[ІІ. ТАТАЛЬНАЕ АКАННЕ]

ІІ.4. Мангалы супраць манголаў
Аканне ў складаных словах

А. Як ёсць цяпер: канфлікт паміж правілам і практыкай

Рэдакцыя беларускай арфаграфіі 1957-1959 гг. унармавала правапіс складаных слоў з дзвюма асновамі, прыняўшы дасціпнае (прынамсі на першы погляд), аднак вельмі няпростае для ўжывання правіла:

Пастанова СМ БССР ад 11 мая 1957 г.: V.1. а) Складаныя словы з націскам на першым складзе другой часткі пішуцца як простыя: вадаспад, палявод, шаўкапрад, гарбаносы, чарнавокі, прастадушны, саракаградусны, разнастайны, мнагабор'е, зламысны, дабраякасны,недабраякасны, навабранец, флатаводзец, малатабоец, канапляводства, саламарэзка,галаваломка, скараспелка, малакамер, Дабралюбаў, Ламаносаў, Сталетаў, Навазыбкаў, Чарнаручча.

б) Калі ў другой частцы складанага слова націск падае не на першы склад, тады ў першай частцы з'яўляецца пабочны націск і пад ім аднаўляецца этымалагічнае о: торфабрыкет, сортаабмен, домакіраўніцтва, водаразмеркаванне, кормаздабыванне, боекамплект, простанародны, жывёлагадоўчы, стопрацэнтны, многастаночнік, шырокадаступны, своеасаблівы, высокаідэйны, тонкасуконны, Новарасійск, Горназаводск. (Тут і далей усе вылучэнні тлустым і падкрэсліванні - нашы. - З. С.)

Але ж практыка ўжывання гэтага правіла (назавем яго "правілам націску ў другой частцы") паказала яго нежыццёвасць. Яно свядома і несвядома парушаецца не толькі ў бягучых тэкстах, а нават у акадэмічных слоўніках (усе прыклады - з СБМ, вертыкальная рыса абазначае мяжу між часткамі складанага слова):

1. Аканне не праводзіцца, хоць націск прыпадае на першы склад другой часткі - дзеля захавання графічнай і фанетычнай сувязі з утваральнай асновай, напр.: напр.: аснова|твóрны, збожжа|склaд, кокса|гáзавы,колера|му́зыка, нова|спе́чаны, ружова|тва́ры; у тым ліку ў словах без інтэрфікса (злучальнага галоснага): хлор|во́цатны. Некаторыя асновы на практыцы ніколі ў складаных словах не выступаюць у ненаціскной форме - незалежна ад месца націску ў другой частцы, напр.: мова|ве́д, мова|зна́ўчы, мова|тво́рац; свабода|лю́б, свабода|лю́бны, свабода|лю́бства, свабода|мы́снасць, свабода|мы́сны; слова|блу́дства, слова|спі́с, слова|тво́рчы.

І сапраўды, асабліва цяжка правільна ідэнтыфікаваць складовыя часткі ў выпадку, калі о апынаецца сярод іншых а (інакш - пры правядзенні акання - першая частка слова выглядала б як набор складоў з а): паўночна|мо́рскі, а не паўначнаморскі; паўночна|ру́скі, а не паўначнарускі;, паўторна|ро́дзячая, а не паўтарнародзячая; правоза|здо́льнасць, а не правазаздольнасць;

У тых жа ўмовах і з тых жа меркаванняў у першай аснове захоўваецца ё: верталёта|но́сец, а не верталетаносец, бо верталёт; жывёла|во́д, а не жывелавод, бо жывёла, казённа|ко́штны, а не казеннакоштны, бо казённы. Складальнікі СБМ у некаторых выпадках так і не здолелі вызначыцца, ці - насуперак правілу - захоўваць ё, і падалі абодва варыянты: цемнаво́кі і цёмнаво́кі, цемналі́сты і цёмналі́сты, але толькі цёмнагры́вы. Падобнае знаходзім і ў СІС: хіенадо́кса, але хіёнасфе́ра і хіёнафі́лы.

Трэба прызнацца, аўтары рэдакцыі 1957-1959 гг. пакінулі сабе «пралаз», які - пры патрэбе - даваў магчымасць на законных падставах пакідаць зыходны о.

Пастанова-1957:V.1. Заўвага 1. У першай частцы некаторых слоў можа выразна праяўляцца пабочны націск і тады, калі асноўны націск падае на першы склад другой часткі. У такім выпадку этымалагічнае о на пісьме аднаўляецца: азотнакіслы, горнарудны, збожжаздача, збожжаўборка, дробнатвары, дробнаўласніцкі, усходазнаўства, работадавец, попелаўлоўнік і некаторыя іншыя.

Звод-1959: § 6.2. …о захоўваецца ... у некаторых вузканавуковых тэрмінах, асабліва ў тых выпадках, калі з літарамі о, а звязваецца сэнсавае адрозненне, напрыклад у хіміі: орсін і арсін, оксо і окса і інш.

2. Аканне праводзіцца, — хоць паводле асноўнага прынцыпу не павінна праводзіцца, бо націск прыпадае не на першы склад, — дзеля захавання графічнай і фанетычнай сувязі з аднакаранёвымі словамі, дзе аканне адпавядае заяўленаму правілу, напр.:

арта|даксáльны, бо артадо́кс, хоць <ortho- ‘правільны’
гістарыя|графі́чны, бо гістарыё́граф і гістарыягра́фія, хоць гісто́рыя
палі|графі́чны, бо палігрáфія, хоць < poly-‘шмат’
страба|скапі́чны, бо страбаско́п, хоць < strobo-‘круціцца’
фана|метры́чны, бо фано́метр і фанаме́трыя,хоць < phono- ‘гук’

І для такіх напісанняў аўтары рэдакцыі 1957—1959 гг. таксама пакінулі сабе «шчылінку»:

Пастанова-1957: V.1. Заўвага 2. Першая частка складаных прыметнікаў пішацца так-жа¹, як і першая частка назоўнікаў, ад якіх гэтыя прыметнікі ўтварыліся: марфалогія — марфалагічны, манаграфія — манаграфічны, храналогія — храналагічны.

Аднак і тут лексікографы схібілі, не правёўшы паслядоўна і гэтай заўвагі (усе прыклады — з СБМ):

гамалагі́чны, аднак і гомалагі́чны, хоць толькі гамало́гія
гамапласты́чны, аднак і гомапласты́чны, хоць толькі гамапла́стыка
іканаграфі́чны, аднак і іконаграфі́чны,хоць толькі іканагра́фія
політэхні́чны, хоць палітэ́хніка
фанаграфі́чны, аднак і фонаграфі́чны,хоць толькі фанагра́фія
шклаграфі́чны, аднак і шклографі́чны,хоць толькі шклагра́фія

Пры такім асваенні ўскладняецца і без таго няпросты працэс семантычнай ідэнтыфікацыі. Вось некалькі пар каранёў, якія адрозніваюцца толькі галосным а~о:

акс- ‘дошка; вось, вал, полюс’ ≠ окс-‘кіслы’
гама- (выпраменьванне) ≠ гома-‘падобны’
гана- ‘бляск’ ≠ гона- ‘семя’
кран- ‘журавель (у студні); кран’ ≠ крон- ‘карона’
мана- ‘разрэджаны’ ≠ мона-‘адзін’
пара- ≠ пора-
пот(а)- ≠ пата- ‘хвароба’
сама- ≠ сома- ‘цела, цялесны’
Усё яшчэ больш заблытваецца тым, што асобныя карані — аманімічныя і без правядзення акання:

гала- ‘соль’: галагенез	→	≠ гола- ‘увесь’: голаметабалія
гала-‘малако’: галактоза	→
гала-‘урачыстасць’: гала-канцэрт	→
гал(а)- ‘гал’: галаманія	→

У выніку слова галаграфі́чны (бо галагра́фія), замацаванае насуперак асноўнаму правілу, аднак паводле заўвагі 2 (гл. вышэй: Пастанова-1957. V.1), — асацыюецца не з гола-, што адпавядала б праўдзе, а з чатырма іншымі, ужо аманімічнымі міжсобку, каранямі, з якімі не мае ні графічнай, ні семантычнай сувязі.

3. Аканне праводзіцца, бо слова не ўспрымаецца як складанае: партамане́т (варыянт: партмане́т) замест адпаведнага правілу по̀рта|мане́т (по̀рт|мане́т); матацыклeт (відаць, па аналогіі з выключэннем матацыкл) замест адпаведнага правілу мо̀та|цыкле́т, тым больш што частка мота- мусіць пісацца нязменна — незалежна ад націску (адпаведную арфаграму са Зводу-1959 гл. ніжэй).

Зрэшты, ёсць выпадкі, калі правядзенне акання немагчыма растлумачыць нічым: арніта|філі́я, хоць < órni(tho)s; палі|тэхніза́цыя (нароўні з політэхнізацыя), дзе націск прыпадае ажно на трэці (!) склад другой часткі слова, — хоць полі|тэхні́зм, полі|тэхні́чны, дзе націск — усяго на другім складзе другой часткі.

У выніку слова галаграфі́чны (бо галагрбфія), замацаванае насуперак асноўнаму правілу, аднак паводле заўвагі 2 (гл. вышэй: Пастанова-1957. V.1), — асацыюецца не з гола-, што адпавядала б праўдзе, а з чатырма іншымі, ужо аманімічнымі міжсобку, каранямі, з якімі не мае ні графічнай, ні семантычнай сувязі.

4. Аканне паказваецца, хоць націск прыпадае не на першы склад, — на ўзор ненаціскной утваральнай асновы, напр.:

галавакружэ́нне, а не го̀лава|кружэ́нне ці гало̀ва|кружэ́нне, бо галава́
малаказаво́д, а не мало̀ка|заво́д ці мо̀лака|заво́д, бо малако́
смалакурэ́нне, а не смо̀ла|курэ́нне, бо смала́

Напісанні ў адпаведнасці з «правілам націску ў другой частцы» нярэдка выклікаюць у карыстальнікаў дыскамфорт, бо ўзнікаюць непажаданыя асацыяцыі — нават ва ўласнабеларускай лексіцы, напр.: танканогі — у каго ногі, як у танка? Або машкаедны — той, хто есць Машак? А што ўжо казаць пра запазычанні, дзе паслядоўнае правядзенне акання часам робіць першую частку складанага слова непазнавальнаю. Напрыклад, у лексеме азанасфера з цяжкасцю пазнаецца азон, у лексеме шортгарн — горн (абодва прыклады — з СІС).

