Ф.:

Гэта быў маленькі сабачка японскай пароды. Яго звалі Лулу. Ён меў права спаць у імпэратарскай пасьцелі. Падчас розных цырымоніяў ён уцякаў з каленяў імпэратара і сікаў саноўнікам на боты. Спадарам саноўнікам нельга было ані здрыгануцца, ані зрабіць ніякага жэсту, калі яны адчувалі, што ў боце мокра. Маёй функцыяй было хадзіць сярод шэрагаў саноўнікаў і выціраць сікуны з ботаў. Для гэтага служыла анучына з атлясу. Гэта было маім заняткам дзесяць гадоў.

Л. К.:

Імпэратар спаў у ложку са сьветлага арэху, вельмі вялікім. Ён быў такі дробны і кволы, што яго ледзь было відаць, ён губляўся ў пасьцелі. Пад старасьць ён стаў яшчэ меншы, важыў пяцьдзясят кіляў. Ён усё менш еў і ніколі ня піў алькаголю. У яго не згіналіся калені, і калі ён быў адзін, ён валачыў ногі і перавальваўся з боку на бок, нібы ідучы на хадулях, але калі ён ведаў, што хтосьці на яго глядзіць, ён найвялікшымі высілкамі змушаў цягліцы да пэўнай элястычнасьці, каб ягоны рух быў годным і каб імпэратарская постаць, наколькі магчыма, трымалася беззаганна вэртыкальна. Кожны крок быў змаганьнем паміж валачэньнем і годнасьцю, паміж нахілам і вэртыкальлю. Дастойны гаспадар ніколі не забываўся пра свой старэчы дэфэкт, якога ён не хацеў паказваць, каб не аслабіць прэстыжу і павагі да Караля Каралёў. Але мы, служба спальні, маглі за ім падглядаць і ведалі, колькі высілкаў каштуюць яму гэтыя стараньні. Ён меў звычку спаць мала і рана ўставаць, калі на дварэ яшчэ было цёмна. Увогуле, сон ён уважаў за крайнасьць, якая толькі дарма забірала ў яго час, які ён ахвотней аддаў бы на выкананьне кіроўных і прадстаўнічых абавязкаў. Сон быў прыватным, камэрным умяшаньнем у жыцьцё, якое мела цячы сярод дэкарацыяў і агнёў. Таму ён прачынаўся як бы незадаволены тым, што спаў, раздражнёны самім фактам сну, і толькі далейшыя справы дня вярталі яму ўнутраную раўнавагу. Дадам, аднак, што імпэратар ніколі не паказваў ані найменшага раздражненьня, гневу, злосьці ці фрустрацыі. Магло б падацца, што ён ніколі не зазнае такіх станаў, што яго нэрвы халодныя і мёртвыя, як сталь, альбо што іх няма ўвогуле. Гэта была прыроджаная рыса, якую гаспадар наш здолеў разьвіць і ўдасканаліць згодна з прынцыпам, што ў палітыцы нэрвы – гэта прыкмета слабасьці, якая заахвочвае супраціўнікаў і дае падуладным сьмеласьць дасьціпнічаць па закутках. А гаспадар ведаў, што досьціп – гэта небясьпечная форма апазыцыі, і таму трымаў сваю псыхіку ў беззаганнай норме. Ён уставаў а чацьвертай, а пятай, а калі выяжджаў за мяжу – нават а трэцяй ночы. Пазьней, калі становішча ў краіне рабілася ўсё горшым, ён усё часьцей выяжджаў, увесь палац займаўся толькі падрыхтоўкай імпэратара да новых падарожжаў. Абудзіўшыся, ён націскаў званок пры начным століку – гэтага гуку чакала ўжо чуйная служба. У палацы запальвалі сьвятло. Гэта быў сыгнал для імпэрыі, што найдастойнейшы гаспадар распачаў новы дзень.

І. М.:

Імпэратар распачынаў дзень праслухоўваньнем даносаў. Ноч – небясьпечны час змоваў, і Хайле Сэлас’е ведаў, што тое, што адбываецца ўначы, важнейшае за тое, што адбываецца ўдзень, удзень усе былі ў яго на воку, а ўначы гэта было немагчыма. З гэтай прычыны ён надаваў ранішнім даносам вялікае значэньне. Тут трэба патлумачыць адну рэч: шаноўны гаспадар ня меў звычкі чытаць. Для яго не існавала напісанага і друкаванага слова, усё яму трэба было дакладаць вусна. Гаспадар наш не наведваў школаў, яго адзіным настаўнікам – і тое толькі ў дзяцінстве – быў францускі езуіт мансэньёр Жэром, пазьнейшы біскуп Харэру і сябра паэта Арцюра Рэмбо. Гэты сьвятар ня здолеў прышчапіць імпэратару навыку чытаньня, што, зрэшты, было тым цяжэйшае, што Хайле Сэлас’е ўжо ад хлапечых гадоў займаў кіраўнічыя пасады і ня меў часу на сыстэматычныя заняткі. Але мне падаецца, што рэч была ня толькі ў браку часу і навыкаў. Звычай вуснай справаздачы меў тую перавагу, што ў выпадку патрэбы імпэратар мог заявіць, што саноўнік такі й такі паведаміў яму штосьці зусім іншае, чым гэта мела месца ў рэчаіснасьці, а той ня мог абараніцца, ня маючы ніякіх пісьмовых доказаў. Вось жа, імпэратар прымаў ад сваіх падуладных ня тое, што яны яму казалі, але тое, што, на ягоную думку, мусіла быць сказана. Шаноўны гаспадар меў сваю канцэпцыю і да яе дапасоўваў усе сыгналы, якія выходзілі з атачэньня. Падобна было і зь пісаньнем, бо манарх наш ня толькі не карыстаўся ўменьнем чытаць, але таксама й нічога не пісаў і нічога ўласнаручна не падпісваў. Хоць ён валадарыў паўстагодзьдзя, нават найбліжэйшыя асобы ня ведаюць, як выглядаў яго подпіс. У гадзіны выкананьня кіроўных абавязкаў пры імпэратару заўсёды быў міністар пяра, які запісваў усе ягоныя загады і даручэньні. Тут я мушу патлумачыць, што падчас рабочых аўдыенцыяў дастойны гаспадар гаварыў вельмі ціха, ледзь варушачы вуснамі. Міністар пяра, стоячы за паўкроку ад трона, быў вымушаны набліжаць вуха да імпэратарскіх вуснаў, каб пачуць і запісаць рашэньне імпэратара. Апроч таго, словы імпэратара былі, як правіла, няясныя і двухзначныя, асабліва тады, калі ён не хацеў займаць выразнай пазыцыі, а сытуацыя вымагала, каб ён выказаў сваё меркаваньне. Можна было захапляцца спрытнасьцю манарха. На запыт якогась саноўніка аб імпэратарскім рашэньні ён не адказваў наўпрост, але гаварыў так ціха, што голас яго дасягаў толькі падсунутага блізка, як мікрафон, вуха міністра пяра. Гэны запісваў скупыя і цьмяныя мурканьні ўладара. Рэшта была ўжо толькі пытаньнем інтэрпрэтацыі, а гэта была справа міністра, які надаваў рашэньню пісьмовую форму і перадаваў яго ніжэй. Той, хто кіраваў міністэрствам пяра, быў найбліжэйшай даверанай асобай імпэратара і меў вялізную ўладу. З таемнай кабалы манаршых словаў ён мог складаць адвольныя рашэньні. Калі імпэратарскі ход асьляпляў усіх трапнасьцю і мудрасьцю, ён быў чарговым пацьверджаньнем беспамылковасьці абранца Бога. Калі ж адкульсьці з паветра, зь якіхсьці куткоў да манарха пачынаў дабягаць шолах нараканьня, дастойны гаспадар усё мог зваліць на галаву міністра. Апошні быў найбольш зьненавіджанай асобай двара, бо грамадзкая думка, перакананая ў мудрасьці і дабрыні шаноўнага гаспадара, менавіта міністра абвінавачвала ў зласьлівых і бяздумных рашэньнях, якіх было безьліч. Што праўда, служкі шапталіся, чаму Хайле Сэлас’е ня зьменіць міністра, але ў палацы пытаньні можна было задаваць толькі зьверху ўніз, ні ў якім разе не ў адваротным кірунку. Уласна кажучы, калі ўпершыню было ўголас прамоўленае пытаньне ў іншым, чым дагэтуль, кірунку, гэта было сыгналам, што выбухнула рэвалюцыя. Але я забягаю ў будучыню, тым часам як мушу вярнуцца да той ранішняй хвілі, калі на прыступках палацу зьяўляецца імпэратар і рушыць на раньні шпацыр. Уваходзіць у парк. У гэты самы момант да яго набліжаецца шэф палацавай выведкі – Салямон Кедыр – і складае свае данясеньні. Імпэратар ідзе прысадамі, а крок за ім – Кедыр, які гаворыць і гаворыць. Хто з кім сустракаўся, дзе гэта было, пра што яны размаўлялі. Супраць каго інтрыгуюць. Ці можна гэта ўважаць за змову. Кедыр паведамляе таксама пра працу аддзелу вайсковых шыфраў. Гэты аддзел, які належыць да ўстановы Кедыра, расшыфроўвае шыфраваныя размовы, якія вядуць міжсобку дывізіі: варта ведаць, ці не высьпявае там думка аб перавароце. Дастойны гаспадар ні пра што не пытаецца, нічога не камэнтуе, ідзе і слухае. Часам спыніцца перад клеткай з ільвамі, каб кінуць ім пададзеную прыслужнікам цялячую нагу. Глядзіць на львіную драпежнасьць і ўсьміхаецца. Пасьля набліжаецца да прывязаных за ланцуг леапардаў і дае ім ялавічных рэбраў. Тут гаспадар мусіць зважаць, бо падыходзіць блізка да драпежнікаў, якія могуць быць непрадказальнымі. Урэшце ідзе далей, а за ім ідзе Кедыр, працягваючы сваю справаздачу. У пэўны момант гаспадар ківае галавой, і гэта ёсьць знакам Кедыру: той мае ісьці. Кедыр кланяецца і зьнікае ў прысадах, адступаючы такім чынам, каб не павярнуцца сьпінай да манарха. Дакладна ў гэтую хвілю, дачакаўшыся сваёй чаргі, з-пад дрэва выходзіць міністар прамысловасьці і гандлю – Маканэн Хабтэ-Вальд. Ён набліжаецца да манарха, які працягвае свой шпацыр, і складае яму данясеньні, ідучы за крок ад яго. Хабтэ-Вальд мае прыватную сетку інфарматараў, якую ён утрымлівае з прычыны страсьці да інтрыганства, якая зжырае яго, а таксама каб выслужыцца перад шаноўным гаспадаром. Цяпер ён на падставе сваёй інфармацыі апавядае імпэратару, як прайшла мінулая ноч. Наш гаспадар зноў ні пра што не пытаецца і нічога не камэнтуе, проста ідзе і слухае са складзенымі ззаду рукамі. Бывае, наблізіцца да чарады флямінга, але палахлівыя гэтыя птушкі адразу ўцякаюць, і імпэратар усьміхаецца пры паглядзе на істотаў, якія адмаўляюць яму ў пакоры. Урэшце, ідучы далей, ён ківае, Хабтэ-Вальд замаўкае і, адступаючы задам, зьнікае ў прысадах. І тут жа як з-пад зямлі вырастае згорбленая постаць адданага даносчыка Ашы Вальдэ-Мікаэля. Гэты саноўнік ажыцьцяўляе нагляд над урадавай палітычнай паліцыяй, якая спаборнічае з палацавай выведкай Салямона Кедыра і вядзе вострую канкурэнтную барацьбу з прыватнымі сеткамі даносчыкаў накшталт той, якой валодае Маканэн Хабтэ-Вальд. Занятак, якому аддаваліся гэтыя людзі, быў цяжкім і небясьпечным. Яны жылі ў страху не данесьці чагосьці ў пару і трапіць у няласку, альбо што канкурэнт данясе лепей, і тады імпэратар падумае: чаму Салямон падаў мне сёньня столькі прысмакаў, а Маканэн прынёс адно пустазельле? Не сказаў, бо ня ведае, ці маўчаў, бо ён сам у змове? Ці дастойны гаспадар мала спазнаў на ўласнай скуры такіх выпадкаў, калі яму здраджвалі найбліжэйшыя і найбольш давераныя людзі? І таму імпэратар караў за маўчаньне. Але, зь іншага боку, бязладныя плыні словаў нудзілі і раздражнялі імпэратарскае вуха, таму нэрвовая балбатня таксама не была добрым выйсьцем. Ужо сам выгляд гэтых людзей выдаваў, у якой небясьпецы яны жывуць. Нявыспаныя, змучаныя, яны дзейнічалі ў сталым напяцьці, у гарачцы, у пагоні за ахвярай, у духаце нянавісьці і страху, якая атачала іх паўсюль. Адзінай іх астояй быў імпэратар, але імпэратар мог прыкончыць іх адным жэстам рукі. О так, літасьцівы гаспадар не аблягчаў ім жыцьця. Як я ўжо згадваў, падчас ранішняга шпацыру Хайле Сэлас’е, слухаючы данясеньні аб стане змоваў у імпэрыі, ніколі не задаваў пытаньняў і не камэнтаваў атрыманай інфармацыі. Цяпер скажу, што ён ведаў, што робіць. Гаспадар хацеў атрымаць данос у чыстым стане, гэта значыць, праўдзівы данос, а калі б ён пытаўся ці выказваў сваё меркаваньне, даносчык пачаў бы паслужліва зьмяняць факты, каб яны адпавядалі ўяўленьням імпэратара, і тады ўсё даносчыцтва зрабілася б такім адвольным і суб’ектыўным, што манарх ня мог бы даведацца, што ж насамрэч адбываецца ў дзяржаве і ў палацы. Ужо пад канец шпацыру імпэратар выслухоўвае тое, што апошняй ночы прынесьлі людзі Ашы. Корміць сабак і чорную пантэру, пасьля дзівіцца на атрыманага нядаўна мурашкаеда – падарунак прэзыдэнта Ўганды. Схіляе галаву, і Аша сыходзіць – скурчаны, няпэўны, ці ён сказаў больш, ці менш, чымся данесьлі сёньня яго найбольш зацятыя ворагі – Салямон, вораг Маканэна і Ашы, і Маканэн, вораг Ашы і Салямона. Апошняе кола шпацыру Хайле Сэлас’е робіць ужо ў адзіноце. У парку віднее, чэзьне туман, у траве запальваюцца сонечныя агеньчыкі. Імпэратар разважае, гэта час складаньня тактыкі і стратэгіі, разьвязаньня асабовых галаваломак і падрыхтоўкі наступнага ходу на шахматнай дошцы ўлады. Ён абдумвае зьмест паведамленьняў, атрыманых ад даносчыкаў. Мала важных рэчаў, яны найчасьцей даносяць адзін на аднаго. У нашага гаспадара ўсё пазначанае ў галаве, ягоны розум – гэта кампутар, які захоўвае кожную дэталь, запамінае найменшыя дробязі. У палацы не было ніякага аддзелу кадраў, ні папак, ні анкет. Усё гэта імпэратар насіў у сваіх мазгах, усю найпатаемнейшую картатэку людзей эліты. Як цяпер яго бачу, як ён ідзе, спыняецца, падымае твар угару, нібы занураючыся ў малітву. О Божа, збаў мяне ад тых, хто, поўзаючы на каленях, хавае нож, які хацеў бы ўбіць мне ў сьпіну. Але як пан Бог можа дапамагчы? Усе людзі, якія атачаюць імпэратара, менавіта такія: на каленях і з нажом. На вяршыні ніколі не бывае цёпла. Там дзьмуць халодныя вятры, кожны стаіць скурчаны і мусіць пільнаваць, каб сусед ня скінуў яго ў бездань.

