічнай Беларусі, а рэшты тэрыторыі сёньняшняй беларускай дзяржавы былі заселеныя іншымі этнасамі, мабыць, белымі харватамі, ціверцамі або яцьвягамі. (Адсюль недалёка да высновы, што ня толькі Вільня, але нават Ліда або Горадня ніколі не былі разьмешчаныя на этнічна беларускай тэрыторыі.) Яшчэ можна даведацца, што этнічна стракатым гэтае насельніцтва было толькі звонку («этнічная маса» была разнароднай толькі «на першы погляд»), а яшчэ што паміж «шматэтнічным насельніцтвам» і яго вызначэньнем у «тэрытарыяльных катэгорыях» існуюць адносіны несумяшчальнасьці (цікава, як тады шматэтнічнае насельніцтва аб’ядноўваецца ў такой форме тэрытарыяльнага ўладкаваньня, як краіна?).

У цэлым такі падыход можна кваліфікаваць як праяву мэтадалягічнага таталізму і грубую мадэрнізацыю. Гомагенізуючы нацыятворчыя і культуратворчыя працэсы ў Беларусі ХІХ ст., разглядаючы іх як адзіны і татальны праект, мой крытык робіць выгляд, што пашырэньне тэрмінаў «Беларусь», «беларуская мова» і «беларусы» адбывалася сынхронна і на ўсёй тэрыторыі сёньняшняй Беларусі. Разгляд палітычнай геаграфіі Беларусі ХІХ ст., як і геаграфічнага пашырэньня намэнклятуры, зьвязанай з этнічнымі і нацыянальнымі ідэнтычнасьцямі, дазваляе выказацца на гэтую тэму больш прадметна.

Крыніцы сьведчаць, што фактычна да канца ХІХ ст. арэалы пашырэньня тэрміну «беларуская мова/гаворка» не супадалі з арэаламі пашырэньня назваў «Беларусь» і «беларусы». Гэта кансэрвавала сытуацыю, шызафрэнічную зь сёньняшняга пункту гледжаньня. Да сярэдзіны ХІХ ст. не існавала цьвёрдай карэляцыі паміж «Беларусьсю», «беларускай мовай» і «беларусамі» ці, калі інакш, у сярэдзіне ХІХ ст. карэляцыя паміж «Беларусяй» і «беларускай мовай» магла існаваць толькі на ўсходзе цяперашняй Беларусі — у Віцебскай і Магілёўскай губэрнях. На большасьці тэрыторыі краіны яна адсутнічала. Гістарычна першым замацоўваецца геаграфічнае паняцьце Беларусь, пасьля тэрмін «беларус» і адно на пачатку XIX ст. тэрмін «беларуская мова». Так што можна дасьледаваць Беларусь да зьяўленьня беларусаў, як і беларусаў да зьяўленьня беларускай мовы.

Возьмем польскамоўны дыскурс. Адам Міцкевіч усяго чатыры разы ўжыў слова «Беларусь/Белая Русь», і толькі адзін раз, адносна позна, у 1853 г., прыметнік «беларускі» — і не для акрэсьленьня мовы, а ў геаграфічным кантэксьце. Для акрэсьленьня таго, што мы цяпер называем беларуская мова, ён ужываў тэрміны «руская» (як канцылярская мова ВКЛ) або літоўска-руская» гаворка/дыялект, як мелі рэфэрэнтным аб’ектам ніяк ня Беларусь, а Русь як такую або Літоўскую Русь. Хоць і тут назіралася амбівалентнасьць: вядома, што Міцкевіч нават адмаўляў, што рускія (русінскія) землі маюць назву. У сваім артыкуле пра Францішка Карпінскага (1827) ён падкрэсьліваў нячысты, пераходны характар таго, што мы называем цяпер беларуская мова: «Просты люд у Літве гаворыць на рускім дыялекце, зьмяшаным з польскай мовай, або літоўскай мовай, зусім рознай ад славянскай мовы»²¹.

Ян Баршчэўскі ў «Шляхціцу Завальні, або Беларусі ў фантастычных апавяданьнях» (1844 г.), натуральна, ужываў слова «Беларусь», чаго, здаецца, нельга сказаць пра тэрміны «беларус» або «беларуская мова». Аляксандар Рыпінскі, пішучы пра Беларусь як пра рэгіён Літвы, удакладняў, што просты люд там гаворыць па-руску (1853 г.) Уладзіслаў Сыракомля называў беларускую мову крывіцкай, рускай, рутэнскай і русінскай мовай — і ў сваім ультрапатырятычным пажаданьні, занатаваным у альбоме Арцёма Вярыгі-Дарэўскага, акрэсьліваў яе носьбітаў як «Biaіorusini».

Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч ужываў назвы «Беларусь» і «беларусы» найперш у польскамоўных наратывах. У сваіх беларускамоўных тэкстах ён аддаваў перавагу назьве «беларуская гаворка».

Ня меў свайго карэляту ў пазначэньні адвечнай народнасьці і яе этнаграфічнага абшару тэрмін «славяна-крывіцкая мова», якім карыстаўся сучасьнік Я. Баршчэўскага Я. Чачот²². (Міцкевіч, імаверна, падпісаўся б пад амбівалентнай заявай свайго сябра Яна Чачота, на думку якога непазьбежная сьмерць тубыльскай (літоўскай або беларускай) мовы была зьявай сумнай, але пажаданай, бо яе разьвіцьцё зашкодзіла б еднасьці палякаў і чысьціні польскае мовы.) Карэляцыя «крывіч» («крывічанін») — «крывіцкая мова» — «Крывія» («Крыўя») узьнікае толькі ня рубяжы першага і другога дзесяцігодзьдзя ХХ ст., перш за ўсё стараньнем В. Ластоўскага.

Нарэшце П. Шпілеўскі ў «Путешествии по Полесью и Белорусскому краю» (першапублікацыя 1853 г.) акрэсьліў мову сялян Менскай губэрні як славяна-літоўскую, хоць паралельна ўжываў тэрмін «беларуская мова».

Сяргей Токць, камэнтуючы гэты момант, дзівіцца: «Незразумела, чаму Шпілеўскі не далучае да Беларусі населеныя беларускамоўнымі сялянамі абшары Віленскай і Гродзенскай губерняў»²³!

Назва мовы без карэляцыі з назвай нацыянальнасьці і нацыянальнай назвай азначала, што яна характарызуе безыменнае, польскае (расейскае) насельніцтва віртуальнай Рэчы Паспалітай або Расейскай імпэрыі. Гэтыя двухскладовыя канструкцыі накшталт «славяна-літоўская», «славяна-крывіцкая» або «польска-руская» мова лішні раз паказвалі сваю гібрыдную прыроду. Цяжка ўявіць мову з такой назвай мовай нацыянальнай агітацыі.

Двухскладовую аснову мае і «бела-руская» мова: беларусы фактычна адзіная нацыя ў рэгіёне, назва мовы якой складзеная зь дзьвюх асноваў. У эстонскім выпадку корань запазычаны, але прынамсі ўдалося ўнікнуць падваеньня асновы. У Заходняй Эўропе падобны прыклад становіць Нарвэгія, якая каля 400 гадоў была калёніяй Даніі і якая дагэтуль мае спаважныя моўныя праблемы. (Натуральна, я не бяру пад увагу нацыі, у корані якіх ёсьць фармант -лянд).