Цікавая гісторыя атрымалася з двума падобнымі прозвішчамі складанай будовы, хістанні ў напісанні якіх назіраюцца ў выданнях нават таго самага выдавецтва. У экіпажы героя ВАВ Гастэлы быў стралок, у розных энцыклапедыях названы па-рознаму — то Скарабагатым (КарБелСЭ, ЭГБ), то Скарабагатавым (БелСЭ, БелЭн; усюды арт. «Гастэла»). Праўда, ва ўсіх выпадках — праз а ў першай частцы. Аднак у БелЭн прозвішчы такіх асобаў, як спявак Віктар Скорабагатаў і танцор балету Кірыла Скорабагаты (у адпаведных аднайменных артыкулах), падаюцца праз о. Такім чынам, нават у адным і тым жа выданні тыя самыя прозвішчы аказаліся напісанымі па-рознаму.

«Правіла націску ў другой частцы» аказалася складаным не толькі для «энцыклапедыстаў», але і для мовазнаўцаў, нават для цэлых мовазнаўчых калектываў, якія складалі кадыфікацыйную літаратуру — слоўнікі і даведнікі. Напрыклад, у СБМ замацавана «няправільная», аднак пазнавальная форма нотаграфія, а ў СІС абе­дзве — і нотаграфія, і натаграфія. Праўда, пададзены яны ў розных месцах, без узаемных спасылак, аднак з самастойнымі дэфініцыямі. Міжволі складаецца ўражанне: аўтар СІС нават не падазраваў, што замацаваў адно і тое ж слова па-рознаму. Затое ў СБМ вырашылі, каб не схібіць, прыняць абодва варыянты іншых слоў: навакаін і новакаін, тарфакрошка і торфакрошка. А вось на наступным слове аўтары СБМ і СІС не згадзіліся: у СБМ прынялі кроншнэп, а ў СІС — краншнэп.

Нават у лінгвістычнай тэрміналогіі, дзе, здавалася б, паводле вызначэння ўсё мусіла б адпавядаць заяўленым прынцыпам, «правіла націску ў другой частцы» парушаецца: напр., уласнабеларускі тэрмін множна|лі́кавы; іншамоўныя тэрміны: айк|а ₁ -ні́ ₂ -мі-ка , айк|а ₁ -ні́ ₂ -мі-я ад грэчаск. oikos ‘жытло’ мелі б пісацца як ойканіміка, ойканімія (лічбамі ₁ і ₂ абазначаны склады ў другой частцы слова).

Відавочную слабасць і практычную невыканальнасць «правіла націску ў другой частцы» ўсведамляў і А. Падлужны. Аднак замахнуцца на сам прынцып яго група не насмелілася і, каб неяк зняць вастрыню супярэчнасці паміж правілам і яго рэалізацыяй (дакладней — парушэннем), паўтарыла ў сваім праекце агаворку са Зводу-1959:

Праект Падлужнага: § 10. ... У першай частцы некаторых складаных слоў можа выразна праяўляцца пабочны націск і тады, калі асноўны націск падае на першы склад другой часткі. У такім выпадку пад пабочным націскам у гэтых словах пішацца о: малочнакіслы, азотнакіслы, фосфарнакіслы, збожжаздача, мовавед, мовазнаўства (і вытворныя), манголазнаўства, манголавед, усходазнаўства, работадавец, маторазборачны, новавынайдзены, калонлічба, іголкаскурыя, фондасховішча, восемсот. Напісанне падобных слоў вызначаецца слоўнікам.

(Усе ілюстрацыі — з СБМ, апроч іголкаскурыя, новавынайдзены; у СБМ: ігласкурыя, іголкафільтр, нававынайдзены.)

З аднаго боку, група Падлужнага ўзаконіла парушэнні правіла, ужо праведзеныя ў слоўніках. З другога — яна «зрабіла дзірку ў законе», каб пазней, пры складанні новага арфаграфічнага слоўніка, мець легальныя падставы пакідаць этымалагічнае о паводле свайго «моўнага пачуцця» і інтуіцыі. Не здаволіўшыся з фармулёўкі ў сваім праекце, А. Падлужны звяртаецца да гэтай балючай праблемы ці не ў апошняй сваёй публікацыі, імкнучыся (1) максімальна расшырыць межы выключэнняў з правіла, (2) падаць шырэйшую аргументацыю такога развязання і (3) засцерагчы сваіх наступнікаў ад безагляднага правядзення акання ў складаных словах:

...о захоўваецца, калі першай часткай складанага слова з’яўляецца збожжа-, слова-, мова-, проці-, вока-: збожжасховішча, словатворчасць, мовазнаўства, процілеглы, проціборства, вокамгненна (выключэнні вакамер і вакамерны). Літара о захоўваецца і тады, калі напісанне а вядзе да страты сувязі з аднакарэннымі словамі ў іншых пазіцыях: абароназдольнасць (абарана- ?), постфактум, постскрыптум (параўн.: постындустрыяльны, постмадэрнізм), горналыжны (гарна- ?), водналыжнік (вадна- ?), коняферма (параўн. назва птушкі каня), манголавед (мангала- ?), коласазнавец (каласа- ?), усходазнаўства (усхада- ?) і г. д., прыродазнаўства (прырада- ?), марозастойкі (мараза- ?)... Захоўваюць о таксама першыя часткі складаных слоў фота-, мота-, контр-, што-...²

Як бачым, абвешчаныя ў Зводзе-1959 прынцыпы «не працуюць», — у гэтым пераконвае амаль паўстагоддзя яго «дзеяння». Таму ў будучыні, калі складуцца больш спрыяльныя ўмовы для ўнармавання беларускага правапісу, гэтыя прынцыпы трэба было б змяніць.

В. Як будзе паводле Праекта:
складанасці з семантычнай ідэнтыфікацыяй

Хоць сустаршыня міністэрскай камісіі А. Лукашанец часта падкрэслівае практычную тоеснасць праекта Падлужнага і Міністэрскага праекта, аднак знаёмства з адпаведнай арфаграмай новай рэдакцыі пераконвае ў адваротным:

Міністэрскі праект: § 5.2. ... Літара о захоўваецца, калі першай часткай складанага слова з’яўляюцца слова-, вока-, што-: словатво́рчасць, вокамгне́нне, штодзённы,штоме́сяц, штоко́львек, штого́д.

Як бачым, новы Праект не толькі не пашырае сектара выключэнняў, а, — насуперак рэдакцыі 1957—1959 гг., насуперак акадэмічным і энцыклапедычным выданням, насуперак праекту Падлужнага, нарэшце, насуперак моўнай практыцы, — звужае «прасвет», зводзячы яго да трох каранёў. Усё — у імя «скарачэння колькасці выключэнняў».

Чаму выключэнні зроблены ў дачыненні менавіта гэтых асноў? З часткаю слова- ўсё ясна: яна можа «блытацца» са слава-. Але чаму выбар прыпаў менавіта на вока- і што-, якія — у адрозненне ад дзесяткаў іншых асноў — не ўступаюць у аманімічныя дачыненні, інакш кажучы, нават калі і правесці аканне, застаюцца больш-менш пазнавальнымі?

А як жа быць з сотнямі іншых складаных слоў, у якіх — дзеля пазнавальнасці — «правіла націску ў другой частцы» не праводзілася?! У Праекце не прадугледжваецца ніякіх «пралазаў» ці «шчылінак» для таго, каб захаваць зыходныя о/ё ў першай частцы.

Такім чынам, паводле Праекта, трэба будзе пісаць, напр.: багпомач (замест цяперашняга богпомач), калантытул (замест калонтытул), астготы (замест остготы), хармайстар (замест хормайстар). Калі ж абвешчаныя ў Праекце змены будуць праводзіцца паслядоўна, татальнае аканне ператворыць дагэтуль знаёмыя словы ў рэбусы. Здагадайцеся, што б гэта магло азначаць:

азатабактар (замест азотабактэр)
здараўядайны (замест здароўедайны)
насякамаедны (замест насякомаедны)
пальскамоўны (замест польскамоўны)
перапанчатакрылы (замест перапончатакрылы)

Новае афармленне будзе не толькі зацямняць семантыку складаных слоў, але і спрыяць іх няправільнаму ўспрыманню — праз узнікненне новых, «фальшывых» асацыяцый, напр.:

бормашына → бармашына (бар-аўтамат?)
гофмаршал → гафмаршал (адмірал? < нямецк. Haff ‘затока’ або маршал-разява? < нямецк. gaffen ‘вылупіцца (пра разяву)’)
гросмайстар → грасмайстар (майстар стрыгчы траву? < нямецк. Gras ‘трава’)
здольнадзейны → здальнадзейны (які дзейнічае здаля?)
кормазмешвальнік → кармазмешвальнік(ад карма? няўдачлівы прадказальнік лёсу?)
корнпапера → карнпапера (ад карны, кара?)
крокамер → кракамер (прылада для вымярэння колькасці краканняў?)
кронпрынц → кранпрынц (прынц крана на ўзор каралевы бензакалонкі?)
моцнадзейны → мацнадзейны (мацаць + надзейны?)
нонканфармізм → нанканфармізм (ад нана-, як у нанатэхналогіі?)
постсавецкі → пастсавецкі (ад паста?)
ролікадром → ралікадром (ад ралі?)
ротэнфюрэр → ратэнфюрар(правадыр рады? < нямецк. Rat ‘рада’)
тонстудыя → танстудыя (танцавальная студыя?)

Шырэй карціна магчымых змен рэпрэзентуецца ў табліцы 1.