Т. К.-Б.:

Дарагі сябра, ясна, што памятаю. Гэта ж было амаль учора. Амаль учора, век таму назад. У гэтым горадзе, але ўжо на іншай плянэце, якая аддалілася. Як усё мяшаецца – часы, месцы, сьвет разьляцеўся на кавалкі, якіх ужо ня склеіць. Толькі ўспаміны, гэта адзінае, што ацалела, адзінае, што застаецца з жыцьця. Я шмат часу праводзіў пры імпэратару, як чыноўнік міністэрства пяра. Мы пачыналі працу а восьмай, каб усё было гатова да дзявятай, калі прыедзе манарх. Гаспадар наш жыў у новым палацы, насупраць «Афрыка-Холу», а афіцыйныя працэдуры праводзіў у старым палацы, збудаваным імпэратарам Мэнэлікам, які стаяў на суседнім узгорку. Нашая ўстанова была ў гэтым старым палацы, дзе месьцілася бальшыня імпэратарскіх установаў, бо Хайле Сэлас’е хацеў усё мець пад рукой. Ён прыяжджаў на адным з дваццаці сямі аўтамабіляў, якія складалі ягоны прыватны парк. Ён любіў машыны, найбольш цаніў «ролс-ройсы» з прычыны іх паважных і годных лініяў, але дзеля разнастайнасьці карыстаўся таксама «мэрсэдэсамі» і «лінкольн-кантынэнталямі». Нагадаю, гаспадар наш першым увёз машыны ў Этыёпію і заўжды зычліва ставіўся да энтузіястаў тэхнічнага прагрэсу, на якіх наш традыцыйны народ, на жаль, паглядаў падазрона. Ды што там, імпэратар ледзь ня страціў улады і нават жыцьця, калі ў дваццатых гадах прывёз з Эўропы першы самалёт! Просты аэраплян тады палічылі творам шатана, і па магнацкіх дварах пачалі плесьціся змовы супраць гэткага шалёнага манарха, ледзь не кабаліста і чарнакніжніка. Ад таго часу шаноўны гаспадар мусіў асьцярожней даваць выйсьце сваім піянэрскім амбіцыям, пакуль, з прычыны непрыязнасьці, якую ўсякая навіна будзіць у пажылым чалавеку, не пакінуў гэтых пачынаньняў амаль цалкам. Вось жа, а дзясятай раніцы ён прыяжджаў у стары палац. Перад брамай яго чакаў натоўп падданых, якія намагаліся ўручыць імпэратару пэтыцыі. Тэарэтычна гэта быў найкарацейшы шлях пошуку справядлівасьці і дабрыні ў імпэрыі. Народ у нас непісьменны, а справядлівасьці шукае, як правіла, бедната, дык гэтыя людзі на гады ўлазілі ў даўгі, каб заплаціць канцылярысту, які запісаў бы іх скаргі і просьбы. Апроч таго, быў клопат з пратаколам, бо звычай загадваў маленькім людзям кленчыць перад імпэратарам тварам да зямлі, а як з гэтай пазыцыі падаць канвэрт у лімузін, які праяжджаў паўзь іх? Праблема разьвязвалася наступным чынам: імпэратарскі аўтамабіль запавольваў хаду, за акном паказваўся поўны дабрыні твар манарха, а ахова, якая ехала ў наступнай машыне, забірала частку канвэртаў з рук, якія выцягвала грамада, частку, бо гэтых рук быў лес. Калі натоўп падпаўзаў занадта блізка да імпэратарскага картэжу, гвардыя мусіла адштурхоўваць і праганяць нахабнікаў, бо меркаваньні бясьпекі, а таксама веліч ягамосьця вымагалі, каб праезд адбываўся плаўна і без пазаплянавага замаруджаньня. Тады машыны ўяжджалі на прысады, якія беглі ўгару, і спыняліся на дзядзінцы палацу. Тут імпэратара таксама чакаў натоўп, але зусім іншы, чым тая галота перад брамай, якую бязьлітасна разганялі адборныя гвардзейцы з Імпэратарскай гвардыі. Гэты натоўп, які вітаў манарха на дзядзінцы, складалі людзі з імпэратарскага атачэньня. Мы ўсе зьбіраліся тут раней, каб не спазьніцца да прыезду імпэратара, бо гэтая хвіліна мела для нас асаблівае значэньне. Кожны хацеў абавязкова паказацца, бо спадзяваўся быць заўважаным імпэратарам. Не, пра нейкае адмысловае заўважаньне нават і ня марылі: шаноўны гаспадар заўважыў, падыходзіць і пачынае размову. Не, аж такое не! Скажу адкрыта – мы прагнулі хоць мінімальнага заўважаньня, папросту найменшага, абсалютна абы-якога, зусім другаснага, нязначнага, якое не накладала на імпэратара ніякіх забавязаньняў, мімалётнага, як доля сэкунды, але ўсё ж такога, каб пасьля адчуць унутранае ўзрушаньне і каб трыюмфальная думка апанавала нас: я быў заўважаны! Якой моцы гэта пасьля дадавала! Якія неабмежаваныя магчымасьці гэта стварала! Бо, прыпусьцім, вока дастойнага гаспадара прасьлізнула па твары, толькі прасьлізнула! Уласна кажучы, можна было б падумаць, што нічога не было, але зь іншага боку – як жа не было, калі прасьлізнула! Адразу ж адчуваеш, як падвышаецца тэмпэратура твара, кроў ідзе ў галаву, сэрца б’ецца мацней. Гэта найлепшыя доказы таго, што нас даткнулася вока заступніка, але што там, у гэтую хвілю доказы ня маюць значэньня. Важнейшым ёсьць працэс, які мог адбыцца ў памяці нашага гаспадара. Вось жа, было вядома, што гаспадар, дзякуючы таму, што ён не карыстаўся ўменьнем чытаць і пісаць, меў фэнамэнальна разьвітую зрокавую памяць. І на гэтым дары прыроды мог будаваць надзеі ўладальнік твара, па якім прабегла імпэратарская зрэнка, бо ўжо можна было лічыць, што якісьці мімалётны сьлед, хаця б толькі невыразны цень, адбіўся ў імпэратарскай памяці. Цяпер трэба было цярпліва і рашуча так манэўраваць у натоўпе, так прасьлізгваць і праціскацца, так прабівацца і праштурхоўвацца, каб штораз падсоўваць свой твар, манэўруючы і маніпулюючы ім такім чынам, каб імпэратарскі позірк, нават мімаволі і несьвядома, заўважаў, заўважаў і заўважаў. Пасьля трэба было чакаць, пакуль прыйдзе такі момант, калі імпэратар падумае: зараз, зараз, твар знаёмы, а прозьвішча ня ведаю. І, скажам, спытае пра прозьвішча. Толькі пра прозьвішча, але гэтага дастаткова! Цяпер твар і прозьвішча злучацца, і паўстане асоба, гатовы кандыдат на прызначэньне. Бо адзін твар – гэта ананім, адно прозьвішча – гэта абстракцыя, а тут трэба матэрыялізавацца і канкрэтызавацца, набыць кшталт, форму, здабыць асаблівасьць. О, гэтага лёсу найбольш чакалі, але як жа цяжка было яго зьдзейсьніць. Бо на тым дзядзінцы, дзе атачэньне вітала імпэратара, ахвотных падсунуць свой твар былі дзясяткі і – безь перабольшаньня – сотні, твар цёрся аб твар, вышэйшыя цясьнілі ніжэйшых, цямнейшыя прыцямнялі сьвятлейшых, твар пагарджаў тварам, старэйшыя высоўваліся паперадзе маладзейшых, слабейшыя саступалі мацнейшым, твар ненавідзеў твар, паспалітыя сутыкаліся з шляхетнымі, драпежныя з кволымі, твар душыў твар, але нават прыніжаныя, адштурхоўваныя, трэцярадныя і пераможаныя, нават яны, у пэўным аддаленьні, што праўда, накінутым правам герархіі, але прасоўваліся наперад, высоўваючыся то тут, то там з-за твараў першарадных і тытулаваных, хоць бы толькі краёчкам, вухам ці кавалкам скроні, шчакой ці сківіцай, абы бліжэй да імпэратарскай зрэнкі! Калі б літасьцівы гаспадар захацеў агарнуць паглядам усю сцэну, якая адкрывалася перад ім пасьля выйсьця з аўтамабіля, ён убачыў бы, што ня толькі цягнецца да яго пакорная і заразом разгарачаная ставусная магма, але і што за гэтай цэнтральнай і высока тытулаванай групай, направа і налева, перад ім і за ім, далей і зусім далёка, у дзьвярах, у вокнах, пад дзьвярыма і на сьцежках цэлыя масы лёкаяў, кухоннай прыслугі, прыбіральнікаў, садоўнікаў і паліцыянтаў таксама падсоўваюць свае твары пад яго позірк. І гаспадар наш на ўсё гэта глядзіць. Ці ён дзівіцца? Сумняюся. Ён таксама калісьці быў часткай ставуснай магмы. Ці ня мусіў ён падсоўваць свой твар, каб ува ўзросьце ўсяго дваццаці чатырох гадоў стаць пераемнікам трона? А канкурэнцыя была пякельная! Цэлае зборышча дасьведчаных натабляў дабівалася кароны. Але яны сьпяшаліся, адзін перад адным, скакалі сабе, аж трымцелі з ног да галавы, нецярпліўцы, каб хутчэй, хутчэй на трон! Найасаблівейшы гаспадар умеў чакаць. А гэта архіважная здольнасьць. Бяз гэтага ўменьня чакаць, цярплівай, нават пакорнай згоды на тое, што шанец можа зьявіцца толькі праз гады, няма палітыка. Дастойны гаспадар чакаў дзесяць гадоў, каб здабыць права пераемніка трона, а пасьля чатырнаццаць гадоў, каб стаць імпэратарам. У суме – амаль чвэрць стагодзьдзя асьцярожных, але энэргічных крокаў да кароны. Я кажу – асьцярожных, бо гаспадара адзначала скрытнасьць, далікатнасьць і маўклівасьць. Ён ведаў палац, ведаў, што кожная сьцяна мае вушы, што з-за фіранак за ім уважліва сочаць невідочныя вочы. Таму ён мусіў быць спрытным і хітрым. Перадусім нельга было заўчасна адкрыцца, выявіць прагнае імкненьне да ўлады, бо гэта адразу яднае канкурэнтаў і мабілізуе іх на барацьбу. Яны ўдараць і зьнішчаць таго, хто высунуўся наперад. Не, гадамі трэба ісьці ў шэрагу, сачыць, каб ніхто ня высунуўся наперад, і пільна чакаць зручнага моманту. У трыццатым годзе гэтая гульня прынесла гаспадару карону, якую ён захоўваў наступныя сорак чатыры гады.

Калі я паказаў прыяцелю тое, што пішу пра Хайле Сэлас’е – а хутчэй, твор пра імпэратарскі двор і яго заняпад – ён спытаўся, ці адзін я наведваў гэтых людзей, якія хаваліся. Адзін? Гэта было б немагчыма! Белы чалавек, замежнік – ніхто зь іх не ўпусьціў бы мяне за парог бяз важкіх рэкамэндацыяў. І ўжо ні ў якім разе ніхто не захацеў бы дзяліцца са мной сваімі гісторыямі (увогуле этыёпаў цяжка схіліць да шчырасьці, яны ўмеюць маўчаць, як кітайцы). Адкуль бы я ведаў, дзе іх шукаць, дзе яны, кім былі, што могуць расказаць?

Не, я быў не адзін, у мяне быў праваднік.

Цяпер, калі ён ужо не жыве, я магу назваць яго імя: Тэфэра Гебрэвольд. Я прыехаў у Адыс-Абэбу ў сярэдзіне траўня тысяча дзевяцьсот шэсьцьдзесят трэцяга. Праз колькі дзён тут мелі сабрацца прэзыдэнты незалежнай Афрыкі, і імпэратар рыхтаваў горад да гэтай сустрэчы. Адыс-Абэба тады была вялікай, на колькі соцень тысячаў жыхароў, вёскай, якая ляжала на ўзгорках, сярод эўкаліптавых гаёў. На траўніках пры галоўнай вуліцы Чэрчыль-Роўд пасьвіліся статкі кароў і коз, і машыны мусілі спыняцца, калі качэўнікі пераганялі цераз дарогу грамады спалоханых вярблюдаў. Ішоў дождж, і ў бакавых вуліцах машыны буксавалі ў клейкай брунатнай гразі, вязнучы штораз больш і ўрэшце складаючы калёны ўтопленых, нерухомых аўтамабіляў.

Імпэратар разумеў, што сталіца Афрыкі мусіць выглядаць значна пышней, і загадаў пабудаваць колькі сучасных гмахаў, а таксама ўпарадкаваць найважнейшыя вуліцы. На жаль, будаваньне расьцягнулася да бясконцасьці, і калі я аглядаў рыштаваньні, што стаялі ў розных месцах гораду, і людзей, якія на іх працавалі, мне ўспомнілася сцэна, якую апісаў Іўлін Ўо, калі ў тысяча дзевяцьсот трыццатым годзе прыехаў у Адыс-Абэбу паглядзець на каранацыю імпэратара:

«Здавалася, што горад пачалі будаваць толькі цяпер. На кожным рагу стаялі напалову скончаныя будынкі. Некаторыя ўжо былі кінутыя, пры іншых працавалі грамады абарваных тубыльцаў. Аднойчы папаўдні я бачыў дваццаць ці трыццаць такіх людзей, якія пад кіраўніцтвам майстра-армяніна прыбіралі купы друзу і каменьня, якімі быў завалены двор перад галоўным уездам у палац. Праца палягала ў тым, што яны мусілі напоўніць друзам драўляныя насілкі і пасьля высыпаць яго на кучу, якая знаходзілася за пяцьдзясят ярдаў далей. Майстар кружляў між людзей, трымаючы ў руках даўгі кій. Калі ён мусіў адысьціся на хвілю, усё адразу ж спынялася. Гэта не азначала, што людзі пачыналі сядаць, размаўляць, класьціся на зямлю, не, яны папросту заміралі на тым месцы, дзе знаходзіліся, яны нерухомелі, як каровы на пашы, часам упадалі ў летаргію, трымаючы ў руках цагліну. Урэшце зьяўляўся майстар, і тады яны зноў пачыналі рухацца, але вельмі марудна, як постаці ў запаволеным фільме. Калі майстар біў іх кіем, яны не прасілі літасьці, не пратэставалі, толькі трохі прысьпешвалі свае рухі. Удары спыняліся, і тады яны вярталіся да павольнага тэмпу, а калі майстар зноў сыходзіў, адразу нерухомелі і заміралі».