Тэрмін зь дзьвюх асноваў у якасьці нацыянальнай намэнклятуры паказвае, што ён або вельмі позны (сынтэзаваны на падставе ўжо наяўных паняцьцяў) і/або адлюстроўвае геаграфічныя рэаліі. У 1845 г. (а тэарэтычна і ў 1915-м) жыхар Ліды мог быць у сваім уяўленьні быць палякам, які жыве ў Літве і гаворыць на польска-рускім дыялекце. Ён паняцьця мог ня мець, дзе пачынаецца і канчаецца Беларусь. Нараджэнец Случчыны Ян Пятроўскі ў сваіх мэмуарах згадваў, што назоў «Беларусь» замацаваўся на яго малой радзіме адно ў першыя гады ХХ ст. А для польскага фальклярыста Міхала Федароўскага, які ў 1877 г. пераехаў у Пружанскі павет, дзе пражыў амаль 30 гадоў, зьбіраючы беларускі фальклёр ( а таксама на Сакольшчыне, Янаўшчыне і вакол Беластоку) Заходняя Беларусь так і засталася «Літоўскай Русьсю»²⁴.

Адно ў пачатку 1860-х гг. інтэлектуалы пачалі адыходзіць ад такога мысьленьня. Тры дынамікі супалі: назвы беларуская мова, Беларусь і беларусы сталі ўжывацца сынхронна, у межах аднаго наратыву, для пазначэньня мовы, этнічнай тэрыторыі і яе жыхароў. Спатрэбілася яшчэ колькі дзесяцігодзьдзяў, каб зрабіць гэтую парадыгму фактам масавай сьвядомасьці.

Праз тое, што я называю Беларусь нэалягізмам пры аналізе наратываў Багушэвіча, Казакевіч прыпісвае мне цьверджаньне, нібыта гэтае слова было вынайдзенае «заходнерусізмам». Слова Беларусь не было вынаходам заходнерусізму, але нават у другой палове ХІХ в. у беларускай мове яно было мала асвоеным культурным пазычаньнем, бо дагэтуль паняцьце збольшага ў «высокіх» мовах. Ужываньне Ф. Багушэвічам формаў «Беларусь»/«Беларусія» тлумачыцца бракам трывалай традыцыі ўжываньня ў беларускамоўных наратывах. Зь лінгвістычнага гледзішча тэрмін Беларусь у канцы ХІХ ст. у нашай мове быў малаасвоеным запазычаньнем.

Такім чынам, да пачатку ХІХ ст. існавала ўяўленьне аб этнічнай адметнасьці беларусаў (русінаў) у рамках рускай этнічнай групы. Зрух пачынаецца ў 1840 г. і завяршаецца ў 1860-я гг., калі Беларусь апазнаецца як этнічная радзіма беларусаў, а пад канец стагодзьдзя становіцца фокусам патрыятызму і народных пачуцьцяў. Тое, што зьяўленьне адпаведнай сэмантыкі немагчымае без плянамерных інтэлектуальных высілкаў, сьведчыць польская традыцыя, у якой слова «паляк» зьяўляецца сынонімам шляхетнасьці і ідэалізму. Беларуская традыцыя адпаведным значэньнем тэрміну «беларус» пахваліцца ня можа.

Парадыгма Каяловіча. Наконт Каяловіча і іншых заходнярускіх інтэлектуалаў Казакевіч бескампрамісны: яны былі няздольныя да інтэлектуальных навацыяў. Працэс канструяваньня ў заходнерусізьме «беларускага «народу» ці «народнасьці» быў «цалкам гомалягічны практыкам польскамоўных інтэлектуалаў ХІХ ст.» Казакевіч ня бачыць разрыву традыцыі і зьмену дыскурсу і схіляецца пастуляваць адносіны эвалюцыйнай пераемнасьці паміж Ф. Багушэвічам і польскамоўным дыскурсам, чымся заходнерусізмам, які «толькі ... праінтэрпрэтаваў ... ужо вядомую этнічную масу ў русацэнтрычных катэгорыях».

Пры такой трактоўцы заходнерусізму невядома, чаму «Дудка беларуская» Ф. Багушэвіча выйшла ў 1891 г., а не ў 1851 г. Рацыянальна гэтую затрымку не патлумачыць, таму на арэну — увага! — выходзяць злыя дэманы беларускай гісторыі (якія ўласна і спрычынілі яе). Між тым ані ў 1861 г., ані нават у 1871 г. выхад гэтай кнігі быў немагчымы. Тэксты Багушэвіча заснаваныя на дынаміцы веды, якая была выпрацаваная, пачынаючы з 1860-х гг. Паміж Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам і Францішкам Багушэвічам няма простай эвалюцыйнай пераемнасьці. Эвалюцыя пайшла па больш складанай траекторыі, што пацьвердзіць бязь цяжкасьці адпаведны наратыўны аналіз.

Тэрытарыяльныя або геаграфічныя назвы замацоўвацца ў якасьці этнакультурнай або нацыянальнай катэгорыі і пачынаюць выклікаць узьнёслыя пачуцьці ў выніку інтэлектуальнага высілку. У беларускім выпадку такі высілак быў зроблены М. Каяловічам. Я спэцыяльна вынес у эпіграф разьдзелу «Беларусь як прыгнечаная этнічная нацыя» ягоную формулу «Беларусь — гэта краіна, «дзе народ гаворыць па-беларуску» (1863). Яна была гістарычна беспрэцэдэнтнай і азначала зьяўленьне цьвёрдага карэляту паміж катэгорыямі «беларуская мова», «беларусы» і «Беларусь» (якая ўяўляецца як гістарычная і этнічная радзіма беларусаў). Так было выпрацавана ключавое для беларускага нацыяналізму ўяўленьне пра беларускую нацыю, якое да таго ж ахоплівае тэрыторыю Беларусі, вызначаную згодна з этнаграфічным прынцыпам.

Зь цягам часу гэтая парадыгма стала агульнапрынятай і выкарыстоўваецца ўсімі, хто думае і піша пра Беларусь. Яе выпрацоўку можна безь перабольшваньня назваць адным зь сілавых пунктаў беларускай гісторыі ХІХ ст. Пасьля яго стала магчымым канцэптуальнае афармленьне дыстынкцыі паміж беларускай і расейскай традыцыямі. Яго ажыцьцявіў Ф. Багушэвіч, які першы ў беларускай літаратуры пачаў ужываць тэрмін «расейская мова». Верш «Немец», у якім ёсьць выраз «Не люблю я места (па-расейску — горад)» з гэтай прычыны быў доўгі час забаронены для публікацыі.

Пастаяннае раздражненьне тутэйшага каляніяльнага навуковага і ідэалягічнага істэблішмэнту з прычыны разрозьніваньня «рускага» і «расейскага» ў несавецкай беларускай традыцыі (маўляў, гэта супярэчыць гістарычнай відавочнасьці і г. д.) лішні раз паказвае, што атаесамленьне «рускага» і «расейскага» — адна з ключавых стартэгій расейскага каляніялізму ў Беларусі. Яго ігнараваньне Казакевічам не дадае празрыстасьці ягонаму тэксту.

Зразумела, арыгінальны сэнс інтэлектуальных высілкаў Каяловіча ня меў нічога супольнага зь беларускім нацыяналізмам, але ад яго заставаўся адзін крок да яго сынтэзаваньня. Адразу пасьля выпрацоўкі гэтага ўяўленьня, г. зн. пасьля таго, як Беларусь ператварылася ў паняцьце, суадноснае з Маларасіяй або Літвой, у паветры завеяла беларускім сэпаратызмам, а сярод расейскай эліты зьявіліся адпаведныя фрустрацыі.