Табліца 1.
Некаторыя складаныя словы, правапіс якіх зменіцца ў выніку прыняцця Праекта

ЦЯПЕР (пвд СБМ)	ПРАЕКТ
азотаген	азатаген
азотакіслы	азатакіслы
азоцістакіслы	азацістакіслы
асноватворны	аснаватворны
блокпост	блакпост
горналыжны	гарналыжны
гофмайстар	гафмайстар
донкіхот	данкіхот
жывёлабойны	жывелабойны
збожжаздача	збажжаздача
збожжапульт	збажжапульт
зоркалётчык	заркалётчык
іголкафільтр	ігалкафільтр
кожнадзённы	кажнадзённы
коксахімія	каксахімія
колеразнаўства	калеразнаўства
кронцыркуль	кранцыркуль
літоўскамоўны	літаўскамоўны
моватворца	маватворца
моцнатокавы	мацнатокавы
нервовахворы	нервавахворы
новаствораны	наваствораны
тонмайстар	танмайстар
тонфільм	танфільм
торфакокс	тарфакокс
фокстэр’ер	факстэр’ер
фондаёмісты	фандаёмісты
хваробатворны	хварабатворны
хлорвоцатны	хларвоцатны
хоразнаўства	харазнаўства
хромавакіслы	храмавакіслы
электронаграфія	электранаграфія
японазнаўства	япаназнаўства

Таксама нічога не гаворыцца пра словы з часткамі мота-, фота-, якія, паводле Зводу-1959, мусілі пісацца нязменна:

Звод-1959: § 18. ...захоўваюць у першай частцы о таксама словы на: фота- (фотака́ртка, фотако́пія, фотазды́мак, фотарэ́туш, фотасу́вязь, фотака́мера, фотавы́стаўка, фотаплё́нка, фотасі́нтэз, фотатэ́хніка і г. д.; але фатагра́фія і вытворныя ад яго); мота- (мотапо́езд, мотало́дка, мотакро́с, мотаго́нкі, мотака́да і г. д.; але: матаво́з, матацы́кл і вытворныя)...

На практыцы да гэтай групы далучыліся словы з часткамі контр- і проці-, што знайшло замацаванне ў акадэмічных слоўніках.

Такім чынам, чатыры з пяці згаданых частак (апроч што-) аўтары Праекта не ўключылі ў выняткі, а значыць, наканавалі ім змяніць аблічча на больш цьмянае (гл. табліцу 2).

C. Словы з трыма і большай
колькасцю асноў

Рэдакцыя 1957—1959 гг. прадугледжвала правядзенне акання на месцы о толькі ў складаных словах з дзвюма асновамі. У словах з трыма і большай колькасцю асноў о захоўваецца — незалежна ад месца націску.

Пастанова-1957: V.1. в) Калі складаныя словы маюць у сваім складзе больш за дзве часткі, то кожная з гэтых частак пішацца як асобна ўзятае слова: паравозавагонабудаўнічы і інш.

У Зводзе-1959 павялічылася колькасць прыкладаў і дадалося тлумачэнне:

Звод-1959: Калі складаныя словы маюць у сваім саставе больш за дзве часткі, то кожная частка пішацца як асобна ўзятае слова. Напрыклад, напісанне слова паравозавагонарамонтны можна праверыць праз напісанне слоў: паравоз, вагон, рамонт: авіяматорабудаванне — праз авія, матор, будаванне; аэрафотапрыбор — праз аэра, фота, прыбор.

«Традыцыйнае» правіла было паўторана ў праекце Падлужнага амаль слова ў слова (§ 17). А з Міністэрскага праекту прыбралі «непатрэбнае», на думку яго аўтараў, тлумачэнне:

Міністэрскі праект: § 5.7. Калі складаныя словы маюць у сваім складзе больш за дзве часткі, то кож­­ная з іх пішацца як і асобна ўзятае слова: паравозавагонарамонтны, авіяматорабудаванне, аэрафотапрыбор.

Табліца 2. Складаныя словы з часткамі контр-, мота-, проці-, фота-, правапіс якіх не залежыць ад «правіла націску ў другой частцы»

ЦЯПЕР (пвд СБМ, СІС)	ПРАЕКТ
контрамарш	кантрамарш
контргайка	кантргайка
контрмеры	кантрмеры
контрміна	кантрміна
контрпара	кантрпара
контрфорс	кантрфорс
мотабол	матабол
мотабот	матабот
мотагонкі	матагонкі
мотадром	матадром
мотазборачны	матазборачны
мотаклуб	матаклуб
мотакрос	матакрос
мотапоезд	матапоезд
мотапомпа	матапомпа
мотаралі	матаралі
мотаролер	матаролер
мотасані	матасані
мотаспорт	матаспорт
мотачасць	матачасць
моташлем	маташлем
проціатамны	праціатамны
проціборства	праціборства
процівага	працівага
процівірусны	працівірусны
процігліставы	працігліставы
процігніласны	працігніласны
процідзейны	працідзейны
процідымны	працідымны
проціззянне	праціззянне
процізносны	працізносны
процілеглы	працілеглы
процілежны	працілежны
процілодачны	працілодачны
процімінны	працімінны
процімоўка	працімоўка
процімоўца	працімоўца
процінакіпны	працінакіпны
проціпотавы	праціпотавы
проціракавы	праціракавы
процірэжучы	працірэжучы
процісонечны	працісонечны
процістаўленне	працістаўленне
процісутаргавы	працісутаргавы
процітанкавы	працітанкавы
проціціск	праціціск
процічумны	працічумны
процішокавы	працішокавы
проціяддзе	праціяддзе
проціядзерны	праціядзерны
стовежавы	ставежавы
стоградусны	стаградусны
стоклетачны	стаклетачны
стосвечкавы	стасвечкавы
стосільны	стасільны
стотонны	статонны
стотысячны	статысячны
фотабомба	фатабомба
фотаген	фатаген
фотаздымка	фатаздымка
фотакадр	фатакадр
фотакамера	фатакамера
фотакартка	фатакартка
фотаклуб	фатаклуб
фотаконкурс	фатаконкурс
фотакопія	фатакопія
фотаметрыя	фатаметрыя
фотанарыс	фатанарыс
фотаоптыка	фатаоптыка
фотаплёнка	фатаплёнка
фотасетэр	фатасетар
фотасінтэз	фатасінтэз
фотастат	фатастат
фотастудыя	фатастудыя
фотастэнд	фатастэнд
фотасфера	фатасфера
фотасхема	фатасхема
фотатаксіс	фататаксіс
фотатрофы	фататрофы
фотатыпія	фататыпія
фотатыпны	фататыпны
фотатэка	фататэка
фотатэхніка	фататэхніка
фотафілы	фатафілы
фотафільм	фатафільм
фотафініш	фатафініш
фотафобія	фатафобія
фотафобы	фатафобы
фотафон	фатафон
фотафоры	фатафоры
фотахімія	фатахімія
фотахромія	фатахромія
фотахроніка	фатахроніка

Пры параўнанні фармулёвак з розных рэдакцый звяртае на сябе ўвагу вернасць у ілюстрацыях «паравозавагоннай» тэматыцы. Ілюстрацыі паравозавагонабудаўнічы, паравозавагонарамонтны — шчаслівае супадзенне: у апошніх частках -рамо́н­т­ны, -будаўні́чы націск прыпадае не на першы склад. Таму «паравоза­вагонныя» словы са звяздоўскага лексікону сталінскіх часоў працягваюць сваё трыумфальнае шэсце па падручніках, хоць усе беларускія паравозы ўжо і не будуюцца, і не рамантуюцца, а дзесяці­годдзямі стаяць «на вечным прыколе» на станцыі Негарэлае. Ніжэй у адпаведным месцы мы падамо яшчэ колькі прыкладаў таго, што ілюстрацыйны матэрыял у Праекце нярэдка рэпрэзентуе рэаліі былых эпох.

Праўда, у фармулёўцы Зводу-1959 ёсць дзве некарэктнасці:

а) слова паравоз ужо мае складаную будову, таму тлумачэнне мусіла б выглядаць наступным чынам: «паравозавагонарамонтны можна праверыць праз напісанне слоў: пара, воз, вагон, рамонт­»;

b) ілюстрацыі з фота- не паказальныя, бо гэтая частка незалежна ад усяго мусіць пісацца нязменна.

Што да самой арфаграмы, то з ёй зусім бяда — часцей яна не выконваецца, чым выконваецца. Вось усяго некалькі прыкладаў з СБМ і СІС:

ампервальтметр замест ампѐр|во̀льт|ме́тр <вольт
антрапамарфалогія замест а̀нтрапа|мо̀рфа|ло́гія < mórphe
геолагаразведка замест гèа|ло̀га|разве́дка < ge, lógos
палеазаалогія замест па̀леа|зо̀а|ло́гія < zóon
псіхасацыялогія замест псі́ха|со́цыя|ло́гія < sócio
этнакасмалогія замест э̀тна|кòсма|ло́гія < cósmos
фотатапаграфія замест фота|то̀па|гра́фія < tópos

І нават у словах з -фота-:

астрафатаметрыя замест а̀стра|фо̀та|ме́трыя
хронафатаграма замест хро̀на|фо̀та|гра́ма

Праўда, матывы парушэння «правіла трох частак» (так мы назавем згаданую арфаграму) даволі празрыстыя: канфлікт паміж двухасноўнымі і шматасноўнымі словамі. Таму і пішуцца:

антрапасацыялогія, як сацыялогія, хоць < sócio
геахраналогія, як храналогія, хоць < chrónos
імунамарфалогія, як марфалогія, хоць < mórphe
марфаналогія, як фаналогія, хоць < phónos

Пра тое, што аўтары Праекта і не думаюць датрымлівацца ўласных устанаўленняў, сведчаць напісанні аўтаматакрос (крос з аўтаматамі?), аэрафатаздымка (абодва прыклады — з § 31.1) замест чаканых, здавалася б, аўта|мота|крос, аэра|фота|здымка (так у СБМ).