Гэтым разам вялікі рух панаваў пры галоўных вуліцах. Па баках вуліцаў рухаліся гіганцкія бульдозэры, якія бурылі найбліжэйшыя мазанкі, ужо апусьцелыя, бо напярэдадні паліцыя выгнала іх жыхароў з гораду. Пасьля брыгады муляраў будавалі высокі мур, каб закрыць ім пазасталыя мазанкі. Іншыя брыгады фарбавалі мур у нацыянальныя ўзоры. Места пахла сьвежым бэтонам і фарбай, стыгнучым асфальтам і водарам пальмавага лісьця, якім аздаблялі прывітальныя брамы.

З нагоды сустрэчы прэзыдэнтаў імпэратар даў уражальны прыём. На гэты прыём спэцыяльныя самалёты прывезьлі з Эўропы віны і ікру. За 25 тысячаў даляраў з Галівуду запрасілі Мірыям Макэбу, каб яна пры канцы бяседы прасьпявала правадырам песьні племені зулу. Былі запрошаныя больш за тры тысячы асобаў, герархічна падзеленых на колькі вышэйшых і ніжэйшых катэгорыяў, кожнай катэгорыі адпавядаў асобны колер запрашэньня і прызначалася асобнае мэню.

Прыём адбываўся ў старым палацы імпэратара. Госьці ішлі паўз доўгія шэрагі Імпэратарскай гвардыі, узброенай шаблямі і алебардамі. Асьветленыя пражэктарамі трубачы гралі на вежах імпэратарскі гейнал. На ўнутраных галерэях тэатральныя трупы прадстаўлялі гістарычныя сцэны з жыцьця памерлых імпэратараў. З бальконаў дзяўчаты ў народных строях абсыпалі гасьцей кветкамі. Неба выбухала букетамі фаервэркаў.

Калі ў Вялікай залі госьці ўжо ўселіся пры сталах, зайгралі фанфары, і ўвайшоў імпэратар, маючы па правую руку Насэра. Гэта была незвычайная пара: Насэр – высокі, масіўны, уладны мужчына, з пасунутай наперад галавой, з усьмешкай на шырокіх шчаках, і побач дробная, нават чэзлая і ўжо аслабленая гадамі постаць Хайле Сэлас’е, яго худы, выразны твар, вялікія, бліскучыя, праніклівыя вочы. За імі парамі ўвайшлі засталыя кіраўнікі. Заля ўстала, усе пляскалі ў далоні. Гучалі авацыі ў гонар еднасьці і імпэратара. Пасьля пачалася ўласна бяседа. Адзін цемнаскуры афіцыянт прыпадаў на чатырох гасьцей (у афіцыянтаў ад хваляваньня і стрэсу ўсё ляцела з рук). Сэрвіз быў срэбны, у даўнім харарскім стылі, на сталах ляжала колькі тонаў каштоўнага антычнага срэбра. Некаторыя хавалі прыборы ў кішэні, адзін браў лыжку, іншы – відэлец.

Нагрувашчаныя горы мяса і садавіны, рыбы і сыроў уздымаліся на сталах. Шматпавярховыя торты сплывалі салодкай стракатай глязурай. Вытанчаныя віны расьсейвалі каляровы бліск і асьвяжальны пах. Музыка грала, выстраеныя блазны куляліся на радасьць разьвяселеным бяседнікам. Час мінаў за размовамі, сьмехам і спажываньнем.

Файна было.

Падчас гэтай імпрэзы я хацеў знайсьці спакойнае месца і ня ведаў, дзе яго шукаць. Я выйшаў зь Вялікай залі на двор праз бакавыя дзьверы. Была цёмная ноч, імжэў дробны дождж, травеньскі, але халодны. Ад гэтых дзьвярэй пачынаўся лагодны схіл, а колькі дзясяткаў мэтраў ніжэй стаяў дрэнна асьветлены барак, бязь сьценаў. Ад бакавых дзьвярэй, зь якіх я выйшаў, да самага бараку стаяў шэраг афіцыянтаў, якія перадавалі адзін аднаму талеркі з адкідамі зь бяседнага стала. На гэтых талерках у бок бараку плылі косткі, агрызкі, рэшткі салатаў, рыбіныя галовы і мясныя недаедкі. Я пайшоў у бок бараку, пасьлізгваючыся ў гразі і раскіданых рэштках ежы.

Каля самога бараку я заўважыў, што цемра за ім варушыцца, што штосьці ў гэтай цемры рухаецца, буркоча і булькае, уздыхае і чвякае. Я зайшоў за барак.

У гушчыні ночы, у гразі і дажджы стаяў цесны натоўп басаногіх жабракоў. Мыйшчыкі посуду, якія працавалі ў бараку, кідалі ім рэшткі з талерак. Я глядзеў на натоўп, які працавіта і засяроджана еў агрызкі, косткі і рыбіныя галовы. У гэтай бяседзе была ўважлівая, руплівая канцэнтрацыя, трохі гвалтоўная і запамінальная біялёгія, голад, які спаталяўся ў напяцьці, у напрузе, у экстазе.

Афіцыянты часам мелі пярэрвы, плынь талерак перапынялася, і натоўп на хвілю супакойваўся, цягліцы разьнявольваліся, нібы камандзір даваў каманду «спаволь». Людзі выціралі мокрыя твары і прыводзілі да ладу закарузлыя ад дажджу і бруду лахманы. Але плынь талерак зноў пачыналася – бо там, наверсе, таксама трывала вялікае жаваньне, чвяканьне й сёрбаньне – і натоўп зноў браўся за блаславёную і руплівую працу спажываньня.

Я змок і таму вярнуўся ў Вялікую залю, на імпэратарскі прыём. Паглядзеў на срэбра і золата, на аксаміт і пурпур, на прэзыдэнта Касавубу, на свайго суседа, нейкага Ае Мамлае, удыхнуў пах кадзілаў і руж, паслухаў пераканальную песьню племені зулу, якую сьпявала Мірыям Макэба, пакланіўся імпэратару (гэта было прынцыповае патрабаваньне пратаколу) і пайшоў дадому.

Па ад’езьдзе прэзыдэнтаў (а ад’езд гэты адбываўся пасьпешліва, бо доўгае знаходжаньне за мяжой часам сканчалася стратай пасады) імпэратар запрасіў нас – гэта значыць групу замежных карэспандэнтаў, якая прыехала сюды з нагоды першай канфэрэнцыі кіраўнікоў дзяржаваў Афрыкі – на сьняданак. Гэтую навіну і запрашэньні нам прывёз у «Афрыка-Хол», дзе мы бавілі дні і ночы ў безнадзейным і нэрвовым чаканьні сувязі з нашымі сталіцамі, мясцовы апякун, начальнік зь Міністэрства інфармацыі – гэта і быў Тэфэра Гебрэвольд, высокі статны амгара, звычайна маўклівы і замкнёны. Але гэтым разам ён быў узрушаны, усхваляваны. Я зьвярнуў увагу на тое, што вымаўляючы імя Хайле Сэлас’е, ён кожны раз урачыста схіляў галаву. «Гэта цудоўна! – гукнуў грэка-турка-кіпра-мальтыец Іва Сварзыні, які афіцыйна працаваў на няісную агенцыю МІВ, а фактычна на выведку італьянскага нафтавага канцэрну ENI, – будзе магчымасьць паскардзіцца чуваку, як нам тут арганізавалі сувязь». Я мушу дадаць, што асяродак такіх карэспандэнтаў, якія дасьледуюць найдалейшыя закуткі сьвету, складаецца зь людзей цынічных і жорсткіх, якія ўсё бачылі, усё перажылі, якія, каб выконваць сваю справу, мусяць увесь час змагацца з тысячай перашкодаў, пра якія бальшыня людзей мае слабае ўяўленьне, і таму нішто ня можа іх устурбаваць ці ўзрушыць, а даведзеныя да вычарпаньня і злосныя, яны насамрэч былі гатовыя наскардзіцца імпэратару на ганебныя варункі працы і сапраўды марную дапамогу мясцовых уладаў. Але нават такія людзі час ад часу мусяць задумвацца над сваімі ўчынкамі. І якраз такі момант надышоў цяпер, калі пасьля словаў Сварзыні мы заўважылі, што Тэфэра зьбялеў, схіліўся і пачаў нэрвова і няскладна штосьці казаць, з чаго – урэшце – удалося зразумець, што калі мы данясём на яго, імпэратар загадае адсячы яму галаву. Ён паўтараў і паўтараў гэта. У нашай групе меркаваньні падзяліліся. Я агітаваў за тое, каб пакінуць яго ў спакоі і ня браць жыцьцё чалавека на сваё сумленьне. Бальшыня была такой жа думкі, і ўрэшце мы вырашылі, што ў размове з імпэратарам абмінём гэтую тэму. Тэфэра прыслухоўваўся да дыскусіі, і яе вынік павінен быў яго ўсьцешыць, але, як кожны амгара, ён таксама быў натуры недаверлівай і скептычнай – а гэтыя рысы выяўляліся асабліва ў дачыненьні да замежнікаў, – і пайшоў ён ад нас прыгнечаны і роспачны. І вось наступнага дня мы выходзім ад імпэратара, адораныя срэбнымі мэдальёнамі зь ягоным гербам. Цырымоніймайстар праводзіць нас доўгім калідорам да парадных дзьвярэй. Пры сьцяне стаіць Тэфэра ў такой паставе, у якой падсудны прымае цяжкі вырак суду, пот на змарнелым твары. «Тэфэра! – крычыць разьвяселены Сварзыні, – мы цябе вельмі хвалілі. (Што было праўдай.) Атрымаеш павышэньне!» – і ляпае яго ў дрыготкія плечы.

Пасьля, пакуль ён быў жывы, я наведваў яго кожны раз, калі прыяжджаў у Адыс-Абэбу. Ужо пасьля зрыненьня імпэратара ён пэўны час працаваў, бо – на шчасьце для яго – яго выкінулі з палацу ў апошнія месяцы панаваньня Хайле Сэлас’е. Але ён ведаў усіх людзей з атачэньня імпэратара, некаторыя зь іх былі ягонымі сваякамі. Як амгара, якія цэняць шляхетнасьць, ён умеў выказаць удзячнасьць і ўсімі спосабамі стараўся адплаціць за тое, што ў свой час мы ўратавалі яму галаву. Неўзабаве пасьля дэтранізацыі я спаткаўся з Тэфэрам у гатэлі «Рас», у сваім пакоі. Места перажывала эўфарыю першых месяцаў рэвалюцыі. Вуліцамі цягнуліся шумныя маніфэстацыі, адныя падтрымлівалі вайсковы ўрад, іншыя дамагаліся яго адстаўкі, былі дэманстрацыі за аграрную рэформу, і дэманстрацыі за тое, каб аддаць старую каманду пад суд, і дэманстрацыі, якія заклікалі раздаць бедным маёмасьць імпэратара, ад самага ранку вуліцы запаўняліся разгарачаным тлумам, выбухалі сутычкі, канфлікты, лёталі камяні. Тады, у пакоі, я сказаў яму, што хацеў бы знайсьці людзей імпэратара. Тэфэра быў зьдзіўлены, але згадзіўся ўзяць гэта на сябе. Пачаліся нашыя падазроныя вандроўкі. Мы былі парай калекцыянэраў, якія прагнулі знайсьці вырачаныя на зьнішчэньне карціны, каб зрабіць зь іх выставу даўняга мастацтва ўладараньня.

Прыкладна ў гэты час выбухнула шаленства фэташы, якое пазьней разраслося да нечуваных у сьвеце памераў, а яго ахвярай сталі мы ўсе – жывыя людзі, незалежна ад колеру скуры, узросту, полу і стану. Фэташа – гэта амгарскае слова, якое азначае рэвізію. Раптам усе пачалі абшукваць адно аднаго. Ад рана да ночы, нават ад рана да рана, паўсюль, безь перадыху. Рэвалюцыя падзяліла людзей на лягеры, і пачалася барацьба. Не было ані барыкад, ані акопаў, ані іншых выразных лініяў падзелу, і таму кожны сустрэты чалавек мог быць ворагам. Гэтую атмасфэру агульнай пагрозы ўзмацняла яшчэ і хваравітая падазронасьць, якую кожны амгара жывіць у дачыненьні да іншага чалавека (таксама і да другога амгары), якому ніколі ня можна давяраць, верыць на слова, разьлічваць на яго, бо намеры людзей злыя і падступныя, людзі – гэта змоўцы. Філязофія амгараў пэсымістычная, сумная, таму іх пагляды сумныя і пры гэтым чуйныя і пільныя, твары іх сур’ёзныя, рысы напятыя, ім рэдка надараецца ўсьміхацца.

Усе маюць зброю, закаханыя ў зброю. Багатыры мелі на дварах цэлыя арсэналы і ўласныя, прыватныя арміі. У кватэрах афіцэраў таксама можна ўбачыць арсэналы: аўтаматы, калекцыі пісталетаў, скрыні гранатаў. Яшчэ колькі гадоў таму рэвальвэры купляліся ў крамах, як любы іншы тавар – дастаткова было заплаціць, ніхто ні пра што не пытаўся. Зброя плебсу горшая і часта вельмі старая – розныя крэмневыя стрэльбы, паляўнічыя ружжы, флінты, дубальтоўкі, цэлы музэй на сьпінах. Бальшыня з гэтага антыкварыяту не прыдатная для ўжытку, бо ніхто ўжо не вырабляе для іх боепрыпасаў. Таму на рынку набой часам даражэйшы за вінтоўку, набоі – найкаштоўнейшая валюта на рынку, больш жаданая, чым даляры. Бо што даляр? Даляр – гэта папера, а набой можа ўратаваць жыцьцё. Дзякуючы набоям нашая зброя набывае сэнс, а мы набіраем вагі.

Жыцьцё чалавека – якую яно мае вартасьць? Іншы чалавек існуе настолькі, насколькі ўяўляе сабой перашкоду на нашым шляху. Жыцьцё няшмат значыць, хоць лепей пазбавіць яго ворага, перш чым той пасьпее ўдарыць па нас. Кожнае ночы страляніна (а таксама і на працягу дня), пасьля на вуліцы ляжаць забітыя. «Нэгусе, – кажу я нашаму кіроўцу, – зашмат страляюць. Гэта нядобра». Але ён маўчыць, нічога не адказвае, я ня ведаю, што ён думае. Яны спрактыкаваныя ў тым, каб бяз дай прычыны выцягнуць пісталет і стрэліць.

Забіць.

А можа, можна было б іначай, можа, можна было б бяз гэтага? Але яны ў гэты спосаб ня думаюць, іх думка не ідзе ў кірунку жыцьця, толькі ў кірунку сьмерці. Сьпярша спакойна размаўляюць, пасьля пачынаецца спрэчка, бойка, а ўрэшце чуваць стрэлы. Адкуль столькі зацятасьці, агрэсіі, нянавісьці? І ўсё без рэфлексіі, бяз хвілі роздуму, без тармазоў, на злом галавы.