Каб зьняць сумневы («размова магла ісьці пра «народ», «народнасьць» ці «частку рускага народу», але пра нацыю?») падставім у выказваньне Каяловіча адзін з тэрмінаў, прапанаваных Казакевічам:

Ітак, факт адбыўся. Народ беларускі, які доўга быў палучаны з Польшчай духам і крывёю, паўстаў проці гэтае самае Польшчы... Вось як бліскуча заяўляе частка рускага народу свае правы на належнае яму месца ў сям’і эўрапейскіх нацыянальнасьцяў²⁵.

Народ беларускі/тутэйшы народ тут ужываецца як кантэкстуальны сынонім этнічнай нацыі, а сэмантыка ягонага прыгнёту зловарожымі палякамі будзе неўзабаве выкарыстана беларускімі нацыяналістамі для стварэньня аналягічных антырасейскіх наратываў.

Яшчэ адна заходняруская інавацыя тычылася візіі беларускай гісторыі. Калі карыстацца звыклымі марксісцкімі катэгорыямі, для ператварэньня этнічнай групы ў мадэрную нацыю існуе крытычная перадумова ў выглядзе ідэалягічнай надбудовы, г. зн. пазытыўных (міталягічных, эсхаталягічных і мэсіянскіх) уяўленьняў пра яе мінуўшчыну, цяпершчыну і будучыню. Нацыянальныя ідэолягі ўсходнеэўрапейскіх безьдзяржаўных нацыяў канца ХІХ ст. звычайна зьвязвалі пашырэньне іх нацыянальнай мовы, як правіла, у сельскай мясцовасьці, з росквітам нацыянальнай дзяржаўнасьці ў мінулым, хоць часта гаварыць пра традыцыі нацыянальнай дзяржаўнасьці не выпадала. Што б ні пісаў Казакевіч без усякіх спасылак на арыгінальныя крыніцы пра «пэўнае разуменьне беларускай гісторыі» «польска-беларускімі аўтарамі» («пазьней гэтая гісторыя магла перапісвацца, але ў любым выпадку яна ўжо была»), «Гісторыя Беларусі» ў ХІХ ст. так і не паўстала ў межах польскага культурнага поля, а польскацэнтрычныя інтэлектуалы абмежаваліся геаграфічнымі апісаньнямі*, рэпрадукцыяй звыклых імпэрыялістычных стэрэатыпаў і сьцьвярджэньнем польскіх нацыянальных лёзунгаў. У XVIII ст., як і ў 1-й пал. ХІХ ст., беларускай гістарычнай традыцыі як такой не існавала. Русіны Верхняй Русі — беларусы — «ня мелі ўласнай, «беларускай» гістарычнай традыцыі, адрознай ад кіеўскай або нават львоўскай традыцыі рускіх земляў Кароны»²⁶.

І гістарыяграфія Беларусі, і рамантычны наратыў пра велічную і магутную Беларусь у мінуўшчыне былі створаныя ў расейскім інтэлектуальным полі, што не запярэчвае польскага, украінскага або заходнеэўрапейскага ўплыву на іх стварэньне. Ня ўся расейская эліта, як думае Казакевіч, напярэдадні паўстаньня 1863 г. ня мела ўяўленьня пра Беларусь, як не была Беларусь «праектам прарасейскіх беларусаў» або праектам толькі прапольскіх беларусаў. Выключыць з фокусу дасьледаваньня надзвычай важныя дэбаты наконт беларускай нацыянальнасьці і ідэнтычнасьці ў славянафільскім асяродку, якія мелі важныя культурныя і палітычныя імплікацыі, значыць зьбядняць зьмястоўны бок дасьледаваньня беларускага нацыяналізму. Гісторыя Беларусі не была творам толькі этнічных беларусаў і ня тоесная гісторыі беларусаў.

Адзін з стваральнікаў рамантычнага/міталягічнага вобразу Беларусі Пётар Бяссонаў быў этнічным расейцам і славянафілам. Калі карыстацца словамі А. Казакевіча, у наратывах, створаных да 1863 г., Беларусь апісваецца як прадукт абмену паміж канфліктуючымі мэтраполіямі, а яе гісторыя вычэрпваецца падзеямі, зьвязанымі зь ліквідацыяй уплыву мэтраполіі-суперніцы. Як я паказаў у кнізе, П. Бяссонаў даакрэсьліў міталягічны вобраз Беларусі, якая стала ўспрымацца як аб’ект эмацыйнага пакланеньня. Уяўленьне пра Беларусь як пра аб’ект нацыянальнага эрасу (А. Адамовіч) было ня менш важным для беларускага нацыяналізму, чым сакралізацыя нацыянальнай мовы, бо яно магло падзяляцца нават тымі, каго апошняя пакідала ў абыякавасьці.

Гэтая традыцыя азначала разрыў з ранейшай ідэалягічнай артадоксіяй, якая забараняла прадукаваць такія прэзэнтацыі Беларусі, якія можна было выкарыстоўваць для нацыяналістычнай мабілізацыі. Перастаў выконвацца і другі рэпрэсіўны ідэалягічны мэханізм вонкавай гегемоніі — забарона стварэньня беларускамоўнай прадукцыі з палітызаваным зьместам на гістарычныя тэмы, што зрабіла магчымымі «Рассказы на белорусском наречии» (Вільня, 1863).

Апрача гэтага, «заходнерусізм» меў лепшую рэсурсную базу і вызначаўся большай сыстэмнасьцю: менавіта выбух прадукаваньня веды, зьвязанай зь Беларусяй, стварыў спажыўнае асяродзьдзе для мысьленьня пра Беларусь. Можна сказаць, сваім узьнікненьнем беларускі нацыяналізм абавязаны перавытворчасьці веды і ўяўленьняў аб Беларусі ў розных дыскурсах заходнерусізму. (Сам тэрмін я акрэсьліваю шырэй, як ідэі і практыкі расейскацэнтрычных інтэлектуалаў, накіраваныя на падрыў польскай культурнай гегемоніі ў «Заходняй Расеі» пасьля 1863 г.)

Нацыяналізм

Хоць Казакевіч не прэзэнтуе тэарэтычнай візіі нацыяналізму, сёе-тое пра яго ўяўленьні аб гэтым паняцьці можна даведацца непасрэдна зь ягонага тэксту:

— Нацыяналізм найперш зьвязаны з акадэмічнымі практыкамі і ідэнтычнасьцямі («асноўным прадметам цікавасьці пры разглядзе гісторыі беларускага нацыяналізму»). Як і можна было спадзявацца, я не разгледзеў «ніводны з гэтых фэномэнаў» і, больш таго, «выціснуў іх з кантэксту».

— Ёсьць і іншыя прадметы дасьледаваньня беларускага нацыяналізму: «адрозьненьні і гетэрагеннасьць культурнае і палітычнае сытуацыі ХІХ ст., дэталі якой і вызначалі асаблівасьці разьвіцьця нацыянальнага руху»; «вельмі розныя падыходы і лёгіка апазнаваньня Беларусі, а таксама стаўленьне да яе». «Адрозьненьням» і «адрознасьці» мае належаць ключавая роля ў вывучэньні беларускага нацыяналізму, бо «нараджэньне сэнсаў палягае менавіта ў аналітыцы адрознасьці», а «прызнаньне адрознасьці ёсьць легітымацыяй народу».