D. Неўразуменні

Аўтары Праекта прадэманстравалі незвычайную лапідарнасць у асвятленні правапісу складаных слоў (ніяк не параўнаць з правіламі напісання вялікай літары). Яны пакідаюць патэнцыйных карыстальнікаў — а гэта ўсе, хто піша і будзе пісаць па-беларуску, хоць бы на ўроках беларускай мовы, — у неўразуменнях, як мяркуецца пісаць:

1) элементы контр-, пост-, прота-, фор- і пад.:

— у Праекце ёсць напісанні (праўда, не ў тых главах, што прысвечаны складаным словам) кантрагент, паст-, пастпазіцыя (§ 31.1), якія пярэчаць СБМ: контрагент, постпазіцыя;

— слоў з элементамі прота- ў Праекце няма, у СБМ: протабеларускі, протагісторыя, протадыякан, протаславяне;

2) часткі святло-, шкло-, усё-, дзе складанасць — у вызначэнні статусу -о-/-ё-: гэта элемент асновы ці злучальны галосны? Ад вырашэння гэтага пытання залежыць правапіс адпаведных галосных;

3) словы, другая частка якіх пачынаецца з -ў-. У Зво­дзе-1959 злучальны е ў такіх лексемах яканню не падлягаў: вогнеўсто́йлівы, зернеўбо́рачны (СБМ), аднак у Праекце знаходзім узаемавыключальныя ілюстрацыі: вогнеўсто́йлівы (§ 5. «Літары о, э, а ў складаных словах»), але зерняўбо́рачны (§ 7. «Правапіс е, я, ё ў складаных словах»). Цана праблемы, паводле падлікаў па СБМ, — 26 лексем;

4) злучальны е перад злучком. Ці падлягае ён яканню, калі другая частка пачынаецца з націскнога складу? Вось у БелЭн не мелі адказу на гэтае пытанне, таму ў адным выпадку правялі яканне: Заходня-Ці́шкаўскае радовішча, а ў другім — не: Усходне-Ры́мская імперыя;

5) словы, якія пачынаюцца на прыстаўны в + о, — ці страцяць яны прыстаўны пры мене о → а (бо фанетычныя ўмовы для развіцця прыстаўнога знікнуць).

возеразнаўства → азеразнаўства ці вазеразнаўства?
вокіснартутны → акіснартутны ці вакіснартутны?
воцатнакіслы → ацатнакіслы ці вацатнакіслы?
вогнеўстойлівы → агнеўстойлівы ці вагнеўстойлівы ці агняўстойлівы ці вагняўстойлівы?

6) словы накшталт «Фторадэнт» (§ 30)? Калі менавіта так, то якім правілам Праекта такое напісанне дыктуецца?

Агульная недасканаласць комплексу правілаў, якія рэгулююць арфаграфію складаных слоў і, як вынік, непаслядоўнасць у іх выкананні мусілі б насцярожыць аўтараў Праекта. І калі ўжо яны не мелі рацыянальнай прапановы наконт прынцыповай змены правапісу складаных слоў, то лепш бы не мяшаліся ў гэтае самае складанае пытанне беларускай арфаграфіі, пакінуўшы ўсё без змен. На жаль, гэтак не сталася.

ІІ.5. Слова на развітанне з татальным аканнем

Для нас беларуская мова — гэта не яшчэ адна кваліфікацыйная дысцыпліна для сістэмы адукацыі, а інструмент штодзённага ўжытку. Нам хацелася б выкарыстоўваць яе ў як мага большай колькасці сітуацый. Мы маем перадаць яе нашчадкам як асноўны, максімальна універсальны сродак самарэалізацыі. А бяздумнае спрашчэнства, абгрунтаванне патрэбаю паспяховай «тэстаздачы», ніяк не можа спрыяць развіццю мовы, пашырэнню сфер яе ўжывання, яе лепшай будучыні.

Спадзяемся, ніжэйпададзеныя развагі будуць не лішнія пры выпрацоўцы прынцыпаў асваення іншамоўнай лексікі на сённяшнім этапе эвалюцыі мовы.

1. Мусім прызнаць, што беларуская мова належыць да меншых моў, якія адрозніваюцца ад моў большых не толькі колькасцю носьбітаў, — яны займаюць меншую палову узуальных ніш, інакш кажучы, выкарыстоўваюцца далёка не ва ўсіх сферах ужывання мовы, а значыць — больш залежаць ад вонкавых чыннікаў, ад іншых, большых моў.

Большыя мовы аб’ектыўна канкуруюць ва ўплыве на меншыя мовы. З развіццём вонкавых камунікацый учорашні рэгіянальны лідэр (у нашым выпадку — руская мова) саступае першынство канкурэнтам (заходнееўрапейскім мовам, найперш англійскай). Прадбачыць, хто стане лідэрам моўнага ўплыву заўтра, немагчыма. Таму неабходна выпрацаваць максімальна універсальныя прынцыпы трансляцыі іншамоўных фактаў на беларускую глебу — каб чым найменш залежаць ад бягучых ваганняў геапалітыкі і кан’юнктурных меркаванняў.

2. Кожная нацыя на раннім этапе свайго развіцця імкнецца самасцвердзіцца ў мове і праз мову, акрэсліўшы такім чынам сваю «нацыянальную тэрыторыю» — абсяг сваёй дамінацыі. Аднак што добра для падлеткавага самасцвярджэння — не заўсёды добра для дарослага жыцця. Пры асваенні іншамоўнай лексікі трэба ўсведамляць, што час гарэзіяў і свавольства мінуў — нацыя пасталела.

3.  Чым большая колькасць пунктаў асваення³ і чым вышэйшая ступень іх універсальнасці, тым цяжэй, а ў вялікім шэрагу выпадкаў — немагчыма, карэктна зрабіць т. зв. адваротны пералік, г. зн. аднавіць зыходную форму — форму, якую мела лексема ў мове-крыніцы. Да таго ж носьбіту трэба ведаць не толькі правілы асваення (пераліку) іншамоўных фактаў на ўласную мову, але мець дастаткова ведаў і матэрыялу для адваротнага пераліку. Калі ж правілы асваення складаныя і пунктаў асваення шмат, аблічча запазычання настолькі адрываецца ад зыходнай формы, што аднавіць яе паспаліты носьбіт проста не здольны. Гэта прыводзіць да самаізаляцыі мовы. Для меншай мовы, носьбіты якой спрэс білінгвы (або полі­лінгвы), што валодаюць і большаю моваю (большымі мовамі) ды штодзень стаяць перад выбарам, якую мову ўжыць у кожным канкрэтным выпадку, — самаізаляцыя спрыяе яе пераходу ў групу мёртвых.

У гэтай сітуацыі, калі ўжо ўводзіць новы пункта сваення ці пашыраць раней уведзены на новыя пазіцыі, то матывы такой змены павінны быць вельмі сур’ёзныя.

4. Нельга блытаць правапісу з транскрыпцыяй. Фанетызацыя пісьма павінна праводзіцца толькі ў тым выпадку, калі яна спрыяе беларускай арфаэпіі, іншымі словамі, захаванню правілаў беларускага вымаўлення. Калі ж мена не працуе на такую задачу, яна будзе непатрэбнаю. Далейшае правядзенне акання на пісьме — як мы яго назвалі, «татальнае» аканне — ніяк не спрыяе ўмацаванню правільнага беларускага вымаўлення, бо нам не пагражае оканне. Калі і паказваць рэальную фанетыку, то ў зусім іншых выпадках.

Што да лёсу ненаціскнога о/ё, то ў Праекце зусім праігнаравана адна праблема. Невялікая паводле колькасці выпадкаў, яна ўсё ж такі важная, бо тыпалагічна звязана з вялікай групай слоў. Гутарка пра о на канцы іншамоўных слоў у становішчы перад ётам.

Вось варыянты перадачы канцавога спалучэння «й + ненаціскны о»:

— -йо — у БелЭн: Ага́йо, Гірланда́йо, О́йо;

— -ё — нярэдка ў практыцы: англійскі беларусіст Пітэр Мэ́ё (Mayo), японскі мастак То́ё Ода Сэсю (абодва прыклады — з БелЭн), і нават у некаторых падручніках: Ага́ё⁴, Гірланда́ё, О́ё;

— -йа — калі праводзіць аканне, як гэта робяць аўтары Праекта амаль ва ўсіх выпадках: Ага́йа, Гірланда́йа, О́йа;

— -я — калі быць паслядоўным у правядзенні прынцыпу: [йа] на пісьме перадаецца ётаванай літарай я (а гэты прынцып абвешчаны і рэалізаваны ў Праекце ў § 15.3: Яга́нэсбург, Якага́ма, пра што падрабязнейшая гутарка наперадзе): Ага́я, Гірланда́я, О́я.

Зрэшты, аўтары рэдакцыі 1957—1959 гг. таксама капітулявалі перад гэтым пытаннем, адсылаючы да гіпатэтычнага слоўніка⁵. Аднак, мяркуючы па адзіным прыкладзе, які асвятляе цікавую для нас пазіцыю (Агайо, § 28), кадыфікатары схіляліся да захавання о.

Так, праблема ненаціскнога о/ё выходзіць за межы разгледжаных у Праекце выпадкаў. Калі б аўтары Праекта ўсведамлялі яе аб’ём, то, магчыма, адмовіліся б ад татальнага акання. Асабліва відавочнаю робіцца тэндэнцыя захоўваць зыходны [о] пры азнаямленні з практыкай перадачы іншамоўнай лексікі не ў навучальных, а ў рэальных тэкстах. Ніжэй мы падаем выпадкі захавання о/ё ў запазычаннях — незалежна ад месца націску (агульная лексіка — паводле СІС, БелЭн, уласная — паводле БелЭн⁶):

А́ксельрод (БелЭн, Дадатак; параўн. Аксельро́д у 1 т.)
А́ндэрсен-Не́ксё
Анё (арт. «Вестэрален», меркаванае месца націску — на першым складзе)
Ву́аліёкі (БелЭн, Дадатак)
Ге́льмгольц
Гёйгёль
Гогенло́э, Гогенцо́лерны, Гогеншта́ўфены
гонфаланье́р
Госё (арт. «Японія», 18 :292)
госпіталье́ры (слова простай будовы)
гохуа́
Гру́дзёндз
дзёма́н
Дзьёндзьёш (карта «Венгрыя», меркаванае месца націску — на першым складзе)
Дзі́нцэнгофер
Інёню́
Каралільё (карта «Куба», меркаванае месца націску — на і)
Караол-Дзёбё, Кош-Дзёбё (карта «Кыргызстан»)
К’е́ркегор
к’ёкенме́дынгі
Кіёў (карта «Чэхія», меркаванае месца націску — на і)
Кі́рхгоф
Конёрчык (4 : 77)
Косёр (карта «Данія»)
Ла́герлёф
Лангё (арт. «Вестэрален», меркаванае месца націску — на першым складзе)
Лёгсцёр (карта «Данія»)
Лордкіпані́дзе
Льёрэнтэ (меркаванае месца націску — на першым э)
Ма́льмё
Мансанільё (карта «Куба», меркаванае месца націску — на і)
мондыялі́зм (слова простай будовы)
Моцартэ́ум
НАТО (ва ўсёй БелЭн; напр., у арт. «Разанаў», 18 : 442; насуперак Праекту: НАТА, § 25.1)
Нёі́скі
нотаге́я
О’Бра́ен, О’Ко́нар, О’Ко́нел, О’Ні́л, О’Хі́гінс
опоя́з
Пе́цёфі
Просцеёў (арт. «Чэхія», меркаванае месца націску — на о)
пру́дэрпост
Расёмон (арт. «Акутагава»)
Рожавёльдзі (4 : 78)
Ро́зенгольц
Са́йгё
Се́ніёр
сёгу́н
Сёдэрстрэ́м (4 : 78)
Сёлёты (4 : 78)
Сёра́
солюбілізі́цыя (слова простай будовы)
Тромсё (карта «Нарвегія»; меркаванае месца націску — на о)
Трухі́льё
Хадселё (арт. «Вестэрален», меркаванае месца націску — на першым складзе)
Хёльсінгёр (карта «Данія»)
Хінё (арт. «Вестэрален», меркаванае месца націску — на першым складзе)
Ходмезёвашархей (карта «Венгрыя», меркаванае месца націску — на першым складзе)
Цьёнвіль (карта «Францыя»; меркаванае месца націску — на і)
Чэске-Будзеёвіцы (карта «Чэхія», меркаванае месца націску — на у)

Кавалерыйская атака на о/ё не мае апоры ў практыцы і не грае на карысць беларускай мове.