Вось жа, каб авалодаць сытуацыяй і раззброіць апазыцыю, улады абвясьцілі ўсеагульную фэташу. Нас увесь час, бесьперапынна абшукваюць. На вуліцы, у машыне, перад домам (і ў доме), перад крамай, перад поштай, перад уваходам у бюро, у рэдакцыю, у царкву, у кіно. Перад банкам, перад рэстаранам, на рынку, у парку. Кожны можа нас абшукаць, бо мы ня ведаем, хто мае на гэта права, а хто не, і лепей не пытацца, бо гэта пагаршае справу, лепей паддацца. Увесь час нас хтосьці абшуквае, нейкія абарваныя хлопцы, з кіямі, нічога ня кажуць, толькі затрымліваюць нас і разводзяць рукі ў бакі, паказваючы, што мы таксама маем разьвесьці рукі ў бакі – гэта значыць, стаць у пазыцыю для асабістага надгляду, і тады яны пачынаюць даставаць усё з торбы, з кішэні, аглядаць, дзівіцца, моршчыць ілбы, ківаць галовамі, раіцца, пасьля абмацваюць нам сьпіны, жываты, ногі, боты, ну і што? і нічога – мы можам ісьці далей, да наступнага разьвядзеньня рук, да наступнай фэташы. Адзіна што гэтая наступная фэташа можа быць ужо праз колькі крокаў, і тады ўсё пачынаецца ад пачатку, бо фэташы не сумуюцца ў адно генэральнае раз-назаўсёды-ачышчэньне, апраўданьне, дараваньне, мы мусім штораз, штопарумэтраў, штоколькіхвілінаў, зноў а зноў ачышчацца, апраўдвацца, атрымліваць дараваньне. Найбольш нясьцерпныя фэташы на дарогах, калі мы едзем аўтобусам. Дзясяткі затрыманьняў, усе выходзяць, увесь багаж адчыняюць, разрываюць, раскладаюць, разгортваюць, перакопваюць. Нас абшукваюць, абмацваюць, аблапваюць, ціскаюць. Пасьля ў аўтобусе ўтоптваньне багажа, які разбух, як цеста ў дзежцы, а пры чарговай фэташы вывальваньне ўсяго, выбіваньне нагамі на дарогу барахла, кошыкаў, памідораў, збаноў (выглядае гэта як спантанна і хаатычна раскладзены прыдарожны кірмаш), і шуканьне, і цісканьне, і шнараньне. Фэташы так спаскуджваюць язду, што на палове дарогі мы ўжо хацелі б вярнуцца, але як вярнуцца, застацца ў чыстым полі, у небасяжных гарах, каб стаць лёгкай здабычай разбойнікаў? Часам фэташы ахопліваюць цэлыя кварталы, і тады гэта паважная справа. Такія фэташы робіць войска, якое шукае сховішчы зброі, таемныя друкарні і анархістаў. Падчас такой апэрацыі чуваць стрэлы, а пасьля відаць забітых. Калі хтосьці няўважлівы – і хай ён нават сама нявіннасьць – патрапіць пад такую акцыю, яму забясьпечаны цяжкія хвіліны. Людзі ідуць павольна, з паднятымі ўгару рукамі, ад адной рулі да іншай, чакаючы на вырак. Але найчасьцей маем справу з фэташай аматарскай, зь якой можна асвоіцца і прызвычаіцца. Шмат людзей са сваёй ініцыятывы робяць іншым фэташу, то бок абшуканку-абмацанку, гэта фэташысты-самотнікі, якія дзейнічаюць па адным, па-за агульным плянам арганізаванай фэташы. Мы ідзём вуліцай, і раптам нас спыняе нейкі незнаёмы чалавек і разводзіць рукі. Няма рады – мы таксама мусім разьвесьці рукі – гэта значыць, прыняць пазыцыю для рэвізіі. Тады ён нас абмацвае, абскубвае, абцісквае, а пасьля ківае галавой, маўляў, мы вольныя. Відаць, хвілю таму ён падазраваў у нас ворага, а цяпер пазбыўся падазрэньня і пакінуў нас у спакоі. Можна ісьці далей, забыўшы пра гэтае банальнае здарэньне. У маім гатэлі адзін з вартаўнікоў вельмі любіў мяне абшукваць. Часам, сьпяшаючыся, я хутка ўбягаў у фае і мчаў на свой паверх, у пакой, тады ён гнаўся за мной, і перш чым я пасьпяваў павярнуць ключ у замку, уціскваўся ўсярэдзіну і там рабіў мне фэташу. Я сьніў фэташы. Мяне аблапвала мноства цёмных, брудных, прагных, паўзучых рук, якія танчылі, капаліся, ціскалі, скубалі, казыталі, за горла хапалі, аж пакуль я не абуджаўся мокры ад поту і ня мог заснуць да раніцы.

Але нягледзячы на гэтыя перашкоды я надалей хадзіў па хатах, якія мне адчыняў Тэфэра, і слухаў аповеды пра імпэратара, якія паходзілі ўжо нібы зь іншага сьвету.

А. М.-М.:

Як лёкай трох дзьвярэй я быў найважнейшым зь лёкаяў, якія працавалі ў Залі аўдыенцыі. Гэтая заля мела тры пары дзьвярэй, і былі тры лёкаі, якія адчынялі і зачынялі іх, але я меў першую пазыцыю, бо праз мае дзьверы праходзіў імпэратар. Калі найасаблівейшы гаспадар пакідаў Залю, я адчыняў дзьверы. Мой прафэсіяналізм палягаў у тым, каб адчыніць дзьверы ў належную хвілю, каб злавіць патрэбны момант. Калі б я адчыніў дзьверы заўчасна, гэта магло б выклікаць абуральнае ўражаньне, што я прашу імпэратара пакінуць Залю. Калі б, зноў жа, я адчыніў дзьверы запозна, найасаблівейшаму гаспадару давялося б запаволіць хаду, а можа, нават спыніцца, што было б прыніжэньнем годнасьці гаспадара, якая вымагае, каб рух першай асобы быў роўны і не спатыкаў ніякіх перашкодаў.

Г. С.-Д.:

Час паміж дзявятай і дзясятай гадзінай раніцы наш гаспадар бавіў у Залі аўдыенцыі, раздаючы прызначэньні, і таму гэты час называўся гадзінай прызначэньняў. Імпэратар уваходзіў у Залю, у якой яго ўжо чакалі чыноўнікі, якія прыйшлі на вышэйшае распараджэньне, яны стаялі ў шэраг і пакорна кланяліся. Наш гаспадар сядаў на трон, і калі ён ужо быў сеўшы, я падсоўваў яму падушку пад ногі. Гэтае дзеяньне павінна было выконвацца маланкава хутка, каб ня ўзьнікла моманту, у які ногі дастойнага манарха завісьлі б у паветры. Мы ўсе ведаем, што наш гаспадар меў нізкую паставу, тады як займанае ім становішча вымагала, каб ён захоўваў вышэйшасьць за сваіх падданых таксама і ў проста фізычным сэнсе, і таму троны гаспадара мелі высокія ножкі і высока пастаўленыя сядзеньні, асабліва тыя, якія засталіся па імпэратару Мэнэліку, які быў мужчынам надзвычайнага росту. Вось жа, паўставала супярэчнасьць паміж неабходнай вышынёй трона і фігурай шаноўнага гаспадара, супярэчнасьць найбольш раздражняльная і клапатлівая якраз у раёне ног, бо ня можна ж было падумаць, каб належную годнасьць захавала асоба, у якой ногі боўтаюцца ў паветры, як у малога дзіцяці! Якраз падушка і разьвязвала гэтую далікатную і гэтак важную праблему. Я быў падушкавым найшляхетнейшага гаспадара на працягу дваццаці шасьці гадоў. Я суправаджаў імпэратара ў падарожжах па сьвеце, і, уласна кажучы, – скажу гэта з гордасьцю – гаспадар наш нікуды ня мог вырушыць безь мяне, бо ягоная годнасьць вымагала, каб ён увесь час сядзеў на троне, а ён ня мог сядзець на троне без падушкі, а падушкавым быў я. Я авалодаў адмысловым пратаколам у гэтай справе і нават меў надзвычай карысныя веды што да вышыні паасобных экзэмпляраў трона, якія дазвалялі мне хутка і трапна падбіраць падушкі адпаведнага памеру, каб ня здарылася абуральнай недарэчнасьці: паміж падушкай і нагамі імпэратара такі засталася шчыліна! На маім складзе было пяцьдзясят дзьве падушкі рознага фармату, таўшчыні, матэрыі і колеру. Я сам даглядаў варункі, у якіх яны захоўваліся, каб там не завяліся блохі – дакучлівая бяда нашага краю, – бо наступствы такой нядбаласьці маглі б скончыцца прыкрым скандалам.

Т. Л.:

My dear brother, гадзіна прызначэньняў наводзіла дрыжыкі на ўвесь палац! Для адных гэта было дрыжаньне ад радасьці і глыбока пачуцьцёвай асалоды, для іншых – дрыжаньне ад страху і катастрофы, бо ў гэтую гадзіну шаноўны гаспадар ня толькі ўзнагароджваў, абдорваў і прызначаў, але таксама й ганіў, здымаў і паніжаў. Дрэнна я кажу! Насамрэч не было падзелу на ўзрадаваных і спалоханых; радасьць і страх адначасна напаўнялі сэрца кожнага выкліканага ў Залю аўдыенцыі, бо ён ня ведаў, што менавіта яго чакае. У тым палягала найглыбейшая мудрасьць нашага гаспадара, што ніхто ня ведаў свайго дня, свайго прызначэньня. Гэтая няпэўнасьць і няяснасьць намераў манарха прыводзілі да таго, што палац бесьперапынна пляткарыў і губляўся ў здагадках. Палац дзяліўся на фракцыі і групоўкі, якія вялі міжсобку бязьлітасныя войны, узаемна паслабляючы і зьнішчаючы адна адну. А якраз гэта і было трэба нашаму дастойнаму гаспадару. Гэтая раўнавага, якая забясьпечвала яму сьвяты спакой. Калі якаясьці групоўка брала верх, гаспадар неўзабаве абдорваў ласкай процілеглую групоўку і зноў вяртаў стан раўнавагі, які паралізоўваў узурпатараў. Гаспадар наш націскаў клявішы – то белую, то чорную – і здабываў з фортэпіяна гарманічную мэлёдыю, якая супакойвала яго вуха. А ўсе паддаваліся гэтаму націсканьню, бо адзіным сэнсам іх існаваньня была імпэратарская ўхвала, і калі б імпэратар адмовіў у ёй, яны яшчэ тым жа самым днём зьніклі б з палацу бязь сьледу. Так, яны не былі кімсьці самі па сабе. Яны былі відочныя для люду толькі датуль, дакуль іх асьвятляў бліск манаршай кароны. Хайле Сэлас’е быў канстытуцыйным абраньнікам Бога і дзеля гэтай вышыні ня мог зьвязаць сябе зь якойсьці фракцыяй, хоць паслугоўваўся то адной, то другой больш, чымся іншымі, але калі адна з падтрымліваных груповак надта далёка заходзіла ў сваёй звышстараннасьці, тады імпэратар ганіў яе і мог нават фармальна асудзіць. Гэта асабліва датычыла фракцыяў ястрабаў, якія гаспадар наш прызначаў для падтрыманьня парадку. Бо прамовы імпэратара былі лагодныя, сардэчныя і цешылі народ, які ніколі ня чуў, каб з вуснаў гаспадара зьляталі гнеўныя словы. А сардэчнасьць ня спосаб кіраваць імпэрыяй, хтосьці мусіць утаймоўваць апазыцыю і дбаць пра найвышэйшыя інтарэсы імпэратара, палацу і дзяржавы. Гэта і рабілі фракцыі ястрабаў, аднак, не разумеючы тонкіх намераў імпэратара, грузьлі ў памылках, а дакладней – у памылцы згушчэньня фарбаў. Прагнучы здабыць ухвалу гаспадара, рупліўцы хацелі навесьці абсалютны парадак, тады як дастойнаму гаспадару патрэбны быў парадак у прынцыпе, гэта значыць – парадак, але з пэўным маргінэсам непарадку, на якім магла б выяўляцца манаршая лагоднасьць і паблажлівасьць. Вось таму, калі групоўка ястрабаў пачынала наступаць ужо на гэты маргінэс, яна спатыкала няўхвальны позірк уладара. У палацы былі тры асноўныя фракцыі: арыстакратаў, бюракратаў і так званых асабістых людзей. Крайне кансэрватыўная фракцыя арыстакратаў, якая складалася з буйных земляўласьнікаў, канцэнтравалася, галоўным чынам, у Кароннай радзе, а яе лідэрам быў расстраляны ўжо князь Каса. Фракцыя бюракратаў, найбольш схільная да зьменаў і найбольш адукаваная, бо частка яе прадстаўнікоў мела вышэйшую адукацыю, запаўняла міністэрствы і імпэратарскія ўстановы. Нарэшце, фракцыя асабістых людзей была асаблівасьцю нашай улады, спароджанай самім імпэратарам. Дастойны гаспадар, прыхільнік моцнай дзяржавы і цэнтральнай улады, мусіў весьці хітрую і спрытную барацьбу з групоўкай арыстакратаў, якая хацела кіраваць правінцыямі і мець слабага, павольнага імпэратара. Але ён ня мог змагацца з арыстакратыяй яе ўласнымі рукамі, і таму ўвесь час набіраў у сваё атачэньне ў якасьці асабістых прызначэнцаў і абраньнікаў людзей з народу, маладых і хуткіх, але найніжэйшага паходжаньня, ну, кагосьці з найапошнейшага плебсу, часта выбіранага як першы-лепшы з натоўпу, які зьбіраўся, калі гаспадар наш сустракаўся з народам. Гэтыя асабістыя людзі імпэратара, выцягнутыя наўпрост з нашай роспачнай і мізэрнай правінцыі ў салёны найвышэйшага двара, сустракаючыся тут з натуральнай нянавісьцю і варожасьцю даўніх арыстакратаў і хутка пакаштаваўшы смак раскошы палацу і яўнага абаяньня імпэратара, зь нечуванай папросту гарачнасьцю і нават страсьцю служылі імпэратару, ведаючы, што яны сядзяць тут і не ў адзінкавых выпадках займаюць найвышэйшыя дзяржаўныя пасады толькі і вылучна з волі дастойнага гаспадара. Менавіта ім імпэратар давяраў пасады, якія вымагалі найбольшай ляяльнасьці. У Міністэрстве пяра, Імпэратарскай палітычнай паліцыі, Адміністрацыі палацу працавалі гэтыя людзі. Яны выкрывалі ўсе змовы і падкопы, зьнішчалі саманадзейную і зласьлівую апазыцыю. Заўваж, журналісту, што імпэратар ня толькі сам прымаў рашэньні аб усіх прызначэньнях, але калісьці кожнаму асабіста паведамляў аб іх. Ён, толькі ён! Ён прызначаў людзей на вяршыні герархіі, але таксама і на сярэднія і нізкія ўзроўні, ён прызначаў начальнікаў поштаў, дырэктараў школаў, кіраўнікоў паліцыйных пастарункаў, усіх найзвычайнейшых чыноўнікаў, загадчыкаў, дырэктараў бровараў, шпіталяў, гатэляў, яшчэ раз паўтару – усіх, ён, асабіста. Іх выклікалі ў Залю аўдыенцыі на гадзіны прызначэньняў, і тут, пашыхтаваныя ў бясконцы шэраг – бо гэта была маса, маса людзей! – яны чакалі прыбыцьця імпэратара. Пасьля кожны па чарзе падыходзіў да трона, выслухоўваў, усхваляваны і схілены ў паклоне, на якую пасаду імпэратар яго прызначае, цалаваў дабрадзея ў руку і, адступаючы задам, кланяючыся, сыходзіў. Нават самае нязначнае прызначэньне мела імпэратарскае аўтарства, і гэта таму, што крыніцай усялякай улады была не дзяржава і ніякая іншая ўстанова, а толькі найасабісьцейшы дастойны гаспадар. Як жа бязьмерна важнае гэтае права! Бо з таго моманту побач з імпэратарам, калі ён абвяшчаў прызначэньне і даваў сваё блаславеньне, нараджалася агульная міжлюдзкая повязь, што праўда, рэглямэнтаваная правіламі герахіі, але ўсё-ткі повязь, а зь яе вынікаў адзін прынцып, якім кіраваўся наш гаспадар, узвышаючы ці скідаючы людзей: прынцып ляяльнасьці. Дружа мой, можна было б скласьці бібліятэку даносаў, якія гадамі плылі да імпэратарскага вуха, супраць найбліжэй да яго пастаўленай асобы, міністра пяра – Вальдэ Гіёргіса. Гэта была найбольш крывадушная, агідная і карумпаваная постаць, якую калі-кольвек насілі паркеты нашага палацу. Само складаньне даносу на гэтага чалавека пагражала крайне сумнымі наступствамі. Як жа ж мусіла быць дрэнна, калі нягледзячы на гэта – даносілі. Але вуха гаспадара заўжды было закрытае. Вальдэ Гіёргіс мог рабіць, што хацеў, а разбэшчанасьць яго ня мела межаў. Аднак асьлеплены ўласнай пыхай і беспакаранасьцю, аднаго разу ён узяў удзел у сходзе фракцыі змоўнікаў, аб чым палацавая выведка паведаміла шаноўнаму гаспадару. Гаспадар чакаў, пакуль Вальдэ Гіёргіс сам раскажа яму пра свой учынак, але той не згадаў пра гэтую справу ані словам, альбо – іначай кажучы – парушыў прынцып ляяльнасьці. І наступнага дня гаспадар пачаў гадзіну прызначэньняў са свайго ўласнага міністра пяра, чалавека, які амаль дзяліў уладу з дастойным гаспадаром: з пазыцыі другой асобы ў дзяржаве Вальдэ Гіёргіс зьляцеў на пасаду малога чыноўніка ў глухой правінцыі поўдня. Выслухаўшы прызначэньне – а ўявім сабе, як ён мусіў у той момант душыць зьдзіўленьне і жах, – ён згодна са звычаем пацалаваў дабрадзея ў руку і, адступаючы задам, кланяючыся, пакінуў палац раз і назаўсёды. А возьмем такую постаць, як князь Імру. Гэта была, магчыма, найвыбітнейшая індывідуальнасьць у эліце, чалавек, варты найвышэйшых ушанаваньняў і пасадаў. І што з таго, калі – як я згадваў – ласкавы гаспадар ніколі не кіраваўся прынцыпам здольнасьцяў, але заўсёды і выключна прынцыпам ляяльнасьці. Вось жа, невядома адкуль і чаму князь Імру раптам пачаў пахнуць рэформай і, не пытаючы імпэратара пра згоду, раздаў сялянам частку сваёй зямлі. А гэта значыць, змаўчаўшы аб чымсьці перад імпэратарам і зрабіўшы штосьці на ўласную руку, раздражняльным і проста абуральным чынам парушыў прынцып ляяльнасьці. І вось літасьцівы гаспадар, які рыхтаваў быў для князя высокапачэсную пасаду, мусіў выкінуць яго з краіны і трымаў яго на чужыне дваццаць гадоў. Зазначу тут, што гаспадар наш ня быў супраць рэформаў, наадварот – ён заўсёды з сымпатыяй ставіўся да прагрэсу і паляпшэньняў, але ён ня мог сьцярпець, каб хтосьці браўся за рэформы на ўласную руку, бо гэта, па-першае, стварала пагрозу адвольнасьці і анархіі, а па-другое – магло выклікаць уражаньне, што ў імпэрыі існуюць якіясь іншыя дабрадзеі, апроч дастойнага гаспадара. З гэтай жа прычыны, калі ўмелы і разумны міністар хацеў правесьці ў сваім абсягу хоць найменшую рэформу, ён мусіў так абставіць справу, так прэзэнтаваць яе імпэратару, так асьвятліць і сфармуляваць, каб у агульнапрызнаны, неаспрэчны і відавочны спосаб вынікала, што ласкавым і руплівым ініцыятарам, творцам і змагаром за рэформу ёсьць асабіста яго імпэратарская мосьць, нават калі б насамрэч гаспадар наш ня надта арыентаваўся, пра што дакладна ідзецца. Але ж ня ўсе міністры мелі розум! Трапляліся людзі маладыя, не знаёмыя з традыцыяй палацу, і такія, кіруючыся ўласнымі амбіцыямі, а таксама прагнучы здабыць прызнаньне народу – як быццам імпэратарскае прызнаньне не было адзіным, якога варта дамагацца! – самавольна спрабавалі тую ці іншую дробязь рэфармаваць. Як быццам яны ня ведалі, што такім чынам парушаюць прынцып ляяльнасьці і хаваюць ня толькі сябе, але і саму рэформу, якая, ня маючы імпэратарскага аўтарства, ніколі ня мела шанцаў на ажыцьцяўленьне. Скажу адкрыта, што літасьцівы гаспадар больш любіў дрэнных міністраў. А больш таму, што гаспадар наш любіў выгадна вылучацца. А як жа ён мог бы выгадна вылучацца, калі б яго атачалі добрыя міністры? Народ страціў бы арыентацыю, у каго шукаць дапамогі, на чыю дабрыню і мудрасьць спадзявацца. Усе былі б добрыя і мудрыя. Які ж балаган усчаўся б тады ў імпэрыі! Заміж аднаго сонца сьвяціла б пяцьдзясят, і кожны складаў бы ўшанаваньні прыватна абранай плянэце. О не, дарагі дружа, няможна паддаваць народ такой згубнай адвольнасьці! Сонца павінна быць адно, такім ёсьць парадак прыроды, а ўсе іншыя тэорыі – толькі безадказная і супраціўная Богу ерась. Але можаш быць пэўны, што гаспадар наш вылучаўся, і вельмі прывабна і добра вылучаўся, і таму народ ня блытаў, хто ёсьць сонцам, а хто – ценем.

З. Т.:

Гаспадар наш у момант прызначэньня бачыў перад сабой схіленую галаву таго, каго ставіў на высокую пасаду. Але нават далёкасяжны пагляд найсьвятлейшага гаспадара ня мог убачыць, што далей рабілася з гэтай галавой. Тым часам галава, якая ў Залі аўдыенцыі выконвала рухі ўніз-уверх, за дзьвярыма хутка мяняла пазыцыю, уздымалася ўгару, застывала і набывала моцны і рашучы выгляд. Так, дружа, дзіўнай была магутнасьць імпэратарскага прызначэньня! Бо тая звычайная галава, якая дагэтуль рухалася так натуральна і свабодна, такая гнуткая і нескаваная, так схільная да паваротаў, паклонаў, схілаў і згінаў, цяпер, памазаная прызначэньнем, зазнавала надта дзіўную рэдукцыю, рухаючыся адгэтуль толькі ў двух кірунках: вэртыкальна ўніз у прысутнасьці дастойнага гаспадара і вэртыкальна ўгару – прысутнасьці засталых. Пастаўленая на гэтую адзіную вось «зямля–неба» галава не магла паварочвацца адвольна, і калі б вы падышлі да яе ззаду і зьнянацку гукнулі: – Гэй, чалавеча! – ён ня мог бы павярнуць галавы ў ваш бок, але мусіў бы годна спыніцца і толькі разам з усім целам навесьці галаву ў кірунак вашага голасу. Увогуле, працуючы чыноўнікам пратаколу ў Залі аўдыенцыі, я зьвярнуў увагу, што прызначэньні выклікаюць фізычныя зьмены ў чалавеку, і прычым зьмены прынцыповыя, і так мяне гэта зацікавіла, што я пачаў бліжэй да гэтага прыглядацца. Перадусім зьмяняецца фігура чалавека. Даўней худая і тонкая, цяпер яна пачынае зьмяняцца ў бок квадрата, у бок квадратнага сылюэту. Гэта масіўны, салідны квадрат – сымбаль павагі і цяжару ўлады. Ужо з сылюэту відаць, што гэта не абы- хто, а ўвасабленьне годнасьці і адказнасьці. Гэтай зьмене фігуры спадарожнічае агульнае запаволеньне рухаў. Чалавек, адзначаны імпэратарам, ужо ня будзе скакаць, бегаць, дрыгацца, сваволіць. Не, крок паважны, ногі цьвёрда ставяцца на зямлю, лёгкі нахіл цела наперад, які азначае гатовасьць супрацьстаяць перашкодам, рухі рук разьмераныя, вольныя ад нэрвовай і бязладнай жэстыкуляцыі. Рысы твару таксама робяцца паважнейшымі і нібыта застываюць, твар стаецца заклапочаны і замкнёны, аднак захоўвае здольнасьць да часовага пераключэньня да ўхвалы і аптымізму, але наагул неяк так складзены і пастаўлены, што не стварае магчымасьці псыхалягічнага кантакту, няможна пры ім разьняволіцца, уздыхнуць спакойна. Зьмяняецца таксама й позірк. Іншая стае яго даўжыня і іншы вугал падзеньня. Позірк гэты цяпер падаўжаецца да якогасьці зусім недасяжнага для нас пункту, і таму, размаўляючы з прызначэнцам, паводле агульнавядомых правілаў оптыкі мы ня будзем ім заўважаныя, бо фокус ягонага зроку будзе знаходзіцца дзесьці там, за намі. Мы таксама ня можам быць ім успрыманыя, бо кут падзеньня ягонага зроку вельмі разгорнуты, і падчас размовы позірк яго праходзіць дзесьці па-над нашай галавой, і тут выяўляецца дзіўны прынцып пэрыскопа, бо нават калі ён ніжэйшага росту, усё адно ён паглядае па-над нашай галавой, у бясконцую далечыню, альбо перасьледуе якуюсьці асаблівую думку. У кожным разе, мы адчуваем, што нават калі ягоныя думкі не глыбейшыя, яны напэўна важнейшыя і больш адказныя, і мы здаем сабе справу з таго, што ў такой сытуацыі спроба перадачы нашых думак была б бессэнсоўнай і дробязнай. Таму мы змаўкаем. Але імпэратарскі фаварыт таксама ня схільны да размовы, бо адной з праяваў прызначэньня ёсьць зьмена спосабу маўленьня, месца поўных і ясных сказаў цяпер займаюць разнастайныя аднаскладовыя рэплікі, мармытаньні, пакашліваньні, раптоўныя змаўканьні, шматзначныя паўзы, цьмяныя словы і такая рэакцыя на ўсё, нібы ён гэта даўно і лепей ведаў. Вось жа, мы пачуваемся збыткоўнымі і сыходзім, а ягоная галава ў жэсьце разьвітаньня перасоўваеца па восі ў кірунку вэртыкальна ўгару. Здаралася, аднак, што літасьцівы гаспадар ня толькі павышаў, але таксама – выявіўшы неляяльнасьць – і паніжаў, на жаль, альбо – прабач мне, дружа, прастамоўе – з трэскам выкідаў на брук. І тады можна было ўбачыць, што брук мае пэўную цікавую ўласьцівасьць, а менавіта, што пад уплывам сутыкненьня з брукам праявы прызначэньня адступалі, зьнікалі фізычныя зьмены, выкінуты на брук вяртаўся да нормы, і ў ім нават зьяўлялася нэрвовая і, можа, трохі перабольшана выказваная схільнасьць да братаньня, нібы ён хацеў затушаваць усю справу, нібы ён хацеў махнуць рукой і сказаць, ах, забудзем пра гэта, нібы гэта датычыла нявартай згадкі хваробы.

М.:

Ты пытаесься, дружа, чаму ў апошні пэрыяд улады імпэратара гэны Аклілу, які ня меў ніякіх функцыяў і паходзіў з плебсу, меў больш улады, чым князь Маканэн, які кіраваў урадам і быў выбітным арыстакратам? Бо ступені ўлады ў палацы вызначаліся не паводле герархіі пасадаў, але паводле колькасьці допускаў да найсьвятлейшага гаспадара. Такі быў наш лад унутры палацу. Казалі: важнейшы той, хто часьцей мае імпэратарскае вуха. Часьцей і даўжэй. За гэтае вуха розныя групоўкі вялі найбольш зацятыя бойкі, вуха было найвышэйшай стаўкай у гульні. Дастаткова было – але гэта было нялёгка! – прысунуцца да магутнага вуха і шапнуць. Шапнуць і ўсё – усяго толькі. Хай яно кудысьці западзе, хай там будзе, хоць як мімалётнае ўражаньне, як дробнае зярнятка. Але прыйдзе час, калі ўражаньне ўтрываліцца, а зернейка прарасьце, і тады мы зьбяром ураджай. Гэта былі вельмі далікатныя захады, якія вымагалі чуцьця, бо гаспадар наш, нягледзячы на сваю невычэрпную, надзвычайную энэргію і трываласьць, усё ж заставаўся людзкой істотай з натуральна абмежаванай ёмістасьцю вуха, якое нельга было празьмерна расьцягваць і перагружаць, не раздражняючы гаспадара і не выклікаючы ў яго адмоўных рэакцыяў. Таму колькасьць допускаў была абмежаваная, і таму няспынным было змаганьне за падзел імпэратарскага вуха. Хада гэтага змаганьня была адной з найжывейшых тэмаў палацавых плётак, а таксама адбівалася хцівым рэхам у горадзе. Вось быў такі Абэе Дэбалк, нізкі чыноўнік Міністэрства інфармацыі, дык ён ацэньваўся на чатыры допускі штотыдзень, а ягоны шэф ня мог разьлічваць больш як на два допускі. Імпэратар меў давераных людзей, часта пастаўленых на вельмі пасрэдныя пасады, але надзвычай магутных дзеля вялікай колькасьці допускаў, пра якую не маглі марыць іх міністры і нават чальцы Кароннай рады. Захапляльныя вяліся войны. Заслужаны генэрал Абіе Абэбэ меў тры допускі штотыдзень, а ягоны супраціўнік – генэрал Кебэдэ Гебрэ (абодва цяпер расстраляныя) – толькі адзін. Але групоўка Гебрэ так павяла справу, так падкопвала выбітную, але марнеючую ўжо групоўку Абэбэ, што той апусьціўся сьпярша да двух, а пасьля толькі да аднаго допуску, а Гебрэ, які выслужыўся ў Конга і меў высокія міжнародныя адзнакі, падскочыў аж да чатырох допускаў. Я, дружа мой, у найлепшыя часы мог разьлічваць на адзін допуск штомесяц, хоць мяне памылкова ацэньвалі нават вышэй, але і гэта была значная пазыцыя, бо пад беспасярэднімі, найкаштоўнейшымі допускамі складалася герархія пасярэдніх, друга-, трэце- і далейрадных допускаў, а там таксама былі звадкі, кіпцюры, захады, падкопы. О, калі пра кагосьці было вядома, што ў яго ёсьць вялікая колькасьць беспасярэдніх допускаў, дык такому ўсе ў пас кланяліся, нават калі ён ня быў міністрам. А той, у каго колькасьць допускаў падала, ужо ведаў, што літасьцівы гаспадар перасоўвае яго па нахіленай лініі. Дадам, што ў дачыненьні да сваёй някідкай фігуры і адпаведнай прапарцыйнай галавы шаноўны гаспадар меў вушы вялікага памеру.