— Хоць я і спыніўся на разглядзе «тэорыі», мая «пазыцыя дастаткова сумнеўная, нават калі аналізаваць узровень нацыянальнае «тэорыі». Я таксама «цалкам ігнарую працэсы, калі частка культурнае эліты сьвядома працавала ў рэчышчы этнічных культураў, хоць яны, калі ўзгадаць назву, павінны былі стаць асноўным прадметам дасьледаваньня». Вось жа, маем яшчэ адзін прадмет дасьледаваньня — «сьвядомую дзейнасьць культурнае эліты ў рэчышчы беларускай этнічнай культуры».

— Пачаткі беларускага нацыяналізму заклаў К. Каліноўскі, адзначыўшы «суб’ектнасьць, прыгнятальніка і неабходнасьць вызваленьня, пры гэтым на мове суб’екта». Нават пасьля гэтай векапомнай падзеі трэба было працягваць разглядаць ідэнтычнасьці, бо ў кнізе пасьля 1863 г. «розныя мясцовыя варыяцыі ідэнтычнасьці проста зьліваюцца з мэтраполіяй».

У кнізе я раскрываю мэтады і прыёмы, пра дапамозе якіх Багушэвіч праз сваіх наратараў дасягае дэманстрацыі новай ідэнтычнасьці. Пішу і пра тое, што адным зь першых новую дынаміку ў беларускай літаратуры прыкмеціў акадэмік Карскі, на думку якога «белорусское наречие» стала інструмэнтам літаратуры, якая мела мэтай «возмутить простой народ против православной церкви и русских». Я пішу таксама пра, калі выкарыстоўваць выраз Казакевіча, «вельмі розныя падыходы і лёгіку апазнаваньня Беларусі, а таксама стаўленьне да яе», а таксама пра акадэмічныя практыкі, якія іх суправаджалі. Тут Казакевіч робіць выгляд, што ані В. Турчыновіч, ані М. Бэз-Карніловіч, ані М. Каяловіч, ані сам Я. Карскі і дзясяткі іншых згаданых у кнізе пэрсанажаў ня маюць ніякага дачыненьня да акадэмічнай сфэры.

Паспрабуем рэканструяваць хаду мысьленьня Казакевіча: у першыя дзесяцігодзьдзі ХІХ ст. гісторыкамі была рэканструяваная традыцыя Вялікага Княства Літоўскага, рамантыкамі была павышаная прэстыжнасьць беларускай культуры — і шляхта зацікавілася беларускай этнічнай культурай і нават стала сьвядома працаваць у яе рэчышчы — зьявілася пераходная беларуская ідэнтычнасьць і быў закладзены першы этап беларускага нацыятварэньня, а можа нават і нацыяналізму.

Нават няўзброеным вокам відаць падмену паняцьцяў: беларуская традыцыя атаесамляецца зь літоўскай, падобна як у беларускай нацыяналістычнай міталёгіі гісторыя Беларусь атаесамляецца з гісторыяй ВКЛ. Сказаўшы А, трэба сказаць і Б: кнігі Т. Нарбута або яго аднадумцаў так жа далёкія ад ідэі адзінай польскай нацыі, як і любой ідэі беларускай нацыі:

У сёньняшні час прынята чамусьці на Беларусі лічыць Нарбута беларускім гісторыкам. Ягоны сучасьнік, беларус Даніловіч, не сумняваўся, што Нарбут зьяўляецца літоўскім, неславянскім, патрыётам. Зрэшты, намерамі прапагандысцкага хвальшаваньня гісторыі на некарысьць беларусаў Нарбут пераўзышоў усіх сваіх папярэднікаў²⁷.

Неўзабаве выяўляецца, што гэтыя ідэнтычнасьці — свайго роду тагабочныя спадарожнікі беларускага нацыяналізму, бо той, як піша Казакевіч, пачынаецца адно ад Каліноўскага.

З гэтымі ідэнтычнасьцямі Казакевіч пакідае свайго чытача ў разгубленасьці: ці то яны зьявіліся па пачатку ХІХ ст. на хвалі польскамоўнага рамантызму і рэканструкцыі літоўскай традыцыі, ці то існавалі здавён — пытаньне іх генэзы ўвогуле не ўздымаецца ў яго тэксьце. Сьцьвярджаючы, што сьпярша былі ідэнтычнасьці або нават нацыятварэньне, а толькі пасьля ўзьнікае нацыяналізм, Казакевіч блытае прычыны з наступствамі. Касьцяк ягонай канструкцыі — ідэнтычнасьць была знакам нацыятварэньня, якое фактычна атаесамляецца з нацыяналізмам — таксама не трымаецца купы. Дасьледаваньне нацыяналізму ў такім выпадку можна зьвесьці да дасьледаваньня ідэнтычнасьцяў, якія можна ўстанаўліваць бяз тэкставага аналізу. Вызначэньне, дзе былі гэтыя ідэнтычнасьці і хто быў іх носьбітам, робіцца мэтадам асабістай інтраспэкцыі. Чаго вартая аналітычная дакладнасьць такіх фармулёвак, як «каляшляхецкія асяродкі» або польскамоўная шляхта з «гетэрагеннай сьвядомасьцю» (рэлігійнай, клясавай, гендэрнай, палітычнай?). Што Казакевіч ведае пра ідэнтычнасьць шляхецкіх і каляшляхецкіх асяродкаў, якія крыніцы ён выкарыстоўвае для таго, каб яе вызначыць, застаецца невядома.

Увядзеньне паняцьця «шляхецкія і каляшляхецкія асяродкі» ў якасьці перадатчыкаў гістарычнай традыцыі ВКЛ ці захавальнікаў гістарычнай памяці робіць непатрэбнай усю гэтую інжынэрыю з навуковай рэканструкцыяй традыцыі ВКЛ. Тут Казакевіч небясьпечна набліжаецца да прымардыялізму, бо ягоная канструкцыя грунтуецца на сылягізьме «ВКЛ як традыцыя — шляхта як перадатчыца гэтай традыцыі — ВКЛ як частка традыцыі беларускага нацыяналізму». Гэтая канструкцыя нават і блізка не акрэсьлівае каналаў, празь якія гэтая рэканструяваная традыцыя ВКЛ магла трапіць у сьвядомасьць шляхты. У Казакевіча шляхта і «каляшляхта» валодае ўяўленьнем пра гэтую традыцыю адначасна зь яе выпрацоўкай М. Баброўскім або Т. Нарбутам.

Вернемся да Каліноўскага, які адзначыў «суб’ектнасць, прыгнятальніка і неабходнасьць вызваленьня, пры гэтым на мове суб’екту». Так, сапраўды, адзначыў суб’ектнасьць: «мы, што жывема на зямлі Польскай, што ямо хлеб Польскі, мы, Палякі зь векаў вечных»²⁸. Толькі якое дачыненьне гэтая суб’ектнасьць мае да беларускага нацыяналізму?

Цьверджаньне, што «тэксты Каліноўскага не падпарадкаваны стратэгіі ўніфікацыі» цяжка назваць непрадказальным, але ад гэтага яно ня робіцца больш імаверным:

...ні ў «Мужыцкай праўдзе», ні ў паказаньнях В. Каліноўскага ні слоўцам не ўспамінаецца «самастойнае існаваньне дзяржавы на нашых землях», тым больш беларускай. Аўтар «Мужыцкай праўды» на ўсе магчымыя спосабы скланяе словы «Польшча», «польскі»²⁹.