ІІІ. АПАФЕОЗ ХАОСУ

ІІІ.1. Даўна з даўнтаўна паслалі ў накдаўн
Правапіс ў зменіцца, але застанецца «загадкавым»

Кожны паспяховы шкаляр ведае: пасля галосных ненаціскны у пераходзіць у ў. А выдатнік яшчэ ведае, што гэты пераход не адбываецца:

— на пачатку ўласных назваў;
— на пачатку запазычанняў;
— у сярэдзіне і на канцы некаторых запазычанняў, ДЗЕ У ЎТВАРАЕ СКЛАД.

Толькі вось на пытанне: дзе ж, пры збегу якіх зорак адбываецца сакрамант складаўтварэння у? — не могуць упэўнена адказаць нават акадэмікі...

Але пачнём з удач Праекта.

Прафесары А. Лукашанец і В. Іўчанкаў у сваіх інтэрв’ю сцвярджалі: Праект спрашчае правапіс ў. Гэта сапраўды так, калі гутарка ідзе пра выпадкі з у на пачатку запазычанняў (гл. табліцу 3).

Табліца 3.

ЦЯПЕР (Звод-1959)

ПРАЕКТ

§ 82. У не скарачаецца: ... 3. ... у пачатку слоў іншамоўнага паходжання...: праменні ультрафіялетавыя, дзяржаўны універсітэт...

§ 14.1. Нескладовае ў пішацца згодна з літаратурным вымаўленнем пасля галосных. Пры чаргаванні [у] з [ў]: на пачатку слова (калі гэтае слова не пачынае сказ і перад ім няма знакаў прыпынку): на ўвесь дзень (ад усіх), моцны ўдар (ад удару), хацела ўзяць (хацеў узяць), сонца ўзімку (месяц узімку), крыкі «ўра» (крык «ура»), для ўніята (з уніятам), ва ўніверсітэце (перад універсітэтам), на ўзвей-вецер (сцяг узвіўся), ледзьве ўчуў (раптам учуў)...

Як бачым, цалкам разумная прапанова — не вылучаць групы запазычанняў, а падпарадкаваць іх асноўнаму правілу, бо сапраўды, чым адрозніваецца вымова у/ў у выпадках: пра ўнука і пра ўнікальны экспанат, ва ўстанове і ва ўніверсітэце?! Такім чынам, карыстальніку не трэба будзе развязваць часам няпростае пытанне: уласнабеларускага ці іншамоўнага паходжання слова, якому не пашанцавала пачынацца з у-?

Аднак астатнія хібы рэдакцыі 1957—1959 гг. — што датычаць пазіцыі ў сярэдзіне слова — засталіся ў Праекце нявыпраўленымі.

Звод-1959: § 82.3. [У не скарачаецца] ... ў сярэдзіне [слоў іншамоўнага паходжання] пасля галосных перад зычнымі, калі у ўтварае самастойны склад: прэзідыум, кансіліум, радыус, раунд, страус, клоун, соус і інш. Калі ж у ў сярэдзіне слова самастойнага склада не ўтварае, тады яно скарачаецца: аўдыторыя, аўдыенцыя, паўперызацыя, браўнінг, маўзер.

Тут мы сутыкаемся з загадкавай фармулёўкай: «калі у ўтварае самастойны склад». Аднак калі вы паспрабуеце знайсці ўмовы «ўтварэння самастойнага склада», вас чакае фіяска: ніякіх уцямных тлумачэнняў ні ў навучальнай, ні ў навуковай літаратуры вы не знойдзеце — іх проста няма. А падручнікі ў новых і найноўшых выданнях — нароўні з загадкавым складаўтварэннем у — працягваюць спасылацца яшчэ і на «літаратурнае вымаўленне», нібы ёсць нейкае спецыфічнае дыялектнае вымаўленне ў (у паўднёва-заходніх гаворках на месцы ў сустракаецца в: крывда замест крыўда, аднак гэта не дае падстаў сцвярджаць, што ў розных рэгіёнах Беларусі ў вымаўляюць па-рознаму).

У нейкай ступені абгрунтаваным можна лічыць захаванне у ў лацінізмах на -ium, -ius, бо ў дыфтонгу iu функцыю нескладовага элемента выконвае i, а не u⁷ . Таму ў такіх словах, як, напрыклад, adiunctus, coniunctus спалучэнне iu прадаецца не праз -іу-/-ыу- (каніунктывіт, адыункт,), а праз ’ю: ад’юнкт, кан’юнктывіт (вымаўляецца як [йу]).

Яшчэ ў 1992 г. Правапісная камісія ТБМ вылучала сістэмную прапанову падпарадкаваць -іу-/-ыу- агульнаму правілу: ліквідаваць «зеўранне» (або «зіянне» — «збег галосных») праз устаўны ёт (гл. першую частку публікацыі):

кансіліюм [ійу] < consilium, як аксіёма [ійо] < axioma, рэквіем [ійэ] < requiem
прэзідыюм [ыйу] < presidium, трыюмф [ыйу] < triumph, як ідыёма < idioma [ыйо]
радыюс [ыйу] < radius, як ішыяс [ыйа] < ischias, трыяс [ыйа] < trias.

На жаль, да гэтай прапановы не прыслухаліся. Аднак прэцэдэнт такога афармлення можна знайсці ў СІС: псалтэрыюм < psalterium.

Да групы выключэнняў-лацінізмаў на -ус, -ум трэба дадаць словы на -уш паходжаннем з -ус: дыярыуш, Клаўдыуш.

Выпадкаў з іншымі галоснымі (г. зн. апроч -і/-ы перад -ум/-ус) у СБМ — гэта без вытворных, але разам са страусам пад соусам (якія, дарэчы, прыйшлі з нямецкай і французскай моў адпаведна⁸ ) — усяго толькі 10! Дый тое ў адным з іх пішацца ў: анчоўс. У СІС «выпадкаў з іншымі галоснымі» крыху больш, аднак і тут не назіраецца чаканага адзінства ў адстойванні складовасці у ў спалучэнні «галосны + -ус»: васілеўс.

Cярод выключэнняў у Зводзе-1959 аказаліся словы, у якіх у, несумненна, — нескладовы элемент: раунд, страус, клоун, соус. Вядома ж, мы прызнаем той факт, што на якасць і колькасць у/ў уплывае фанетычнае акружэнне: напр., перад санорным⁹, асабліва канцавым, ў будзе вымаўляцца даўжэй за той жа ў перад шумным. Таму ў мове малапісьменных людзей можна сустрэць вымаўленне [дыназавар], [кловун], хоць здараецца і [стравус].

Але ж у адных словах «складовасць» і «літаратурнасць вымаўлення» дазваляюць дыфтангічнаму у (г. зн. ненаціскному у ў становішчы пасля галосных) скарачацца, у другіх — не, хоць пазіцыя ў іх тая самая:

Чаму скаўцкі, але кауцкіянскі (так прынамсі ў СБМ, хоць у БелЭн: Каўцкі)?

Чаму той жа шлагбаум, але Баўман, хоць і той і другі — ад нямецк. Baum ‘дрэва’, дзе u — нескладовы элемент дыфтонга?

Чаму брудэргаўз (< анг. house), але пакгауз (< нямецк. Haus)? Няўжо ў англійскім дыфтонгу [au] u — нескладовае, а ў нямецкім [au] u — складовае? Чаму баўгауз, дзе той самы дыфтонг au перадаецца рознымі спосабамі — спачатку праз ў, потым праз у?
Чаму пакгауз, але пакгаўзны?
Чаму фаўн, але фауна — калі абодва словы паходзяць з таго самага кораня: Faunus — гэта бог палёў і лясоў, а Fauna — жаночы варыянт таго самага?
Чаму ў СІС — каузалгія, каулепра, а ў БелЭн — каўзалгія, каўлепра?
Нарэшце, чаму ў тым жа СІС: то джоўль, то джоуль (арт. «кіладжоуль»), то наўме́н, то но́умен, а ў БелЭн — нау́мен?

Як бачым, складальнікі слоўнікаў і даведнікаў стараліся творча развіваць пастулаты Зводу-1959 і «на сваю руку» дадалі да шэрагу выключэнняў новыя лексемы, крытэрыі ўключэння якіх у гэту групу — абсалютная загадка (пвд СБМ і СІС): абля́ут, дрэдно́ут¹⁰, лака́ут, ра́ут, са́уна, трэшко́ут, ча́уш ды інш., у тым ліку ўласныя назвы (пвд БелЭн): Бауру́, Паустоўскі, Фа́уст (арт. «Гётэ») ды інш. Мо такім чынам лексікографы і энцыклапедысты спрабавалі падстрахавацца: «Хто яго знае, як тыя у вымаўляюцца ў іншаземцаў! Гэта ж экспертаў трэба запрашаць, высвятляць, як у кожным канкрэтным выпадку гучыць у — доўга ці каротка». А напішаш так, як па-руску, — заўсёды можна прыкрыцца аўтарытэтам мовы старэйшага брата...