І. Б.:

Я быў капшуковым Абы Ганы Емы – богабаязнага скарбніка і спавядальніка імпэратара. Абодва шляхетныя паны былі аднолькавага веку, а таксама мелі падобны рост і выгляд. Выказваньне пра якое-кольвек падабенства да шаноўнага гаспадара, абранца Бога, гучыць як годная кары дзёрзкасьць, але ў выпадку Абы Ганы магу сабе дазволіць гэтую сьмеласьць, бо імпэратар адорваў майго гаспадара глыбокім даверам, і доказам нават пэўнай інтымнасьці іх адносінаў быў той факт, што Аба Гана меў неабмежаваную колькасьць допускаў да трона, меў папросту, можна так сказаць, бесьперапынны допуск. Будучы адначасна вартаўніком касы і спавядальнікам незабыўнага гаспадара, Аба меў доступ і да душы, і да кішэні імпэратара, гэта значыць, мог назіраць царственную асобу ў яе поўнай і годнай цэласьці. Як капшуковы я заўсёды спадарожнічаў Абе падчас выкананьня ягоных фіскальных абавязкаў, несучы за сваім гаспадаром капшук з найлепшай ягнячай скуры, які бунтаўнікі пазьней выставілі напаказ вуліцы. Я апекаваўся таксама іншым, вялікім мехам, які напаўнялі дробнымі манэтамі напярэдадні нацыянальных сьвятаў, якімі былі: дзень народзінаў імпэратара, дзень яго каранацыі і, урэшце, дзень яго вяртаньня з выгнаньня. З гэтых нагодаў састарэлы наш уладар вырушаў у найбольш ажыўлены і людны квартал Адыс-Абэбы, які завецца Мэрката, дзе на спэцыяльна збудаваным памосьце я ставіў гэты мех, які было цяжка цягаць і які выдаваў мэталічныя гукі. Найлітасьцівейшы гаспадар чэрпаў зь яго жмені медзякоў і кідаў іх у зборышча жабракоў ды іншай прагнай галоты. Аднак хцівы натоўп усчынаў такі гармідар, што гэты акт міласэрнасьці заўсёды сканчаўся градам паліцыйных дручкоў на галовы распаленага напіраючага плебсу, і тады засмучаны гаспадар пакідаў памост, часта не апаражніўшы мяха нават да паловы.

В. А.-Н.:

...дык вось, скончыўшы пункт прызначэньняў, наш нястомны гаспадар пераходзіў у Залатую залю і пачынаў там гадзіну касы. Гэтая гадзіна прыпадала паміж дзясятай і адзінаццатай раніцы. У гэты час дастойнаму гаспадару таварышаваў набожны Аба Гана, а яму, у сваю чаргу, дапамагаў яго капшуковы, які ад яго не адыходзіў. Калі хтосьці меў добры нюх і чуйны слых, дык мог чуць, як палац наш пахне і шамоча грашыма. Але тут патрэбная была надзвычайная чульлівасьць, нават уява, бо грошы ў сваёй матэрыяльнай форме не ляжалі стосамі па кутах салёнаў, дый міласьцівы гаспадар ня быў схільны адорваць фаварытаў пачкамі даляраў. Не, гаспадар наш ня меў ніякіх такога кшталту схільнасьцяў! Хоць, дарагі дружа, табе гэта можа падацца незразумелым, нават капшук Абы Ганы ня быў скарбонкай бяз дна, і цырымоніймайстры мусілі ўжываць розныя захады, каб імпэратар не трапляў у няёмкія сытуацыі зь фінансавых прычынаў. Вось жа, памятаю, як па сканчэньні будовы імпэратарскага палацу, які называўся Генэтэ Леўл, гаспадар наш выплаціў заробкі замежным інжынэрам, але не палічыў патрэбным заплаціць нашым мулярам. Гэтыя бедакі сабраліся перад фасадам збудаванага імі палацу і пачалі прасіць, каб і ім выплацілі належнае. Тады на бальконе зьявіўся галоўны майстар палацавага цырыманіялу і заклікаў іх перайсьці на задні бок палацу, дзе літасьцівы гаспадар рассыпле ім грошы. Усьцешаны натоўп перайшоў на загаданае месца, што дазволіла дастойнаму гаспадару безь непрыстойных перашкодаў выйсьці празь пярэднюю браму і паехаць у стары палац, дзе яго ўжо пакорна чакаў увесь двор. Паўсюль, куды б ні рушыў наш гаспадар, народ паказваў сваю разбэшчаную і ненаедную хцівасьць, просячы то хлеба, то ботаў, то быдла, то ахвяраваньня на будову дарогі. А гаспадар наш любіў наведваць правінцыі, любіў дапускаць да сябе простых людзей, уведваць іх клопаты, цешыць іх абяцаньнямі, хваліць пакорлівых і працавітых, ганіць лянівых і непаслухмяных уладам. Але гэтая схільнасьць літасьцівага гаспадара вышчэрблівала скарбніцу, бо правінцыі трэба было сьпярша падрыхтаваць, падмесьці, пафарбаваць, закапаць сьмецьце, патруціць мух, збудаваць школу і даць дзятве форму, аднавіць муніцыпальны будынак, пашыць сьцягі і намаляваць партрэты шаноўнага манарха. Было б нягодна, калі б наш гаспадар зьяўляўся дзесьці неспадзявана, вылазіў бы з-пад зямлі, не раўнуючы мізэрны зборшчык падаткаў, от, дакрануўся б да жыцьця, якім яно ёсьць. Можна было б уявіць сабе зьдзіўленьне й пярэпалах мясцовых натабляў! Іх дрыжыкі, іх страх! А ўлада ж ня можа працаваць у атмасфэры небясьпекі, улада – гэта пэўная ўмоўнасьць, абапертая на ўсталяваныя правілы. Уяві сабе, дарагі дружа, што асаблівы гаспадар меў бы звычку рабіць неспадзяванкі. Скажам, манарх ляціць на поўнач, дзе ўсё ўжо падрыхтаванае, пратакол вытрыманы, цырыманіял адпрацаваны, правінцыя блішчыць, як люстра, і тут раптам, у самалёце, шаноўны гаспадар кліча пілёта і кажа яму: сыне, паварочвай машыну, ляцім на поўдзень. А на поўдні няма нічога! Нічога гатовага! Поўдзень развалены, запэцканы, абадраны, чорны ад мух. Губэрнатар паехаў у сталіцу, натаблі сьпяць, паліцыя распаўзлася па вёсках і рабуе сялянаў. Як жа прыкра было б літасьціваму гаспадару! І якое зьняслаўленьне яго годнасьці! І нават – асьмелімся сказаць – нават папросту сьмех! У нас ёсьць такія правінцыі, дзе народ гнятліва дзікі, голы і паганскі і без настаўленьняў паліцыі мог бы дапусьціцца да абразы яго вялікасьці. Ёсьць іншыя правінцыі, дзе неачэсанае сялянства, убачыўшы манарха, уцякло б са страху. І падумай, дружа, вось зацны гаспадар выйшаў з самалёта, а наўкола пустэча, ціша, чыстае поле, як вокам скінуць – ні жывой душы. Няма да каго зьвярнуцца, пагутарыць, пацешыць, няма прывітальнае брамы, няма нават аўтамабіля. Што рабіць, як сябе паводзіць? Паставіць трон і разаслаць дыван? Атрымаецца яшчэ горш, бо сьмяшней. Трон дадае годнасьці, але толькі праз кантраст з пакорай, якая яго атачае, менавіта пакорлівасьць падуладных стварае магутнасьць трона і надае ёй сэнс, безь яе трон – толькі дэкарацыя, нязручны фатэль з выцертым плюшам і скрыўленымі спружынамі. Трон у бязьлюднай пустэльні – гэта кампрамэтацыя. Сесьці на яго? Чакаць, што будзе? Спадзявацца, што хтосьці зьявіцца і ўзьнясе хвалу? Да таго ж няма нават машыны, каб дабрацца да найбліжэйшай сялібы і знайсьці свайго намесьніка. Шаноўны гаспадар ведае, хто ягоны намесьнік, але як яго так раптоўна знайсьці? Дык што ж застаецца нашаму гаспадару? Агледзецца наўкола, сесьці ў самалёт і такі паляцець на поўнач, дзе ўсё чакае ўва ўзбуджанай і нецярплівай гатовасьці: і пратакол, і цырыманіял, і правінцыя як люстра. Ці выпадае дзівіцца, што ў гэтай сытуацыі літасьцівы гаспадар не рабіў неспадзяванак? Хай бы, скажам, агаломшыў то адных, то другіх, то тут, то там. Сёньня агаломшыў правінцыю Бале, праз тыдзень агаломшыў правінцыю Тыгрэ. Бачыць: усё разваленае, бруднае, чорнае ад мух. Выклікае натабляў правінцыяў у Адыс-Абэбу, на гадзіну прызначэньняў, ганіць іх і зьнімае. Вестка пра гэта разыходзіцца па ўсёй імпэрыі. І які вынік? А такі, што натаблі па ўсёй дзяржаве перастаюць што-кольвек рабіць і толькі глядзяць у неба, ці не падлятае дастойны гаспадар. Люд марнее, правінцыя занепадае, але гэта ўсё дробязі ў параўнаньні са страхам перад гневам гаспадара. І што яшчэ горш, адчуваючы няпэўнасьць і пагрозу, ня ведаючы цяпер ні дня, ні гадзіны, злучаныя супольнымі непарадкамі і страхам, пачынаюць наракаць, крывіцца, вохкаць, пляткарыць пра здароўе міласьцівага гаспадара, а ўрэшце змаўляцца, пад’юджваць да бунтаў, баламуціць і рабіць падкопы пад, на іх погляд, неласкавы трон, які – о, якія ж дзёрзкія гэтыя думкі – жыць ім не дае. Таму, каб запабегчы хваляваньням у імпэрыі і ўнікнуць паралюшу ўлады, гаспадар наш прыняў гэтак плённы кампраміс, які даваў падвойны спакой – яму і натаблям. Цяпер усе бунтаўнікі супраць манаршай улады закідаюць найсьвятлейшаму гаспадару, што ён у кожнай правінцыі меў прынамсі адзін палац, які заўсёды быў гатовы прыняць імпэратара. Праўда, можа, была ў гэтым пэўная надмернасьць, бо – скажам – у сэрцы пустыні Агадэну быў збудаваны раскошны палац, які ўтрымліваўся больш за дзесяць гадоў, заўсёды з прыслугай і запасам сьвежых харчоў, а нястомны гаспадар прабавіў там толькі адзін дзень. Але прыпусьцім, што маршрут вандроўкі дастойнага гаспадара калі-небудзь пралёг бы так, што яму выпала б начаваць у сэрцы пустыні. Ці тады неабходнасьць гэтага палацу не была б відавочнай? На жаль, наш неасьвечаны люд ніколі не зразумее права найвышэйшых рацыяў, а менавіта яно кіруе дзеяньнямі манархаў.

Э.:

Залатая заля, спадару Капучыцкі, гадзіна касы. Побач з імпэратарам стаіць сталага ўжо веку Аба Гана, а за ім яго капшуковы. У другім канцы залі таўкуцца людзі, нібыта бязладна, але кожны памятае сваё месца ў чарзе. Можна сказаць, натоўп, бо ласкавы гаспадар штодня прымаў безьліч падуладных, калі быў у Адыс-Абэбе, палац быў перапоўнены, віраваў бурлівым – хоць і падпарадкаваным натуральнай герархіі – жыцьцём, паўзь дзядзінец працякалі плыні машынаў, у калідорах таўкліся дэлегацыі, у пачакальнях балбаталі амбасадары, чыноўнікі цырыманіялу гойсалі з гарачкай уваччу, зьмяняліся варты, прыбягалі ганцы з папкамі дакумэнтаў, уваходзілі міністры, неяк так папросту і сьціпла, нібы гэта былі звычайныя людзі, сотні падданых спрабавалі ўсунуць саноўнікам то пэтыцыю, то данос, відаць было генэралітэт, чальцоў Кароннай рады, аканомаў імпэратарскіх маёнткаў, намесьнікаў, ну, словам, натоўп, усхваляваны, узбуджаны натоўп. Усё гэта зьнікала ў адзін момант, калі дастойны гаспадар пакідаў сталіцу і вырушаў з замежным візытам альбо выяжджаў у правінцыю закладаць камень, адкрываць дарогу ці пазнаваць клопаты люду, цешыць і заахвочваць. Палац умомант пусьцеў і замяняўся ў макет палацу, у рэквізыт, дваровая прыслуга прала і разьвешвала на вяроўках бялізну, дваровыя дзеці пасьвілі на газонах козы, чыноўнікі цырыманіялу сядзелі па гарадзкіх барах, вартаўнікі завязвалі брамы ланцугамі і спалі пад дрэвамі. Гаспадар вяртаўся, грымелі фанфары, і палац зноў ажываў. У Залатой залі ў паветры заўсёды адчувалася электрычнасьць. Адчуваўся ток, які праходзіў праз скроні выкліканых і наводзіў на іх дрыготку, а крыніцай гэтага току быў відочны кожнаму капшук з найлепшай ягнячай скуры. Людзі па чарзе падыходзілі да шчодрага гаспадара, кажучы, для якой мэты ім патрэбныя грошы. Гаспадар наш слухаў, а пасьля задаваў дадатковыя пытаньні. Тут прызнаю, што міласьцівы гаспадар быў надзвычай дробязны ў фінансавых справах. Любыя выдаткі ў імпэрыі, якія перавышалі суму дзесяць даляраў, вымагалі яго асабістай згоды, а міністар, які прыходзіў да імпэратара па згоду на выданьне нават аднаго даляра, мог разьлічваць толькі на ўхвалу. Аддаць міністэрскую машыну на рамонт – трэба згода імпэратара. Замяніць у горадзе трубу, якая працякае, – трэба згода імпэратара. Купіць прасьцірадлы ў гатэль – павінна быць згода імпэратара. Дружа, як жа ты, мусіць, дзівісься проста надзвычайнай працавітасьці і гаспадарлівасьці састарэлага гаспадара, які бальшыню свайго манаршага часу праводзіў за вывучэньнем рахункаў, праслухоўваньнем каштарысаў, адкіданьнем прапановаў, роздумамі аб людзкой хцівасьці, хітрасьці, навязьлівасьці. Аднак гаспадар наш у гэтых справах ніколі не выяўляў ні нуды, ні стомы. Заўсёды ўспадала на вока яго жывая цікаўнасьць, дапытлівасьць і ўзорная ашчаднасьць. Ён меў нейкую асаблівую цягу да фінансаў, і ягоны міністар фінансаў, Елма Дэрэса, належаў да групы людзей з найбольшай колькасьцю допускаў да імпэратара. Аднак тым, хто быў у патрэбе, гаспадар наш працягваў шчодрую руку. Выслухаўшы адказы на дадатковыя пытаньні, літасьцівы гаспадар паведамляў просьбіту, што разьвяжа яго фінансавыя цяжкасьці. Ашчасьліўлены чалавек складаў найглыбейшы паклон. Тады шчодры гаспадар паварочваў галаву ў бок Абы Ганы і шэптам называў яму суму грошай, якую набожны саноўнік меў дастаць з капшука. Аба Гана засоўваў руку ў капшук, даставаў грошы, укладаў іх у канвэрт і падаваў узрушанаму шчасьліўцу, які – паклон за паклонам, задам, задам, спатыкаючыся, шоргаючы – выходзіў. А пасьля, спадару Капучыцкі, на жаль, чуваць было плач гэтых мізэрных няўдзячнікаў. Бо ў канвэрце знаходзілася толькі малая частка той сумы, якую – як прысягалі гэтыя ненаедныя рвачы – абяцаў ім шчодры гаспадар. Але што рабіць – вярнуцца? Складаць пэтыцыю? Абвінаваціць найбліжэйшага імпэратарскаму сэрцу саноўніка? Нічога падобнага не было магчымае. О, якая ж тады нянавісьць атачала богабаязнага скарбніка і спавядальніка! Бо, не адважваючыся запляміць годнасьць нашага гаспадара, грамадзкая думка вінаваціла яго – Абу Гану – у сквапнасьці і ашуканстве, у тым, што ён так плытка сягаў у капшук, што так доўга ў ім перабіраў, прасяваў грошы праз пальцы, якія ўтваралі густое сіта, і што ўвогуле з такой неахвотай засоўваў туды руку, нібыта капшук быў поўны ядавітых гадаў, а пасьля хутка і нават ня гледзячы, бо ён меў адчуваньне вагі манэт і памераў банкнот, уручаў канвэрт і даваў знак да паклонна-назад-скіраванага аддаленьня. Таму, калі яго расстралялі, думаю, ніхто не аплакваў яго, апроч міласьцівага гаспадара. Пусты канвэрт! Спадару Капучыцкі, ці вы ведаеце, што значаць грошы ў беднай краіне? Грошы ў беднай краіне і грошы ў багатай краіне – гэта дзьве розныя рэчы! Грошы ў багатай краіне ёсьць каштоўнымі паперамі, за якія вы на рынку купляеце тавары. Вы папросту пакупнік, нават мільянэр ёсьць толькі пакупніком. Ён можа купляць больш, але ён застаецца адным з тых, хто купляе, і толькі. А ў беднай краіне? У такой краіне грошы – гэта цудоўны, густы, дурманны, усыпаны вечным цьветам жываплот, якім можна адгарадзіцца ад усяго. Праз гэты жываплот вы ня бачыце паўзучай беднасьці, ня чуеце смуроду нэндзы, ня чуеце галасоў, якія гучаць зь людзкога дна. Але адначасна вы ведаеце, што ўсё гэта існуе, і вы адчуваеце гордасьць за свой жываплот. Калі ў вас ёсьць грошы, гэта значыць, у вас ёсьць крылы. Вы райская птушка, якая выклікае подзіў. Ці можаце вы сабе ўявіць, каб у Галяндыі натоўп людзей сабраўся паглядзець на багатага галяндца? Ці ў Швэцыі, ці ў Аўстраліі? А ў нас – так. У нас, калі зьявіцца князь, людзі пабягуць, каб пабачыць яго. Пабягуць, каб пабачыць мільянэра, і пасьля будуць доўга хадзіць і казаць – я бачыў мільянэра. Грошы ператвараюць для вас уласную краіну ў экзатычную зямлю. Усё пачынае зьдзіўляць вас – тое, як людзі жывуць, тое, пра што яны турбуюцца, і вы будзеце казаць: не, гэта немагчыма. Бо вы ўжо будзеце належаць да іншай цывілізацыі, а вы ж ведаеце закон культуры: дзьве цывілізацыі ня здолеюць добра пазнаць і зразумець адна адну. Вы пачняце глухнуць і сьлепнуць. Вы будзеце добра пачувацца ў сваёй аточанай жываплотам цывілізацыі, але сыгналы другой цывілізацыі будуць для вас такімі незразумелымі, як быццам бы іх высылалі жыхары Вэнэры. Калі вам захочацца, вы зможаце стаць адкрывальнікам у сваёй уласнай краіне. Вы можаце стаць Калюмбам, Магелянам, Лівінгстанам. Але я сумняюся, каб вам гэтага захацелася. Такія вандроўкі небясьпечныя, а вы ж не вар’ят. Вы ўжо чалавек сваёй цывілізацыі, вы будзеце яе бараніць і змагацца за яе. Вы будзеце паліваць свой жываплот. Вы ўжо дакладна такі садоўнік, які трэба імпэратару. Вы ня хочаце страціць пер’я, а імпэратару патрэбныя людзі, якім шмат чаго ёсьць губляць. Наш літасьцівы манарх раскідваў беднаце медзякі, але людзей палацу адорваў багатымі дарамі. Ён даваў ім маёнткі, землі, сялянаў, зь якіх яны маглі зьбіраць падаткі, даваў золата, тытулы, капітал. І хоць кожны, давёўшы сваю ляяльнасьць, мог разьлічваць на шчодрыя падарункі, усё адно ўвесь час былі сваркі паміж групоўкамі, сталае змаганьне за прывілеі, сталае зьдзірства і рвацтва, і ўсё з прычыны гэтай патрэбы райскай птушкі, якая апаноўвае кожнага чалавека. Найасаблівейшы наш уладар з задавальненьнем глядзеў на гэтую штурханіну. Ён любіў, каб людзі двара памнажалі сваю маёмасьць, каб расьлі іх рахункі і распухалі кашалькі. Я ня памятаю выпадку, каб шчодры манарх зьняў кагосьці з пасады і прыціснуў яго галаву да бруку з прычыны карупцыі. Хай сабе карупцыя, абы толькі быў ляяльны! Манарх наш, дзякуючы сваёй унікальнай памяці, а таксама бясконцай плыні даносаў, дакладна ведаў, хто колькі мае, але бухгальтэрыю гэтую пакідаў для сябе, ніколі яе не ўжываючы, калі падуладны паводзіў сябе ляяльна. Але калі ён адчуваў хоць бы цень неляяльнасьці, адразу ўсё канфіскоўваў; адбіраў у здрадніка райскую птушку! Дзякуючы гэтай бухгальтэрыі кароль каралёў трымаў усіх у сваіх руках, і ўсе пра гэта ведалі. Быў, аднак, у палацы і такі выпадак: адзін з найбольш шляхетных нашых патрыётаў, вялікі партызанскі правадыр у гады вайны з Мусаліні – Тэкеле Вольда Гаварыят, несымпатычны імпэратару, адмаўляўся прымаць найміласьцівейшыя падарункі, адкідаў прывілеі і ніколі не выяўляў схільнасьці да карупцыі. Гэтага на загад міласьцівага гаспадара гады трымалі ў вязьніцы, а пасьля сьцялі яму галаву.

Г. Х.-М.:

Нягледзячы на тое, што я быў высокім чыноўнікам цырыманіялу, завушна мяне называлі зязюляй дастойнага гаспадара. Гэта пайшло стуль, што ў імпэратарскім кабінэце стаяў швайцарскі гадзіньнік, зь якога выскоквала зязюля, паведамляючы пра надыход чарговай гадзіны. Вось жа, я меў гонар выконваць падобную ролю, калі гаспадар наш прысьвячаў сябе імпэратарскім абавязкам. Калі надыходзіў час, калі згодна з усталяваным пратаколам імпэратар павінен быў перайсьці ад адной дзейнасьці да наступнай, я падыходзіў да яго, некалькі разоў кланяючыся. Гэта быў сыгнал для ўдумлівага гаспадара, што адна гадзіна сканчаецца і надыходзіць час распачаць наступную. Насьмешнікі, якія ў любым палацы ахвотна кпяць зь ніжэйшых за сябе, дасьціпна казалі, што паклоны ёсьць маім адзіным заняткам і нават сэнсам існаваньня. Бо я насамрэч ня меў іншага абавязку апроч таго, што ў пэўную хвілю павінен быў скласьці паклон перад шаноўным гаспадаром. Так, гэта праўда. Але я мог бы адказаць ім – калі б займаны мною ўзровень даваў права на такую сьмеласьць, – што мае паклоны мелі функцыянальны і рацыяналізацыйны характар, што яны служылі агульнай, дзяржаўнай, то бок найвышэйшай мэце, тады як двор быў поўны саноўнікаў, якія старанна кланяліся без усялякага часавага парадку, абы толькі здарылася нагода, і да гэтай гнуткасьці карка іх падштурхоўвала не вышэйшая патрэба, але толькі падхалімства, лісьлівасьць і надзея на павышэньне ці падарунак. Я нават мусіў зважаць, каб у гэтым масавым і няспынным паклоньніцтве не згубіўся мой інфармацыйны і рабочы паклон, каб настырныя падхалімы не адапхнулі мяне назад, бо літасьцівы гаспадар, не атрымаўшы ў пару ўсталяванага сыгналу, мог бы згубіць арыентацыю і зацягнуць адну дзейнасьць на шкоду іншаму, ня менш важнаму занятку. Але, на жаль! Мая добрасумленнасьць у выкананьні абавязку давала невялікі плён, калі ішлося пра заканчэньне гадзіны касы і пачатак гадзіны міністраў. Гадзіна міністраў была прысьвечаная справам імпэрыі, але якія там справы імпэрыі, калі тут куфэрак адкрыты, а вакол яго таўчэцца безьліч фаварытаў і абраньнікаў! Ніхто ня хоча пайсьці з пустымі рукамі, пайсьці без падарунку, без канвэрта, не атрымаўшы, ня ўзяўшы. Часам гаспадар наш рэагаваў на гэтую пажадлівасьць нязлоснай лаянкай, але ніколі не ўпадаў у гнеў, бо ведаў, што дзякуючы адкрытаму куфэрку яны мацней вакол яго яднаюцца і пакорней яму служаць. Гаспадар наш ведаў, што сыты будзе бараніць сытасьць, а дзе ж можна было насыціцца лепей, чым у палацы? Але і сам манарх вызнаваў сытасьць, аб якой сёньня столькі галасу ўздымаюць разбуральнікі імпэрыі. І скажу табе, дружа, чым далей, тым горай. Бо чым больш разбураліся падваліны імпэрыі, тым больш заўзята абраньнікі перлі да куфэрка. Чым нахабней бунтаўнікі ўздымалі галовы, з тым большай стараннасьцю фаварыты набівалі кішэні. Чым бліжэй было да канца, тым страшнейшае рвацтва і нічым не гамаванае зьдзірства. Заміж, дружа, брацца за стырно ды ветразі, бо відаць, што карабель тоне, кожны з нашых вяльможаў напакоўвае свой кашэль і аглядаецца ў пошуку прыстойнай шлюпкі. І такая ўжо ў палацы ўсчалася гарачка, такая ішла атака на куфэрак, што нават калі хто ня мкнуўся да багацьця, іншыя яго ўцягвалі, падбухторвалі і так напіралі, што і ён урэшце для спакою і прыстойнасьці таксама штосьці паклаў у кішэнь. Бо неяк так, дарагі дружа, павярнулася, што прыстойным было браць, а ганьбай – ня браць, што ў тым, хто ня браў, бачылі якуюсьці ўбогасьць, якуюсьці млявасьць, якуюсьці жаласную і вартую шкадаваньня імпатэнцыю. А той, хто меў, зноў жа, хадзіў з такой мінай, нібы хацеў рысануцца сваёй мужчынскай сілай і з упэўненасьцю ў сабе сказаць – на калені, бабскі народ! Неяк яно так павярнулася, і як жа мяне ганіць за тое, што ў гэтай пануючай атмасфэры я з такой цяжкасьцю і недапушчальным спазьненьнем закрываў гадзіну касы, каб літасьцівы гаспадар мог распачаць гадзіну міністраў.

П. Х.-Т.:

Гадзіна міністраў пачыналася аб адзінаццатай і заканчвалася апоўдні. Не было ніякіх клопатаў са скліканьнем міністраў, бо згодна са звычаем гэтыя саноўнікі ўжо ад рана былі ў палацы, і розныя амбасадары часта скардзіліся, што ня могуць наведаць міністра ў ягоным бюро, каб вырашыць зь ім свае пытаньні, бо сакратар нязьменна адказваў: міністра выклікалі да імпэратара. Факт, што наш ласкавы гаспадар любіў усіх мець навідавоку, любіў, каб усе былі пад рукой. На міністра, які адрываўся ад палацу, глядзелі нядобра, такі міністар ня мог доўга ўтрымацца на сваёй пасадзе. Але міністры – крый Божа! – зусім і не спрабавалі адрывацца. Той, хто дайшоў да такога гонару, ужо загадзя ведаў прыхільнасьці манарха і пільна стараўся да іх дапасоўвацца. Той, хто хацеў узысьці па прыступках палацу, мусіў спачатку авалодаць нэгатыўнай ведай, гэта значыць, мусіў перадусім ведаць, чаго нельга – яму і ягоным падданым: чаго нельга сказаць ці напісаць, чаго нельга зрабіць, чаго нельга прагледзець ці занядбаць. Толькі з гэтай нэгатыўнай веды нараджалася веда пазытыўная, хоць, можа, ня надта ясная, клапатлівая, бо імпэратарскія фаварыты цьвёрда ступалі па грунце забаронаў, але з надзвычайнай асьцярожнасьцю і нават няпэўнасьцю ўваходзілі на грунт пастулятаў і прапановаў. Тут яны адразу пачыналі аглядацца на дастойнага гаспадара, чакаючы, што ён скажа. А з прычыны таго, што гаспадар наш меў звычку маўчаць, чакаць, адкладаць, яны таксама маўчалі, чакалі, адкладалі. І жыцьцё палацу, хоць і рухавае й гарачкавае, па сутнасьці таксама было поўнае маўчаньня, чаканьня, адкладаньня. Кожны міністар выбіраў такія калідоры, у якіх былі найбольшыя шанцы спаткаць шаноўнага гаспадара і скласьці яму паклон. Асаблівую руплівасьць у выбары гэтых маршрутаў выяўляў такі міністар, якому шапнулі, што на яго пайшоў данос аб неляяльнасьці. Такі міністар ужо цэлыя дні праседжваў у палацы, няспынна шукаючы рабалепнага спатканьня зь міласьцівым гаспадаром, каб сваёй заўсёднай прысутнасьцю паблізу яго даводзіць поўную няслушнасьць і зласьлівасьць даносу. Найасаблівейшы гаспадар меў звычку прымаць кожнага міністра асобна, бо тады выкліканы саноўнік сьмялей даносіў на сваіх калегаў, і дзякуючы гэтаму манарх наш меў магчымасьць лепей арыентавацца ў дзейнасьці апарату імпэрыі. Што праўда, прыманы на аўдыенцыю міністар найбольш ахвотна гаварыў не пра ўласную ўстанову, але пра непарадкі, якія пануюць у суседніх установах, але якраз дзякуючы гэтаму гаспадар наш, размаўляючы з усімі саноўнікамі, урэшце атрымліваў жаданую агульную карціну. Зрэшты, ня мела значэньня, ці якісьці саноўнік на вышыні ў выкананьні сваіх задачаў, ці не, пакуль ён выяўляў непахісную ляяльнасьць. Літасьцівы гаспадар адорваў зычлівасьцю і пратэкцыяй міністраў, якія не вылучаліся вынаходлівасьцю і праніклівасьцю, бо разглядаў іх як элемэнт, які стабілізуе жыцьцё ў імпэрыі, згодна з наступным прынцыпам: манарх наш, як усім вядома, заўжды быў прыхільнікам рэформаў і разьвіцьця. Зазірні, дарагі дружа, у аўтабіяграфію, прадыктаваную імпэратарам у апошнія гады жыцьця, і ты пераканаесься, што мужны гаспадар змагаўся з барбарствам і цемнатой, якая панавала ў гэтай краіне (выходзіць у іншы пакой і прыносіць выдадзены ў Лёндане Ullendorrf-ам салідны том пад назвай «My life and Ethiopia’s progress» – «Маё жыцьцё і прагрэс Этыёпіі», гартае старонкі і расказвае далей). Вось, напрыклад, наш гаспадар успамінае, што ўжо ў пачатку сваёй манаршай кар’еры забараніў адсячэньне рук і ног, што было традыцыйным пакараньнем нават за дробныя правіны. Пасьля ён піша, што забараніў надалей падтрымліваць звычай, які палягаў у тым, што чалавек, прызнаны вінаватым у забойстве – а гэта быў толькі прысуд грамады, бо судоў не было, – мусіў быць публічна пакараны сьмерцю праз пасячэньне, прычым пакараньне павінен быў выканаць найбліжэйшы чалец сям’і, гэта значыць, што сын забіваў у гэты спосаб бацьку, маці – сына. Заміж гэтага гаспадар наш уводзіць дзяржаўных катаў, прызначае спэцыяльныя пункты пакараньняў і загадвае, каб сьмяротны прысуд выконваўся агнястрэльнай зброяй. Пасьля: купляе за ўласныя грошы (гэта ён падкрэсьлівае) дзьве першыя друкарні і даручае распачаць выданьне першай у гісторыі краіны газэты. Пасьля: адкрывае першы банк. Пасьля: уводзіць у краіне электрычнае сьвятло, сьпярша ў палацы, пазьней у іншых будынках. Пасьля: скасоўвае звычай закоўваць вязьняў у ланцугі і жалезныя калодкі. Адгэтуль вязьняў пільнуюць вартаўнікі, аплачваныя з імпэратарскае казны. Пасьля: выдае дэкрэт, у якім асуджае гандаль нявольнікамі. Пастанаўляе ліквідаваць гэты гандаль да тысяча дзевяцьсот пяцідзясятага году. Пасьля: скасоўвае дэкрэтам звычай, называны ў нас ліебашай. Гэта датычыла выкрываньня злодзеяў. Чараўніцы давалі малым хлопчыкам таемныя зёлкі, і тыя, адурманеныя, ачмурэлыя, кіраваныя надпрыроднай сілай, заходзілі ў які-небудзь дом і паказвалі на злодзея. Выкрытаму, згодна з традыцыяй, адсякалі рукі і ногі. Уяві сабе, дружа, жыцьцё ў краіне, у якой, будучы абсалютна бязьвінным чалавекам, ты ў любы момант можаш быць асуджаны на адсячэньне рук і ног, вось ідзеш сабе вуліцай, хапае цябе за калашыну ачмурэлае дзіця, і натоўп адразу ж пачынае цябе секчы, сядзіш сабе ў хаце, сьнедаеш, увальваецца п’яны хлопец, выцягваюць цябе на падворак і сякуць; толькі калі ты ўявіш сабе гэтае жыцьцё, зразумееш глыбіню пералому, які зьдзейсьніў шаноўны гаспадар. А ён далей рэфармуе: скасоўвае прымусовую працу, увозіць першыя аўтамабілі, стварае пошту. Захоўвае пакараньне бізуном у публічных месцах, але асуджае мэтад афарсата. Калі дзесьці здаралася злачынства, сілы аховы парадку атачалі вёску ці мястэчка і мардавалі жыхароў голадам, пакуль хтосьці не пакажа вінаватага. Але адныя пільнавалі іншых, каб ніхто не данёс, бо кожны баяўся, што менавіта яго могуць прызнаць вінаватым, і так пільнуючы, трымаючы адно аднаго, масава паміралі ад голаду. Гэта быў мэтад афарсата. Гаспадар наш асуджаў такую практыку. На жаль, кіруючыся імкненьнем да разьвіцьця, дастойны гаспадар дапусьціў пэўную неасьцярожнасьць. У нашай краіне даўней не было ні публічных школаў, ні ўнівэрсытэту, і таму імпэратар пачаў пасылаць маладых людзей за мяжу, каб яны там набіраліся навукі. Калісьці наш гаспадар сам кіраваў гэтым рухам, выбіраючы маладзёнаў з шляхетных і ляяльных сем’яў, але пазьней – ох, о сучасныя часы, адно боль галаўны ад іх! – такі пачаўся націск, такая штурханіна, каб выехаць за мяжу, што літасьцівы гаспадар паступова губляў кантроль над гэтай несьвядомай маніяй і папугайскай модай, якая апанавала моладзь, і насамрэч – усё больш гэтых маладзёнаў выпраўляліся па навуку то ў Эўропу, то ў Амэрыку. І – а як жа іначай! – з гадамі пачаліся турботы. Бо, не раўнуючы чарнакніжнік, гаспадар наш выклікаў надпрыродную і зьнішчальную сілу, якой аказаўся эфэкт канфрантацыі. Гэтыя людзі вярталіся дадому поўныя нядобранадзейных ідэяў, неляяльных паглядаў, шкадлівых думак, неразважных і разбуральных для парадку праектаў, і ледзь агледзеўшыся па імпэрыі, хапаліся за галовы і крычалі – сьвяты Божа, як штосьці такое ўвогуле можа існаваць! Вось табе, дружа, яшчэ адно пацьверджаньне няўдзячнасьці моладзі. З аднаго боку, столькі клопату нашага гаспадара, каб даць ім доступ да ведаў, з другога – адплата ў выглядзе абуральнага крытыканцтва, абразьлівых капрызаў, падрываньня, адпрэчваньня. Лёгка ўявіць сабе горыч, якой гэтыя паклёпнікі напаўнялі нашага манарха. Найгоршае, што гэтыя галапупкі, напханыя чужымі нашым звычаям дзівацтвамі, пачалі ўносіць у імпэрыю якісьці неспакой, якуюсьці непатрэбную рухавасьць, якоесьці бязладзьдзе, якуюсьці прагу да супраціўных начальству дзеяньняў, і якраз тут дастойнаму гаспадару прыходзілі на дапамогу тыя міністры, якія не вылучаліся вынаходлівасьцю і праніклівасьцю. Не, яны прыходзілі не сьвядома і наўмысна, але, хутчэй, спантанна і міжвольна, але як жа гэта было істотна для захаваньня спакою ў імпэрыі. Бо было дастаткова, каб такі фаварыт дастойнага гаспадара выдаў бяздумны дэкрэт. Дэкрэт моцай свайго аўтарытэту пачынае дзейнічаць, а дзейнічаючы, натуральна, робіць шкоду, выклікае балаган, лямант, масу клопатаў, катастрофу. На шчасьце, гэта бачаць тыя мудрагельныя галапупкі, і ўжо ўяўляючы сабе ўсю фатальнасьць блізкіх наступстваў, кідаюцца на ратунак, бяруцца за выпраўленьне, пачынаюць рамантаваць, латаць, аднаўляць. І вось, заміж згубна марнаваць свае сілы на самавольны рух наперад, заміж ажыцьцяўляць свае непрадказальныя і разбуральныя для парадку фантазіі, нашы буркуны мусяць закасваць рукавы і брацца за аднаўленьне. А працы пры аднаўленьні заўсёды процьма! Вось жа, яны аднаўляюць і аднаўляюць, пасьля абліваюцца, нэрвы сабе расхістваюць, тут бегаюць, там лётаюць і так забегаюцца, запрацуюцца, закруцяцца, што фантазіі зь іх гарачых галоваў паволі выпарваюцца. А цяпер паглядзім, дружа, уніз. Там ніжэйшыя чыноўнікі імпэрыі таксама якіясьці дэкрэты прымаюць, а грамада корпаецца, лётае і аднаўляе, аднаўляе. Вось у чым палягала стабілізуючая роля вылучаных дастойным гаспадаром фаварытаў. Гэтыя прыдворныя, прымушаючы асьвечаных фантазэраў і неадукаванае грамадзтва займацца аднаўленьнем, зводзілі ўсе нядобранадзейныя парывы да нуля, бо адкуль яшчэ браць сілы на парывы, калі ўся энэргія вычэрпваецца на аднаўленьне? Вось так, дарагі дружа, утрымлівалася блаславёная і богаўгодная раўнавага ў імпэрыі, у якой мудра і літасьціва валадарыў наш найвышэйшы гаспадар. Гадзіна міністраў, аднак, наводзіла на пакорных саноўнікаў трывогу, бо ніводны міністар ня ведаў, навошта канкрэтна яго выклікалі, і калі ягоная прамова не падабалася дастойнаму гаспадару, альбо калі ён адчуваў у ёй якоесьці круцельства, махлярства, наступнага дня ў гадзіну прызначэньняў міністар мог быць зьменены. Зрэшты, гаспадар наш і так меў звычку ўвесь час міністраў перасоўваць і перасоўваць, і гэта для таго, каб яны нідзе не награвалі сабе месца і не пасьпявалі атачыць сябе натоўпам сваякоў ды землякоў. Шчодры гаспадар хацеў захоўваць выключнае права прызначэньня і павышэньня, таму скоса глядзеў, калі якісьці саноўнік убаку і паціху спрабаваў прызначаць і павышаць. Такая самавольнасьць, якая неадкладна асуджалася, пагражала тым, што ўва ўраўнаважаную шаноўным гаспадаром сыстэму закрадзецца якаясьці нерэгулярнасьць, якаясьці клопатная дыспрапорцыя, і што гаспадару нашаму, заміж аддавацца найвышэйшым справам, давядзецца папраўляць і выраўноўваць.

Б. К.-С.:

Апоўдні, як шатнік імпэратарскага суду, я апранаў на плечы выдатнага гаспадара чорную тогу, якая сягала зямлі, у якой манарх распачынаў гадзіну – да першай папаўдні – найвышэйшага і кончага суду, які на нашай мове называецца чэлот. Гаспадар наш любіў гэтую гадзіну справядлівасьці і, калі быў у сталіцы, ніколі не забываўся на судовы абавязак, нават за кошт іншых, а як жа ж важных, абавязкаў. Згодна з традыцыяй нашых імпэратараў, міласьцівы гаспадар праводзіў гэтую гадзіну стоячы, выслухоўваючы справы і абвяшчаючы выракі. У нашай гісторыі імпэратарскі двор быў вандроўным абозам, які пераяжджаў зь месца на месца, з адной правінцыі ў іншую, у залежнасьці ад данясеньняў імпэратарскай выведкі, задачай якой было высьветліць, у якіх мясьцінах чакаліся добрыя ўраджаі і дзе былі заўважаныя добрыя прыплоды скаціны. У такія блаславёныя месцы прыбывала вандроўная сталіца імпэрыі, і імпэратарскі двор разьбіваў свае незьлічоныя намёты. Пасьля, калі запасы збожжа і мяса ў гэтым жыцьцядайным месцы былі ўжо вычарпаныя, імпэратарскі двор, кіруючыся зьвесткамі паўсюльпрысутнай выведкі, згортваў намёты і пераяжджаў у іншую ўраджайную правінцыю. Нашая сталіца Адыс-Абэба якраз і была апошняй такой стаянкай двара вельміслаўнага імпэратара Мэнэліка, які загадаў пабудаваць на гэтым месцы горад і першы з трох палацаў, якія аздабляюць гэты горад. Яшчэ ў вандроўны пэрыяд адзін з намётаў, чорнага колеру, быў вязьніцай, у якой трымалі людзей, падазраваных у асабліва небясьпечных для існаваньня манархіі правінах. Тады імпэратар, замкнёны ў залатой клетцы, бо ніводзін сьмяротны ня мог бачыць найясьнейшага аблічча, праводзіў гадзіну суду перад чорным намётам. Наш жа гаспадар выступаў у якасьці найвышэйшага суду ў спэцыяльна для гэтай мэты прызначаным будынку, які прылягаў да галоўнага палацу. Стоячы на ўзвышэньні, літасьцівы гаспадар выслухоўваў справы, як іх прадстаўлялі бакі, і абвяшчаў вырак. Гэта адпавядала працэдуры, усталяванай тры тысячагодзьдзі таму ізраільскім царом Салямонам, нашчадкам якога па простай лініі – як сьцьвярджала канстытуцыйнае права – быў наш шчодры гаспадар. Выракі, якія манарх агалошваў на месцы, былі кончыя і не падлягалі абскарджваньню, а калі выракам было сьмяротнае пакараньне – выконваліся неадкладна. Кара гэтая падала на галовы змоўцаў, якія бязбожна і не лякаючыся анатэмы хацелі захапіць уладу. Але літасьць гаспадара выяўляла сваю зычлівую сілу, як здараўся выпадак, калі – ці то празь няўважлівасьць варты, ці то дзякуючы неверагоднай спрытнасьці – які-небудзь маленькі чалавек апынаўся перад абліччам найвышэйшага судзьдзі і, просячы справядлівасьці, даносіў на натабляў, якія яго прыгняталі. Тады шчодры гаспадар прысуджаў вымову гэтым натаблям, а наступнага дня, у гадзіну касы, загадваў Абу Гану выплаціць пакрыўджанаму багатую міласьціну.

М.:

А трынаццатай гадзіне дастойны гаспадар пакідаў стары палац і накіроўваўся ў юбілейны палац – сваю рэзыдэнцыю – на абед. Імпэратара суправаджалі чальцы найвышэйшай сям’і і запрошаныя да стала саноўнікі. Стары палац хутка пусьцеў, калідоры апаноўвала ціша, вартавыя ўпадалі ў паўдзённую дрымоту.

Ідзе, ідзе