Хітрыкам беларускай гістарыяграфіі, якая надзяліла беларускай нацыянальнай сьвядомасьцю К. Каліноўскага, які чуўся палякам і змагаўся за польскую незалежнасьць, абураўся згаданы Казакевічам гісторык А. Валіцкі³⁰.

Трэба паставіць пад сумнеў і наступныя элемэнты формулы Казакевіча («прыгнятальнік і неабходнасьць [палітычнага] вызваленьня»). Ва ўсходнеэўрапейскіх нацыяналізмах пэрыяду іх пачатковага разгортваньня такія элемэнты або адсутнічалі, або існавалі ў зародкавай форме, як і ідэнтыфікацыя таго, супраць каго мае быць скіраванае палітычнае вызваленьне і хто зьяўляецца прыгнятальнікамі. Мысьленьне Каліноўскага адбівала ідэі сьпелага нацыяналізму з разгорнутай палітычнай традыцыяй. Базавым элемэнтам слабейшых усходнеэўрапейскіх нацыяналізмаў пары іх паўставаньня быў міт нацыянальнага адраджэньня. У беларускім выпадку дыстанцыя паміж вылучэньнем ідэі адраджэньня і ідэяй палітычнай незалежнасьці склала блізка 30 гадоў. У 1917 г. нават такія заўзятыя нацыяналісты, як Ян Станкевіч або Язэп Лёсік, не ўяўлялі Беларусь інакш, як толькі ў складзе Расейскай фэдэрацыі.

«Легітымацыя народу праз прызнаньне яго адрознасьці» — чарговы арыенталісцкі стэрэатып, які сьцьвярджае прыярытэт вонкавай ацэнкі і прызнаньня для посьпеху нацыянальнага руху. У разьвітых заходніх грамадзтвах накшталт Францыі прызнаньне адрозьненьняў за лякальнымі этнасамі ня мела прыкметных нацыятворчых наступстваў. Тое самае тычыцца, напрыклад, фіна-вугорскіх народнасьцяў сучаснай Расейскай Фэдэрацыі. У Лацінскай Амэрыцы мовы індзейцаў вывучаліся і падтрымліваліся, што не перашкодзіла іх адміраньню. (Магчыма, тут мой крытык хацеў сказаць, што нацыяналізм — гэта мімэтычная практыка, інакш кажучы, розныя карпарацыі эўрапейскай эліты перадавалі гэтую праграму адна адной. Або што нацыянальныя культуры канкуруюць паміжсобку і тым самым падвышаюць свой унутраны прэстыж. У такім выпадку яму не ўдалося выказаць сваёй думкі.)

Заўвага аб «сьвядомай практыцы ў рэчышчы беларускай этнічнай культуры» паказвае толькі, што яе аўтар дагэтуль цьвёрда не засвоіў розьніцы паміж этнічнымі і нацыянальнымі супольнасьцямі. «Сьвядомыя практыкі ў рэчышчы беларускай этнічнай культуры» мелі месца і стагодзьдзі раней разгляданай эпохі, але непасрэднага ўплыву на ўзьнікненьне беларускага нацыяналізму ня займелі. Тое самае можна сказаць і пра групавыя або калектыўныя ідэнтычнасьці этнічных групаў. Такія ідэнтычнасьці самі сабою не адрозьніваюць этнас ад нацыі, а ідэнтычнасьці без матэрыялізацыі ў культурных артэфактах, напрыклад, у тэкстах, гэта найхутчэй фантом або аўтарская фантазія.

Аналіз таго, што складае ідэалягічнае адрозьненьне этнічнай групы ад мадэрнай нацыі, і мае трапляць у фокус гісторыка нацыяналізму. Акурат дасьледаваньне нацыянальнай міталёгіі, г. зн. распрацаваных інтэлектуаламі агістарычных уяўленьняў пра нацыянальную культурную традыцыю, перш за ўсё нацыянальную мінуўшчыну, дае зусім іншую пэрспэктыву пры аналізе нашай тэмы. Гэтыя ўяўленьні фармуюць нацыянальную сьвядомасьць, сярод іншых складнікаў якой трэба назваць сакралізацыю нацыянальнай мовы, мэсіянізм, пачуцьцё супольнага пакліканьня нацыі і яе адзінства:

Больш за 20 гадоў таму Бэнэдыкт Андэрсан ахарактарызаваў нацыю як «уяўленую супольнасьць» («imagined community»), г. зн. як супольнасьць, прадстаўнікі якой здольныя ўявіць дадзеную канкрэтную супольнасьць у выглядзе абстрактнага паняцьця. Аднак гэтая здольнасьць не даецца чалавеку ад прыроды. Чалавека трэба навучыць гэтаму тады, калі ён ужо здольны мысьліць абстрактна і карыстацца абстрактнымі паняцьцямі³¹.

Інакш кажучы, дасьледаваньне беларускага нацыяналізму прадугледжвае аналіз таго, як і пры дапамозе каго беларуская нацыя стала ўяўляцца ў выглядзе абстрактнага паняцьця. Не ва ўсіх усходнеэўрапейскіх традыцыях эпохі нацыяналізму яно існавала ў гатовым выглядзе. У беларускім выпадку яго толькі яшчэ належала стварыць:

Так, напрыклад, у чэскай самасьвядомасьці тэрмін «нацыя» існаваў яшчэ ў пэрыяд позьняга Сярэднявечча, а ўжо ў XVII ст. нам вядомыя, па меншай меры, дзьве чэскія дэфініцыі, якія вызначалі нацыю з дапамогай супольнага мінулага, супольнага лёсу і супольнай мовы. У беларускім выпадку падобная паняційна-лексічная традыцыя адсутнічала³².

Менавіта пэрыпэтыі выпрацоўкі гэтага абстрактнага паняцьця і маюць трапляць у дасьледчы фокус. Без уяўленьня аб Беларусі як нацыі і краіне, акрэсьленай згодна з этнаграфічным прынцыпам, беларускі нацыяналізм ня быў магчымы, як і масавае пашырэньне такой спэцыфічнай канструкцыі як беларуская нацыянальная сьвядомасьць.

З гэтай пэрспэктывы зразумела, чаму Б. Андэрсан, які выявіў і прааналізаваў падобную залежнасьць, становіцца майму крытыку непатрэбным. Бо нацыяналізм — гэта суб’ектнасьць! Праўда, і ідэнтычнасьць — суб’ектнасьць, дзяржаўнасьць — суб’ектнасьць, і традыцыя — суб’ектнасьць, а каляніялізм — гэта адсутнасьць суб’ектнасьці. І што з таго, калі пад гэтае настолькі шырокае акрэсьленьне падпадае што заўгодна, а правесьці сэмантычную мяжу паміж этатызмам, нацыяналізмам і антыкаляніялізмам практычна немагчыма.

Мэтад Казакевіча не вызначаецца павагай да тэксту і яго аналізу, таму яго пастуляты могуць карэляваць з рэальнасьцю, а могуць і не карэляваць. Тэксты замяняюцца ўяўленьнямі пра тэксты, здабытымі ў межах школьнай праграмы або хаатычнай самаадукацыі. Ужываецца тэрміналёгія, неадэкватная для дасьледаваньня нацыяналізму, што пастаянна выклікае тэарэтычныя непаразуменьні. Апошняе зь іх, на якое я хачу зьвярнуць увагу, датычыць трактоўкі нацыяналізму як працэсу і як фэномэну:

[выпрацоўка ўяўленьня пра Беларусь як прыгнечаную нацыю] аўтаматычна значыць, што беларускі нацыяналізм узьнік у 1860—1880-я гг., калі ўжо дзейнічалі першыя нацыяналісты. Але нягледзячы на гэта Булгакаў у іншых частках кнігі адносіць яго стварэньне да больш позняга перыяду.