Але ўжо зусім нематываванымі выглядаюць напісанні з у складовым пасля галосных на канцы слова (!), што пярэчыць (1) асновам беларускай фанетыкі, (2) самому Зводу-1959, дзе пра выключэнні на канцы слова нічога не сказана і яны ніяк не праілюстраваны. Затое сярод ілюстрацый знаходзім форму: Какчэтаў¹¹ — з ў нескладовым на канцы! Таму ўзнікаюць новыя пытанні:

Чаму паглядаў на Кракатау?
Чаму лятаў на Алатау?
Чаму шмат спраў у Бісау?
Чаму перакладаў для Ландау?
Чаму мудрэў, але Папандрэу¹²?
Чаму браў у фрау?
Чаму ішоў на шоу?
Чаму даў, але Герард Дау?
Чаму крычаў, але чау-чау?
Чаму аджыў, але джыу-джыцу?
Нарэшце, чаму Какчэтаў(СБМ) і Таўкум¹³, але Алатау¹⁴, Какшалтау¹⁵, Каратау¹⁶, Тэміртау¹⁷, Халыктау¹⁸, калі ў іх склад уваходзіць тая самая частка таў ‘гара’?

І вось ужо нават у некаторых падручніках узнікае наступнае «правіла» (хоць падстаў для такой кадыфікацыі Звод-1959 — а гэта галоўны правапісны дакумент, гэта закон! — не дае):

Літара у (складовае) захоўваецца: … у канцы іншамоўных слоў: Ала-Тау, Ландау»¹⁹.

Занадта смелая заява, асабліва на фоне асвечаных аўтарытэтам БелЭн напісанняў:

Брэслаў, Бюлаў, Вірхаў, Дэсаў, Ленаў, Ліндаў, Накскаў, Пасаў, Рандаў, Фрайбург-ім-Брайсгаў, Цвікаў, Цытаў.

Праўда, і ў самой БелЭн даходзіць да абсурду:

ДАХА́У (Dachau),канцэнтрацыйны лагер на тэр. Германіі ў 1933—45. Створаны на ўскраіне г. Дахаў...

Легалізаванае Зводам-1959 і развітае ды замацаванае слоўнікамі бязладдзе ў напісанні ў нескладовага ў запазычаннях каштавала слёз не адной абітурыенцкай душы, якая не паступіла ва універсітэт, бо не ведала, што трэба пісаць шоу, хоць у ў гэтым слове вымаўляецца таксама, як у слове ішоў. Аднак дасведчаныя рэпетытары раілі: у пасля галосных у запазычаннях пішацца там, дзе у — і ў рускай мове: руск. шлагбаум — бел. шлагбаум, а калі па-руску в, то пішы ў: руск. ковбой — бел. каўбой. Праўда, і тут бываюць прыкрыя выключэнні: руск. скаут, але бел. скаўт, руск. гаубица, але бел. гаўбіца, а таксама заўсёды на пачатку слова — аў-: руск. аудиенция, але бел. аўдыенцыя. То і гэтае няпісанае «правіла» не заўсёды ратавала.

Мудрагелістыя казкі пра спантанныя прыступы складовасці і пра непрадказальнае ў сваіх рэалізацыях літаратурнае вымаўленне, відавочна, прыдуманы былі, каб стварыць візію хоць нейкага тлумачэння. Праўда, трэба прызнаць, апошнія 70 гадоў правапісная кадыфікацыя і практыка развіваліся ў бок усё шырэйшага ўжывання ў (гл. табліцу 4). Таму, здавалася б, распрацоўка новай рэдакцыі правапіснага зводу — выдатная нагода спыніць гэты парад бязглуздасці і аблегчыць жыццё ўсім — і мовазнаўцам, якім не прыйшлося б хавацца за квазітлумачэнні, і карыстальнікам, якім стала б значна прасцей быць пісьменнымі.

Аднак жа не!

Табліца 4.

Руская форма	Беларускія формы
	РБС (1937)	ЦЯПЕР (пвд СБМ, 1987)
аудиенция	аудыенцыя	аўдыенцыя
аудитория	аудыторыя	аўдыторыя
аукцион	аукцыён	аўкцыён
гауптвахта	гауптвахта	гаўптвахта
каузальность	каўзальнасць	каузальнасць
каучук	каучук	каўчук
пауза	пауза	паўза
эксгаустер	эксгаустэр	эксгаўстар
Тлумачэнне да табліцы Фонам вылучаны выпадкі асваення праз ў.

Міністэрскі праект: § 14.3. Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія канчаюцца на -ум, -ус: прэзідыум, кансіліум, радыус, страус, соус і вытворных ад іх; а таксама ў словах даун, раунд, Браун.

Вось жа частка выключэнняў засталася тая ж, частка знікла, але з’явіліся новыя. Хоць ёсць і станоўчы момант: правіла падае вычарпальны спіс «нерэгулярных» (г. зн. акрамя слоў на -ум, -ус) выняткаў — усяго толькі 3!

Чым жа так заслужыліся даун, раунд і Браун, што іх вывелі ў выключэнні? Іх аб’ядноўвае:

1) пазіцыя у — пасля а перад н у закрытым складзе;

2) паходжанне — усе англіцызмы (down, round, Brown, хоць апошняе можа быць і нямецкага паходжання: Braun);

3) вымаўленне: ва ўсіх трох словах — дыфтонг [aU], найбліжэйшы беларускі адпаведнік якога — дыфтонг [аў].

Дзеля справядлівасці мусім адзначыць, што ў Праекце ёсць наступнае пра­віла:

§ 14.1. Нескладовае ў пішацца ... на канцы склада: паў-за, маў-зер,
каў-чук, аў-кцыён, аў­дыенцыя, аў-дыякасета, аў-ра.

(Між іншага заўважым, узнікае сумнеў у карэктнасці складападзелу слова аўкцыён.)

Гэтая арфаграма, здавалася б, і сапраўды дае падставу для напісанняў раунд, Браун, бо ў пералічаных словах у апынаецца не на канцы, а ў сярэдзіне склада. Аднак у сотнях уласнабеларускіх і запазычаных лексем ў пішацца менавіта ў сярэдзіне склада, і гэта не толькі нікога не бянтэжыць, а прызнаецца адзіна магчымым варыянтам і ў самім Праекце. Ніжэй мы падалі толькі некаторыя словы і словаформы, у якіх ў сустракаецца перад канцавымі зычнымі (уласныя назвы — пвд БелЭн і САУІ):

акванаўт, акіянаўт, арганаўт, астранаўт, аўт, аэранаўт, Баўтс, Белаўз, Боўт, боўць, Боўш, Вейдэнбаўм, Вітаўт, Волма-Слоўст, воўк, Гаўк, Гаўс, Гаўф, гідранаўт, Гінтаўт, дзёўб, доўг,Доўск, жоўк, жоўць, Зеўс, змоўч, Івана-Франкоўск, Іжэўск, кадаўб, касманаўт, Кіраўск, Клаўс, кляўз, коўзь, Коўл, коўх, коўш і Коўш, лоўж, Міндоўг, моўк, накаўт, натоўп, Нейгаўз, ніўх, Паліеўкт, паўз (прыназоўнік і форма мн.л. Р.скл. назоўніка паўза), Плаўт, плашкоўт, поўз, поўх, рангоўт, Раўд, Саўт-Уэст, Свярдлоўск, скаўт, смоўж, стоўп, стратанаўт, тамагаўк, тоўк, Тызенгаўз, тэрапеўт, уздоўж, фармацэўт, Хабараўск, чоўп, шоўк, шпангоўт, шчоўк;

у тым ліку перад санорнымі:

анкілазаўр, архазаўр,бакалаўр, брантазаўр, брахіязаўр, Гаўр, гігантазаўр, джоўль і Джоўль, Дуўр, дыназаўр, іхтыязаўр, кентаўр, лаўр, Лефеўр, ліўр, Луўр, мазазаўр, манеўр, маўр і Маўр, мезазаўр, мінатаўр, Ноўлс, палеазаўр, Паўлс, Паўль, плезіязаўр, птэразаўр, Пфляўбаўм, сеўр і Сеўр, стэгазаўр, таўр, траўм (ад траўма), тэлеазаўр, Фаўлз, шэдэўр, Яраслаўль.

Несумненна, апошнюю частку параграфа 14.1 — пра ў на канцы склада — трэба здымаць з дзвюх прычын: а) імпліцытна закладзены ў ім прынцып звычайна не выконваецца; b) арфаграма проста лішняя: усе выпадкі напісання спалучэнняў «галосны + у» ў сярэдзіне слова пералічаны ў першай палове параграфа 14.1.

Прапанова пісаць даун, раунд, Браун не толькі ўваходзіць у супярэчнасць з сістэмаю асваення іншамоўных фактаў у беларускай мове, але і рэвізуе афармленне тых слоў і літарных спалучэнняў, якія ўжо замацаваліся з ў:

даун АЛЕ хвароба Даўна і графства Даўн, даўнтаўн, лаўн-тэніс, накдаўн, фаўн, знакамітая вуліца Даўнінг-стрыт, фізік Чарлз Таўнс, гарады Луіза-Даўнс, Брыджтаўн, Джорджтаўн, Фрытаўн ды сотні іншых -таўнаў;

раунд АЛЕ інжынер Генры Раўнд, паэт Эзра Паўнд, кампаўнд, кампаўндаванне, кампаўндаваць, кампаўндавацца, паўндаль, ньюфаўндленд і востраў Ньюфаўндленд, саўнд-трэк і горад Оўэн-Саўнд, канадская тундра Барэн-Граўндс, горы Блу-Маўнтынс, тры гарады з назваю Маўнт-Плезант, індзейскі санктуарыум Эфіджы-Маўндс;

Браун АЛЕ ў БелЭн — восем (!) Браўнаў, а яшчэ Універсітэт Браўна (г. Провідэнс, штат Род-Айленд), браўнінг з Браўнінгам, а ў СІС — бераўніт (< Beraun) з браўнітам (< Braun), але ніводнага Брауна.

Як бачым, аўтары Праекта не адмовіліся ад флёру таямніцы і працягнулі сумную традыцыю цямніць там, дзе ўсё ясна.

ІІІ.2. Недарэабілітаваная літара:
э ў запазычаньнях будзе пісацца часьцей

А. Ці гавораць беларусы бэ і мэ?

Існуе ўяўленне, што беларускай мове спалучэнні «цвёрды зычны + [э]» не ўласцівы, хіба толькі дэ, тэ, дый тое, як адзначаў у 1939 г. вучоны сакратар Інстытута літаратуры і мовы (ІЛМ) Акадэміі навук БССР К. Гурскі, ніхто так не гаворыць. У 1939 г. ІЛМ падрыхтаваў новую рэформу (а не рэдакцыю) беларускага правапісу. Пра яе накіраванасць можна меркаваць з наступнага фрагмента адзінай публікацыі, якая дае цэласнае ўяўленне аб меркаваных зменах:

Аб Праекце 1939 г.:Праект прапануе змяніць правапіс іншамоўных спалучэнняў di, ti, de, te. Прапануецца перадаваць іх праз «ді», «ті», «де», «те», а не «ды», «ты», «дэ», «тэ», паколькі апошні тып напісання не адпавядае вымаўленню ў жывой мове; у жывой мове ніхто не гаворыць «акрэдытыў», «тэлефон». З другога боку, напісанне «дз» і «ц» у такіх словах відазмяніла-б корань слова. Між тым як большасць слоў гэтай групы з’яўляецца тэрмінамі, г. зн. словамі з дакладным значэннем²⁰.

Іншая справа — [э] пасля зацвярдзелых²¹: чэрава вячэрала ды рэч з вачэй прэч, і пасля мяккіх: надзенеце на зеленаваты мезенец [надз’эн’эц’э на з’эл’энаваты м’эз’эн’эц].

Як вядома, у славянскіх мовах гістарычна існавала моцная тэндэнцыя да гармоніі складу. Гэта значыць, пярэдняму галоснаму²² папярэднічаў мяккі (або памякчаны) зычны, таму сярод іншых дазваляліся спалучэнні «мяккі зычны + э»: [б’э], [в’э], [г’э], [д’э], [з’э], [м’э], [н’э], [п’э], [с’э], [т’э] і да т. п. Аднак на беларускай глебе пад уплывам якання, якое дазволіла спалучэнні «мяккі зычны + а»²³, гэтая тэндэнцыя значна аслабела. Магчыма, таму і сталі дазволенымі датуль забароненыя спалучэнні, у тым ліку «цвёрды зычны + э»: [бэ], [вэ], [гэ], [дэ], [зэ], [мэ], [нэ], [пэ], [сэ], [тэ]. Што асабліва важна, у адрозненне ад рускай мовы, у беларускай гэтыя спалучэнні сустракаюцца не толькі ў запазычанай лексіцы, але і ва ўласнай — як у апелятывах (у агульных назвах, гл. табліцу 5), так і ва ўласных назвах (гл. табліцу 6). Таму можна сцвярджаць: у беларускай мове тэндэнцыя да гармоніі складу выяўляецца прынцыпова слабей, чым у рускай, што і адлюстроўваецца на пісьме.

Табліца 5.
Пашыранасць спалучэнняў "цвёрды зычны + э" ў апелятыўнай лексіцы рускай і беларускай моў²⁴

Спалучэнні	Руская мова25	Беларуская мова
		Уласнабеларускія словы (пвд СБМ)	Запазычаныя словы (пвд СБМ і СІС)
бэ	1 выпадак: бэр	абэлтух, бэбахі, бэйбус, бэкаць, бэрсаць	абэвіль, абэрак, абэржа, бэж(авы), бэз, бэлька, бэр, бэра, бэсціць, бэта, дубэльт, збэйсаць, фанабэрыя, цабэрак
вэ	ніводнага выпадку	вэдзгаць, квэцаць, (на)чвэрыць, чвэрць	бравэрка, вэлюм, вэрхал, хайвэй, цвэгаць, швэндацца
гэ	ніводнага выпадку	гэ, гэны, гэты	гэбель
дэ	1 выпадак: удэ(ге)	вуздэчка, сардэчны, сюдэй/ю, сюдэма, тудэй/ю, тудэма, халадэча	рэгулярнае асваенне іншамоўнай лексікі: дэльта, мадэль, па-дэ-дэ і тысячы іншых
зэ (у т. л. дзэ)	ніводнага выпадку	—	безэ, вандзэлак, зэдаль, зэт, камізэлька, мізэрны, фазэнда, экзэмпліфікацыя, экзэргія, экзэрсіс
мэ	2 выпадкі: мэр, мэтр	мэкаць, замэдзгаць, згламэздаць	гамэрня, макрамэ, мэбля, мэдысан, мэр, мэ(н)длік, мэта, мэтлахі, мэтр, трамэтэс
нэ	1 выпадак: пленэр	—	анэлярыя, атэнэум, брунэлька, кайнэ, кенэль, кіднэпінг, кнэль, мулінэ, нэндза, пленэр, рытурнэль, турнэ, турнэпс, хабанэра, шнэк, шнэка, шнэлер
пэ	1 выпадак: пэр	пэцкаць	імпэт, пэйсы, пэндзаль, пэр, пэўны, шкарпэтка, шпэйза, шпэлях
сэ	сэндвич (= сандвич), сэр	сэрца	асэсар, басэтгорн, басэтля, гарсэт, глясэ, медрэсэ, пасэсар, пульсэтка, скансэн, сэнс, сэр, сэцэсія, шасэ, эсэ
тэ	каратэ, тэк ‘горный козел’	братэрскі, тэпаць, чытэльны	рэгулярнае асваенне іншамоўнай лексікі, напр.: андантэ, антэна, тэма і тысячы іншых
фэ	ніводнага выпадку	фэ	аўтадафэ,куфэрак, фэст, эрызіфэ
Заўвагі да табліцы 1. Ва ўласнарускай лексіцы э ў становішчы пасля зычнай сустракаецца выключна ў мінімальнай колькасці гукаперайманняў, напр.: ни бэ ни мэ, а таксама ў гутарковай форме часціцы так-с - тэк-с. 2. Рускі матэрыял: у табліцу ўключаны выпадкі, дзе спалучэнне "цвёрды зычны + э" сустракаецца ў межах адной асновы без прыстаўкі. У іншых пазіцыях яно сустракаецца часцей: на стыку прыстаўкі і кораня (ан|энцефалия, двух|этажный, квинт|эссенция, от|экзаменовать, пост|эмбриональный, пред|экзаменационный, раз|этакий, суб|этнический, с|экономить); у абрэвіятурах (кав|эскадрон, ком|эск (командир эскадрона або эскадрильи), н|э|п, полит|экономия); у словах, утвораных шляхам перадачы гучання ініцыяльных абрэвіятур (и|тэ|эр|овец, эс|эс|овец).

Табліца 6.
Беларускія ўласныя назвы са складамі бэ, вэ, дэ, зэ, мэ, нэ, пэ, сэ, тэ

Прозвішчы	Айконімы (назвы населеных пунктаў)	Гідронімы (назвы рэк, азёраў, балот)
Бутэвіч Дэбіш Рудэнка Свідэрскі Стэльмах Стэсік Стэцкі Тэвель Тэраўскі Тэшык Шпэт	Агдэмер Драгічынскага раёна Адэльск Гродзенскага раёна Барбэраўка Старадарожскага раёна Бартэніха Валожынскага раёна Бартэлі Ашмянскага раёна Бутэлеўшчына Барысаўскага раёна Вайтэлі Маладзечанскага раёна Відэйкаўшчына Валожынскага раёна Вялікая Сэрвач Вілейскага раёна Галяндэрня Навагрудскага раёна Гінэлі Воранаўскага раёна Дэгісі Смаргонскага раёна Жарнэлі Астравецкага раёна Замэчак (частка Заслаўя) Мінскага раёна Зэльва Гродзенскай вобласці Лабэншчына Мінскага раёна Латэўка Іўеўскага раёна Рапэйкі Лідскага раёна Рудамэйка Смалявіцкага раёна Стэцкаўшчына Дзяржынскага раёна Тэльмы Брэсцкага раёна Тэўлі Кобрынскага раёна Хадэлі Шчучынскага раёна	Цапэрка Клецкага раёна Абстэрна ў Мёрскім раёне Сэклы ў Браслаўскім раёне Сэрвач (3 аб’екты) у Віцебскай і Мінскай абласцях Тэкліц Лепельскага раёна

Аднак гэтая асаблівасць беларускай фаналагічнай сістэмы (дазволенасць спалучэння «цвёрды + э») вельмі асцярожна рэалізоўваецца на пісьме, і ў запазычаннях на месцы, здавалася б, чаканай літары э часцей мы бачым... е.

Не сакрэт, што ў пераважнай большасці моў свету няма апазіцыі паводле цвёрдасці-мяккасці і зычныя ў іх вымаўляюцца збольшага цвёрда. Справядлівае гэта сцверджанне і для еўрапейскіх моў — асноўнай крыніцы запазычвання ў беларускую. Такім чынам, захаванне зыходнай цвёрдасці зычных дапамагала б больш дакладна перадаваць гучанне запазычанай лексікі на беларускай глебе. І калі ўжо ў беларускай мове, у адрозненне ад рускай, дазваляецца спалучэнне «цвёрды + э», ёсць падстава паслядоўна праводзіць у беларускім пісьме галоўны прынцып асваення іншамоўнай лексікі — транскрыбаваць у межах фанетычнага набору мовы-рэцыпіента.

Пад уплывам рускага «мяккага» напісання і вымаўлення складоў бе, де, зе, ме, не, пе, се, те ў запазычаннях разбураецца беларускае літаратурнае вымаўленне нават там, дзе на пісьме трывала замацавалася э:

Цэлы рад замен націскных галосных спалучаецца з менай па цвёрдасці-мяккасці: [бэ] на [б’е], [ты] на [ц’і], [дэ] на [дзе], [сэ] на [с’е]. Трэба вымаўляць бэ́жавы (не бе́жавы), баты́ст (не баці́ст), кадэ́т (не кадзе́т)...²⁶.

Пэўныя разыходжанні існуюць і пры вымаўленні нескланяльных іншамоўных прозвішчаў, імёнаў і геаграфічных назваў: Ла[мэ́] і Ла[м’e], Бі[зэ́] і Бі[з’e], Хор[хэ] і Хор[х’е], Фрун[зэ] і Фрун[з’е]. Відавочна, у гэтых выпадках трэба было б скласці асобны арфаэпічны слоўнік для гэтай катэгорыі слоў²⁷.