Я ня бачу тут супярэчнасьці. Нацыяналізм можа інтэрпрэтавацца як інтэлектуальная дактрына, якая мае сацыяльныя імплікацыі (пашырэньне нацыяналістычных ідэяў). Пэўныя дактрынальная элемэнты беларускага нацыяналізму былі акрэсьленыя ў 1860—1880-я гг., сама ж дактрына зьявілася на пачатку 1890-х гг. Спатрэбілася яшчэ зь дзясятак гадоў, каб ён стаў фіксавацца як сацыяльны фэномэн з культурнымі праекцыямі.

Нацыятварэньне

Чытаючы разважаньні Казакевіча пра нацыятварэньне, мяне не пакідала пытаньне, ці разумее ён значэньне пэўных тэрмінаў з свайго лексыкону:

[ідэнтычнасьці і акадэмічныя практыкі], вельмі істотныя для разуменьня беларускага этнагенэзу, маглі б быць асноўным прадметам цікавасьці пры разглядзе гісторыі беларускага нацыяналізму.

Другі выпадак:

У адным эпатажным фрагмэнце аўтар вызначае, што беларуская мадэль этнагенэзу больш падобная не на суседнія краіны, але на Сярэднюю Азію.

Пра якое нацыятварэньне ідзе гаворка? Мадэрнае, дамадэрнае або раньнемадэрнае, г. зн. фармаваньне шляхецкай нацыі, якое на беларускай землях тычылася толькі вузкай сацыяльнай праслойкі — фэадальнай эліты? І пра тварэньне якой мадэрнай нацыі — польскай, расейскай ці яшчэ якой? Інакш цяжка зразумець, як польскацэнтрычныя эліты змаглі запачаткаваць беларускае нацыятварэньне, ужываючы «дастаткова падобныя» да расейскіх уладаў мадэлі.

Формула «беларускі этнагенэз як асноўны прадмет дасьледаваньня гісторыі беларускага нацыяналізму» магла б стаць новым словам у навуцы, каб жа толькі не выдавала неразуменьне базавых катэгорыяў з тэорыі нацыі і нацыяналізму. У любым эўрапейскім выпадку паміж этнагенэзам і нацыятварэньнем пралягае часавая дыстанцыя ў сотні гадоў. Нават у артадаксальнай савецкай гістарыяграфіі часам заканчэньня фармаваньня беларускага этнасу называлася XIV—XVI стст. Пачатак гэтага працэсу навукоўцы датуюць самое позьняе другой паловай першага тысячагодзьдзя нашай эры, калі на беларускай тэрыторыі пачынаецца актыўнае балта-славянскае ўзаемадзеяньне. Што датычыць падабенства Беларусі зь Сярэдняй Азіяй, то я параўноўваў не этнагенэз, а мадэлі нацыятварэньня, якія супадалі сваімі храналягічнымі рамкамі і пэўнымі культурнымі індыкатарамі. Як і цюрскія этнасы Сярэдняй Азіі, беларусы вылучыліся з шырэйшай этнічнай супольнасьці, а іх этнічная культура прайгравала ў прыцягальнасьці больш разьвітым культурным традыцыям.

Аднак часьцей мой крытык укладае больш-менш адэкватны тэрміналягічны сэнс у паняцьце «нацыягенэз», атаесамляючы яго з «мадэрным паўставаннем нацыі» і лякалізуючы ў ХІХ ст. Ён не хавае, што грунтуецца на канцэпцыі І. Бабкова, якая выйграе сваёй «прасторавай і часавай разьняволенасьцю і пашыранай пэрспэктывай»:

Ад канца XVIII ст. на адной тэрыторыі, у межах аднаго грамадзтва адбываліся тры адрозныя нацыягенэзы, тры працэсы фармаваньня сучасных нацыяў: польскай, беларускай і літоўскай. Гэтыя працэсы сутыкаліся між сабой у межах адной прасторы, і ў выніку ўзьнікла тая шматлікасьць рэпрэзэнтацый і праектаў, якая была характэрнай рысай XIX ст.³³.

Адрозьненьні паміж гэтым і наступным выказваньнем касмэтычныя: літоўскую нацыю выцесьніла расейская, і зьлёгку была дапрацаваная частка, якая апісвала сутыкненьне трох нацыятворчых працэсаў у беларускай прасторы:

Пачынаючы з канца XVIII ст. мы маем на адной і той жа тэрыторыі тры адрозныя нацыягенэзы, тры працэсы фармаваньня сучасных нацыяў — польскай, расейскай і беларускай. Гэтыя працэсы сутыкаюцца між сабой у межах адной прасторы, накладаюцца адзін на адзін, і ў выніку паўстае тая шматлікасьць канфліктных рэпрэзэнтацыяў, той канфлікт інтэрпрэтацыяў, які быў характэрнай адзнакай беларускай сытуацыі цягам двух апошніх стагодзьдзяў³⁴.

Гэтая канцэпцыя бароніцца перш за ўсё схалястычнымі сродкамі. У «сынанамічны» шэраг «этнагенэз»-«нацыягенэз»-«мадэрнае паўставаньне нацыі» ўключаецца чацьвертае зьвяно — «нацыяналізм» («іх цалкам можна лічыць людзьмі, якія правялі значную частку першай фазы беларускага нацыяналізму»). Старт беларускага нацыяналізму ў пачатку ХІХ ст. даводзіцца на падставе дэманстрацыі ідэнтычнасьці, што адбываецца паралельна з нацыятварэньнем і яго ўвасабляе.

Як становіцца ясна, шляхецкія і каляшляхецкія асяродкі і польскамоўныя аўтары, ня будучы ўласна «беларусамі», зьдзейсьнілі значную частку акадэмічнай фазы разгортваньня беларускага нацыянальнага руху, або можа нават усю яе цалкам, што азначае яе заканчэньне прынамсі да пачатку 1860-х гг. («акадэмічную стадыю беларускага нацыяналізму ажыцьцявілі яшчэ ня ўласна «беларусы»). Прысьвяціўшы адносна шмат увагі першай фазе беларускага «нацыягенэзу», на якой вузкае кола iнтэлектуалаў праяўляюць навуковы і рамантычны інтарэс да фальклёру ды гiстарычных памятак свайго народу i спрабуюць вызначыць, чым ён ёсьць, Казакевіч адно пару слоў гаворыць пра яго стадыю «Б» («культурную»), калі нацыянальная мова становіцца мовай адукацыi і прэсы, і ўжо бадай нічога пра стадыю «В» («палiтычную»), калі нацыяналізм набывае палітычныя рэпрэзэнтацыі, а нацыянальны рух становіцца масавым. У цэлым ён грунтуецца на больш раньняй пэрыядыцыі беларускага нацыяналізму С. Токця³⁵, які датаваў пачатак фазы «А» другім дзесяцігодзьдзем ХІХ ст.:

Калі строга прытрымлівацца крытэрыяў, прынятых для Цэнтральна-Усходняй Эўропы, дык пачаткам фазы В, ці агітацыі на карысьць беларускай нацыянальнай ідэі, патрэбна лічыць 1884 г., калі беларускія народнікі арганізавалі выданьне часопісу «Гомон»³⁶.