Мінула пятнаццаць гадоў з моманту, як прагучала гэтая прапанова, а слоўніка няма і ў блізкім часе не прадбачыцца. Таму варта было б хоць у межах зводу арфаграфічных правілаў выпрацаваць і прыняць адпаведныя арфаграмы, у якіх вызначаліся б асноўныя прынцыпы як графічнага, так і фанетычнага асваення іншамоўнай лексікі. А як вынікае са структуры Праекта, запазычанні, правапіс якіх мог бы рэгулявацца асобнымі правіламі, нават не выведзены ў асобную групу.

В. Чаму е з’ядае э

Літары э ў беларускай мове не пашанцавала: хоць з’явілася яна ў нашым алфавіце яшчэ ў XV ст.²⁸, нават у сучасным пісьме э ў запазычаннях «дыскрымінуецца». Прычына відавочная — уплыў на беларускі правапіс рускай графікі.

Каб разабрацца нарэшце, чаму так нешчасліва склаўся лёс э, нам прыйдзецца зрабіць глыбокі экскурс ў гісторыю рускай графікі.

Пазіцыя на пачатку слова: па-беларуску пішацца так, як і па-руску

Яшчэса школьнай парты мяне бянтэжыў традыцыйны для падручнікаў беларускай мовы, але ад гэтага не менш дзіўны, пачатак правіла, прысвечанага правапісу э. Як пазней высветлілася, такі «запеў» паўтараецца ці не ва ўсіх беларускіх кадыфікацыйных тэкстах. Адкуль узялася такая нялюдская фармулёўка?! Адказ прыходзіць сам сабою, калі параўнаць фармулёўку нашага, найноўшага (!), Праекта з рускім правапісным зводам 120-гадовай (!) даўніны (гл. табліцу 7).

Табліца 7.

Праект (беларуская мова), 2006	«Русское правописаніе» Грота, 1885
§ 3.1. Літара э пішацца: у пачатку выклічнікаў э, эге, эге-ге, эй, эх; пасля прыстаўнога г у слове гэты і вытворнага ад яго (дагэтуль), а таксама ў выклічніках гэ, гэй...	83. Въ собственно-русскихъ словахъ звукъ э встречается только въ началѣ немногихъ междометій, мѣстоименій і нарѣчій: экъ, эхъ, эво; этотъ, этакій, экій, этакъ, эстолько...

Так, зрабіць рашучы крок насустрач э не дае арыентацыя на адзін з асноўных прынцыпаў рускай арфаграфіі, сфармуляваны напрыканцы ХІХ ст. у першым кадыфікацыйным зборы рускай мовы — «Русское правописаніе» абруселага немца Якаба (Якава Карлавіча) Грота: ва ўласнарускай лексіцы літара э практычна не сустракаецца. А вось у беларускай мове э ўжываецца ў дзесятках тысяч слоў і ў сотнях тысяч словаформаў — пасля зацвярдзелых.

Гротава праца заставалася асноўным падручнікам рускай арфаграфіі аж да рэформы правапісу 1917—1918 гг. (апошняе, 22-е, выданне кнігі з’явілася ў 1916 г.). Паказальна, што ў Грота правапіс э апісваецца толькі ў раздзеле «Правописаніе заимствованныхъ словъ»:

«Русское правописаніе» Грота: 83. … эта буква<э> особенно полезна для начертанія нeкоторыхъ заимствованныхъ словъ, напр.: экзаменъ, элементъ, эхо, эпиграмма, элипсъ, поэзія, силуэтъ. Ея употребленіе было бы еще гораздо обширнѣе, если бъ не произошло издавна смѣшеніе двухъ буквъ церковнославянской азбуки (Є и Ѥ), вслѣдствіе чего и теперь неточно пишется и произносится множество заимствованныхъ изъ греческаго языка словъ, напр.: Ева, Египетъ, Евдокія, Евпатій, Европа, евангеліе, епархія, епископъ, вообще большая часть собственныхъ именъ съ приставками εύ̃ и έπι.

Впрочемъ и наоборотъ буквою э иногда начинаются у насъ слова, которыя въ греческомъ имѣютъ предъ начальною гласной густое придыханіе: Эллада,экзаметр (΄Ελλάς, έξάμετρος). Иногда же въ подобныхъ случаяхъ мы пишемъ е: еврей (έβραίος), ересь (αίρεσις), Елена(΄Ελένη).

Грот дакладна вызначыў прычыну памылковага (!) напісання е- замест правільнага э-: грэчаская скарапісная (пазней стараславянская, а далей — царкоўнаславянская) літара є на пачатку слова абазначала гук [э], а для перадачы спалучэння [йэ] на славянскай глебе выкарыстоўваўся ётаваны варыянт літары є — ѥ, дзе [й] абазначаўся элементам ι (і), спалучаным з наступным галосным є. Адсюль зразумела, чаму «поўная» назва літары э — «э адваротнае» (па-руску «э оборотное»); праўда, гэта найменне цяпер не ўжываецца. Становіцца ясна, што «обращалась» у э літара є, якая на момант складання Гротавага правапісу ўжо стагоддзямі абазначала [йэ].

Дарэчы, развіццё гукавога значэння є-на пачатку слова з [э] ў [йэ] адбылося паводле аналогіі з яе гукавым значэннем пасля зычных — [’э] (э з папярэдняй мяккасцю, інакш — э пасля мяккіх), у адпаведнасці з моцнай у рускай мове тэндэнцыяй да гармоніі складу. А сваю сучасную канфігурацыю кірылічная літара E набыла т. зв. Пятроўскай рэформы рускай азбукі 1707—1710 гг., у выніку якой узнікла «гражданская азбука», або проста «гражданка», арыентаваная на лацінскае пісьмо антыква²⁹. На змену шрыфту рускага цара натхнілі вытрыманыя ў традыцыях лацінскіх гарнітур кірылічныя выданні беларуса Галляша Капіевіча-Капіеўскага, надрукаваныя на пачатку XVIIІ ст. у Галандыі, дзе Пётр з імі і пазнаёміўся.

Каб чытачу было прасцей разабрацца ў гэтых гукава-літарных перыпетыях, падамо тое ж самае ў выглядзе схемы.

Тлумачэнне да схемы
Штрыхлінія абазначае ўплыў лацінскай графікі на рускую.

Пра тое, што є і ѥ ўспрымаліся як адна і тая ж літары, а значыць, іх лёгка было зблытаць, сведчыць хоць бы наступная цытата з аўтарытэтнага дарэвалюцыйнага выдання — царкоўнаславянскага слоўніка протаіерэя Рыгора Дзьячэнкі:

є, ѥ = шестая буква въ древней русской азбукѣ; въ сочисленіи означаетъ 5…³⁰

У адпаведнасці з гэтым змешваннем і словы на Е, Є і Ѥ падаюцца ў агульным алфавітным спісе. У Дзьячэнкавым слоўніку сабраны лексемы з розных крыніц, створаных у розны час, нават у розныя эпохі (гл. табліцу 8); пададзеныя прыклады выразна ілюструюць стыхійнасць асваення іншамоўнага э-/е-. Паказальны хаос!

Табліца 8.
Параўнанне царкоўнаславянскіх і рускіх формаў запазычанняў з пачатковым э/е

Ц.-сл. літара	Царкоўнаславянская форма (са слоўніка Р. Дзьячэнкі)	Суч. рус. літара	Сучасная руская форма
Е	Евангеліе ... Ефимокъ = нѣмецк. монета … равнялась талеру… Екзорцисты … Еламъ = … область на сѣв.-зап. отъ перс. залива…	Е е	Евангелие ефимок
		Э э	экзорцисты Элам
Є, є̂	є̂дэ́мъ ... = страна въ Азіи, гдѣ былъ рай… є̂ллáда … є̂кзáрхъ … є̂гє ... какъ частица утвердит<ительная>… є̂вфрáтъ … є̂ктенїѧ́ … є̂́ле … є̂диноро́дный ...	Э э	Эдем Эллада экзарх эге
		Е е	Евфрат ектенья еле устар. единородный (совр. однородный)
Ѥ	Ѥдиноро́дъ = единородный. Ѥдє, Ѥдєкый = нѣкто, нѣкоторый. Ѥкати = Геката, Өракійская богиня чародѣйства.	Е е Э э Ге ге	= единородный эдакий Геката

Вось адкуль у рускай мове бязладдзе пры перадачы э ў іншамоўных словах (найперш у грэцызмах і лацінізмах). Яго слепа скапіявалі беларускія кадыфікатары, замест таго каб замацаваць у нашай мове правільныя формы. Праўда, з выпраўленнем памылковых формаў у рускай мове гэтыя ж формы замацоўваюцца і ў беларускіх слоўніках і энцыклапедыях (гл. табліцу 9).

Табліца 9.
Параўнанне характару асваення грэчаскіх εύ̃ і έπι ў рускіх і беларускіх энцыклапедыях

Зыходная форма	1940—1970 гг.		1990—2000 гг.		Праект
	БСЭ	БелСЭ	БЭ	БелЭн або СІС
Epicūros	Эпикур	Эпікур	Эпикур	Эпікур	?
Euphratēs	Евфрат	Еўфрат	Евфрат	Еўфрат	Еўфрат
Euclīdēs	Евклид і Эвклид	Еўклід	Евклид і Эвклид	Эўклід	Эўклід
Eurīpidēs	Еврипид	Еўрыпід	Еврипид і Эврипид	Еўрыпід і Эўрыпід	Эўрыпід
Euterpē	Евтерпа	—	Евтерпа і Эвтерпа	Еўтэрпа	?
episcopos	епископ	епіскап	епископ	епіскап	?
eunuchos	евнух	—	евнух	еўнух	?
euphoria	эйфория	—	эйфория	эйфарыя	?
Тлумачэнне да табліцы Фонам пазначаны выпадкі правядзення э на месцы грэчаскага ε.

У традыцыях бяздумнага пераймання вытрымана адпаведная арфаграма Праекта:

Міністэрскі праект:§ 3.2. У словах іншамоўнага паходжання літары э, е як пад націскам, так і не пад націскам пішуцца ў адпаведнасці з літаратурным вымаўленнем:
у пачатку слова: э́ра, эсэ́, э́ўрыка, э́пас, э́тыка, Эўкл́д, Эўрыпі́д, Элі́ста; але е́гер, е́рась,