Абедзьве прывязкі фазы «Б»— як гіпатэтычная Казакевічава да «Мужыцкай праўды», так Токцева да «Гомона» — зьяўляюцца тэрміналягічным і канцэптуальным непаразуменьнем. Ані «Мужыцкая праўда», ані «Гомон» паводле сваіх марфалягічных праектаў не былі прэсай, і да таго яшчэ нацыянальнай.

Дамо голас самому аўтару канцэпцыі, пра якую йшла гаворка. М. Грох зьвязвае пачатак фазы «Б» беларускага руху толькі з выхадам «Нашай Долі» і «Нашай Нівы» ў 1906: «каля 1900 г., г. зн. напачатку фазы «В» беларускага руху, чэскае нацыянальнае жыцьцё было значна больш разьвітым»³⁷. Крытычнай жа ўмовай пераходу да гэтай стадыі Грох называе выпрацоўку абстрактнага ўяўленьня пра беларускую нацыю:

Здольнасьць да засваеньня абстрактнага паняцьця «нацыя» і атаясамліваньня сябе з пазначанай гэтым тэрмінам вялікай сацыяльнай групай была зьвязана зь іншай непазьбежнай перадумовай нацыянальнай агітацыі (фаза «Б»), якой зьяўлялася здольнасьць прымаць і засвойваць ідэйныя імпульсы, якія паступалі звонку³⁸.

У пытаньні нацыятварэньня Казакевіч стаў закладнікам уласнаручнай падмены паняцьцяў. Цаной атаесамленьня герояў польскага нацыяналізму з дэміюргамі беларускага нацыятварэньня зьяўляецца абэрацыя навуковай карціны сьвету: беларускае нацыятварэньне можа адбывацца за сто год (!) да ўзьнікненьня беларускага нацыяналізму (як сьцьвярджаецца, на пачатку ХІХ ст.). Іншая праява гэтай абэрацыі палягае ў тэзе, што нейкія акты па тварэньні нацыі (магчыма, польскай ці расейскай) зьяўляюцца неад’емнай часткай гісторыі беларускага нацыяналізму. Яны маглі мець хіба што асасродкаваны ўплыў на беларускае нацыятварэньне і тым больш не былі яго «неабходнай стадыяй».

Нацыятварэньне немагчымае да афармленьня нацыяналізму, інакш кажучы, ідэалягічнай канструкцыі, прызначанай для папулярызацыі ў масах. Нацыя творыцца пасьля таго, як выпрацавана абстрактнае ўяўленьне аб гэтай нацыі. Нацыятварэньне — гэта не траскатлівая балбатня, а працэс, які мае жорсткія сацыялягічныя індыкатары (рост кнігавыдавецтва, нацыянальнай прэсы, школьніцтва і г. д.) У нямецкім выпадку такая канцэпцыя была сфармуляваная толькі ў сярэдзіне XVIIІ ст. Паводле падлікаў бэрлінскага кнігагандляра Фрыдрыха Нікалая, у 1779 г. каля 20 тыс. чалавек ва ўсёй Нямеччыне ўдзельнічалі ў нацыянальным руху, г. зн. рэгулярна набывалі кнігі на нямецкай мове. А ХІХ ст. стала стагодзьдзем тварэньня мадэрнай нямецкай нацыі, што ўкаранавалася аб’яднаньнем разьдзеленых нямецкіх земляў у 1871 г. у адзіную цэнтралізаваную дзяржаву.

Ідэнтычнасьці

На думку майго крытыка, мінімум да 50—60 гг. ХІХ ст. «польская культура ня мела патрэбы ў апраўданьні сваёй гегемоніі на беларускіх землях», а яе статус як «гегемона ніхто ня ставіў пад сумнеў, успрымаючы як аксіёму». Адначасова сьцьвярджаецца, што ў тую пару польская ідэнтычнасьць у Беларусі перажывала крызіс («дакладней, яе глыбокі крызіс»), а можа яе зусім і не было («адсутнасьці адзінае ідэнтычнасьці ў краі»). Падобнае мысьленьне, заснаванае на стымуляваньні амбівалетнасьці і сьцьвярджэньні супрацьлегласьцяў³⁹, не бярэ пад увагу ані канвэрсіяў інтэлектуалаў з польскай культуры ў расейскую, якія станавіліся ўсё больш прыкметнымі, пачынаючы з 20-х гг. ХІХ ст. (Тадэвуш Булгарын, Восіп Сянькоўскі, Антон Мухлінскі і г.д.), ані паступовае зьнішчэньне польскамоўнай сыстэмы асьветы пасьля паўстаньняў 1830—1831 гг., ані вымываньне біялягічных рэсурсаў старой эліты на беларускіх землях, ані скасаваньне Уніі ў 1839 г. Узятыя разам, гэтыя працэсы ставілі пад сумнеў будучыню польскага нацыяналізму ў паўночна-ўсходняй частцы віртуальнай польскай дзяржавы. Паміж Горадняй і Смаленскам, Полацкам і Берасьцем польскія нацыяналісты з шляхецкіх двароў і засьценкаў ды інтэлектуальных асяродкаў аднаго дня апынуліся самотнымі маргіналамі сярод сялянскага праваслаўнага мора.

Невыпадкова ў XIX ст. пік беларускамоўнай літаратурнай прадукцыі ў межах «агульнапольскага» (Антон Адамовіч) літаратурнага працэсу прыпадае акурат на 40—50-я гг. — г. зн. час, калі зьнікла рэлігійна абумоўленая дыстанцыя, якая засьцерагала беларускі народ ад «усяго, што толькі характарызуе Маскву» (А. Рыпінскі). Што, калі не палітычны непакой і жаданьне культурнага рэваншу, схаваныя пад рыторыкай маральнага ўдасканаленьня і цягі да асьветы, выражаў В. Дунін-Марцінкевіч у лісьце, напісаным яшчэ да паўстаньня 1863 г. Як адзначае публікатар, ліст быў прызначаны да друку, і аўтар мусіў асьцерагацца цэнзуры. Тым ня менш, лёгка сьцяміць, хто тут «мы» і хто адштурхоўвае «ад нас» народ і што такое «наша «літаратура»:

Як сам аб тым пісаў у рэдакцыю «Gazety Polskiej», і вось, назіраючы згубныя намаганьні адштурхнуць ад нас народ, вырашыў я праз творы ў ягонай гаворцы, якія адпавядаюць паняцьцям, што знаёмы яму зь дзяцінства, і якія палягчаюць яму спосабы азнаямленьня з нашай літаратурай, заахвоціць яго неяк да асьветы і паправіць маральна⁴⁰.

Паводле Казакевіча, зацьвярдзеньне нацыянальнай сьвядомасьці польскамоўнай шляхты пачынаецца адно пры канцы ХІХ — пач. ХХ стст. і завяршаецца пад уплывам адраджэньня польскай дзяржаўнасьці. У ХІХ ст адбывалася толькі частковая палянізацыя мясцовае шляхты:

«машына» польскага нацыяналізму не змагла прывіць гамагеннае польскае ідэнтычнасці нават большай частцы шляхты.

«Інтэгральны» польскі нацыяналізм зьяўляецца толькі ў канцы ХІХ ст. Увесь гэты час пераходныя польска-беларускія ідэнтычнасьці былі магчымыя, а можа нават рэалізаваныя.

Каб давесьці, што польскія нацыяналісты цягам ХІХ ст. былі неінтэгральныя, Казакевіч спасылаецца на тэксты Ю. Бардаха і А. Валіцкага. Першы ў сваім аналізе піша пра дэманстрацыю двухузроўневай, а часам і трохузроўневай нацыянальнай сьвядомасьці, перш усё «літвін-паляк», часам «літвін-паляк-беларус», а таксама пра тое, як цяжка, а часам немагчыма вызначаць, дзе яна пачыналася і дзе канчалася⁴¹. Камэнтуючы паўстаньне 1863 г., ён гаворыць пра трансфармацыю зьместу гэтай шматузроўневай сьвядомасьці ў кірунку, калі ўжыць тэрмін Казакевіча, гомагенізацыі. Хоць кіраўнікі паўстаньня адрасавалі свае заклікі этнічным супольнасьцям, якія насялялі былое Вялікае Княства Літоўскае, яны як ніколі раней падкрэсьлівалі яго адзінства з Польшчай. Былі частымі выпадкі пашырэньня тэрміну «паляк» для апісаньня прадстаўнікоў іншых этнічных супольнасьцяў — гэта пацьвярджала «жыцьцяздольнасьць палітычнай ідэі, якая злучала Карону і Літву»⁴². Бардах робіць спэцыяльную засьцярогу, што гэтая шматузроўневая сьвядомасьць была гістарычнай сьвядомасьцю: «яна была творам гісторыі, якая зьвязала абедзьве дзяржавы і нацыянальнасьці, якія ў іх жылі». Такая сьвядомасьць розьнілася ад сучаснай нацыянальнай сьвядомасьці. Будучы ўжо анахранічнай у 2-й пал. XIX ст., яна заставалася жывучаю дзякуючы нацыянальнаму ўціску, асабліва тэрарыстычнаму кіраваньню Мураўёва ў Літве. (Бардах беспадстаўна інтэрпрэтуе яго як прычыну запозьненага літоўскага і асабліва беларускага нацыятварэньня.) У падвалінах гэтай шматузроўневай гістарычнай сьвядомасьці ляжала ўнійная ідэалёгія, якая зь сярэдзіны ХІХ ст. магла прызнаваць этнічную адметнасьць літоўцаў і беларусаў, акрэсьленых як членаў палітычнай польскай нацыі, але настойвала, што іх лучыць у адно цэлае з палякамі мінуўшчына і адзіная палітычная будучыня.

Падобную гістарычную сьвядомасьць Анджэй Валіцкі кваліфікуе як «ляяльнасьць». Яна матэрыялізаваліся ў трох праектах аднаўленьня Рэчы Паспалітай: шматкультурным, унійным (вядомым таксама як француская канцэпцыя) і фэдэрацыйным. Найбольш папулярным падчас эпохі рамантызму быў унійны праект. Яго прыхільнікі выступалі за ўзьяднаньне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г., супраць сэпаратызму і рэгіяналізму, за вызваленьне і адукацыю этнічна няпольскіх прыгонных сялян, каб тым самым паскорыць іх палянізацыю. Шматкультурная канцэпцыя грунтавалася на рамантычнай ідэалізацыі былой шматэтнічнай і шматрэлігійнай Рэчы Паспалітай, моўныя, рэлігійныя і культурныя адрознасьці якой меліся стаць зарукай нацыянальнае еднасьці. У часавых адносінах яна папярэднічала ўнійнай канцэпцыі, а яе прыхільнікам быў Я. Лелявель. Канцэпцыяй «фэдэральнае нацыі» кіраваліся лідэры паўстаньня 1863 г., якія меліся аднавіць Рэч Паспалітую ў форме свабоднай фэдэрацыі. Яна розьнілася ад першых дзьвюх прызнаньнем Літвы і Ўкраіны асобнымі нацыямі. Пра Беларусь гаворка яшчэ не ішла⁴³.

Вось жа, ані Валіцкі, ані Бардах нічога не гавораць пра мадэрную нацыянальную сьвядомасьць і блізу не апэруюць беларускім эмпірычным матэрыялам. Цікава, гэта пацьвярджае і сам Казакевіч: «польскі палітычны праект ... ня быў аднародны: ад унітарнае польскае нацыі, да фэдэрацыі народаў» (вылучана мной. — В. Б.). Але далейшы ход развагаў прадказальны: палітычны праект атаесамляецца з нацыянальным, а адказнасьць за гэта ўскладаецца на мяне (выключны схематызм... праяўляецца ў настойлівым пастуляваньні гамагеннасьці польскага нацыянальнага праекту).

У «Гісторыі...» я пішу пра гэтыя мадэлі, якія акрэсьліваю ў іншых тэрмінах, між іншым згадваю барацьбу за ўзьяднаньне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г., т. зв. францускую канцэпцыю і адзначаю рост прыцягальнасьці фэдэралісцкай канцэпцыі пасьля паўстаньня 1863 г.:

Выкліканы разьвейваньнем утапічных спадзеваў на мужычка крызіс справакаваў хвалю крытыкі гэтай рамантычнай веры. Узьнікае канцэпт будучай фэдэрацыйнай Польшчы як талерантнай, шматэтнічнай палітычнай супольнасьці, а рамантычная вера ў спэцыфічныя цноты палітычнай культуры і цывілізацыі Рэчы Паспалітай паступова згасае. Гісторыкі кракаўскай школы вяртаюцца да разуменьня Рэчы Паспалітай як адсталай краіны, якая патрабуе мадэрнізацыі паводле заходняй мадэлі і прыняцьця традыцыі, прадстаўленай такімі цэнтралізаванымі дзяржавамі, як Францыя і Прусія... Фэдэралісцкая ідэалёгія палякаў пасьля 1863 г. прадугледжвала адмову і ад уцягненьня любым коштам сялян няпольскага паходжаньня ў працэс польскага нацыятварэньня. Этнічным супольнасьцям былой Рэчы Паспалітай было нарэшце дазволена выбудоўваць свае асаблівыя нацыянальныя ідэнтычнасьці... Гэты зрух санкцыяваў большую свабоду для польскай інтэлігенцыі няпольскага этнічнага паходжаньня ў выбары і маніфэстацыі сваёй ідэнтычнасьці.

Іншымі словамі, Бардах з Валіцкім апісваюць не мадэрную нацыянальную сьвядомасьць, а палітычныя канцэпцыі, грамадзянскія ідэалы і гістарычныя пазыцыі. Вартасьці, якія ляжаць у падмурку такой канструкцыі, як мадэрная нацыянальная сьвядомасьць, а таксама індыкатары, празь якія яна праяўляюцца, маюць зь імі мала супольнага. Зьява сумяшчэньня дзьвюх палітычных ляяльнасьцяў у адной індывідуальнай сьвядомасьці вядомая гісторыкам прынамсі з XVI ст. (хрэстаматыйны прыклад — публіцыст і няспраўджаны каталіцкі сьвятар Stanisіaw Orzechowski/Станіслав Оріховський, якому беспадстаўна прыпісваюць аўтарства формулы gente Ruthenus, natione Polonus).

Казакевіч таксама дарэмна атаесамляе крызіс польскай дзяржаўнасьці з крызісам польскай нацыянальнай ідэнтычнасьці. 1-я пал. ХІХ ст., і гэта агульнае месца ў гістарыяграфіі, — пара палянізацыі этнічна няпольскай шляхты, іншых элітных праслоек, а нават і сялянства, у нечуваных раней маштабах дзякуючы перш за ўсё эфэктыўнай сыстэме польскамоўнай адукацыі⁴⁴.