Пэрыяд апошняга Адраджэньня пасьпеў абрасьці гэткай колькасьцю мітаў, што прабрацца празь іх да ісьціны ўсё цяжэй. Афіцыйная прапаганда стварае свой стэрэатып, які найбольш яскрава ўвасобіўся ў тэлевізійным псэўдадакумэнтальным блёкбастэры: «Лукашэнка – бацька. У тым ліку – і беларускай Незалежнасьці». З другога боку – пэрыяд гэты і сапраўды найменш дасьледаваны, усё з той жа прычыны блізкасьці па часе і неўсьвядомленасьці яго гістарычнасьці.

Патрэбу зрабіць храналёгію апошняй хвалі нацыянальнага Адраджэньня я адчуў падчас працы над кнігай радыёпубліцыстыкі Васіля Быкава – мае маладзейшыя калегі прасілі патлумачыць нейкія выказваньні, бо палітычны кантэкст таго часу быў ім папросту не вядомы. Я са зьдзіўленьнем убачыў, што няма нейкага адзінага, больш-менш падрабязнага тэксту, прысьвечанага менавіта гэтаму пэрыяду. Давялося зьвяртацца да ўласнага архіву (з боскай дапамогай, жонка і сябры перавезьлі мне практычна ўсё, зьвязанае зь дзейнасьцю апазыцыі БНФ у Вярхоўным Савеце 12-га скліканьня – арыгіналы заяваў, варыянты законапраектаў, перапіску, пратаколы паседжаньняў, якія я мусіў весьці як каардынатар, і г. д. Гэта – некалькі кубамэтраў папераў плюс магнітафонныя і відэастужкі, сыстэматызацыя якіх набліжаецца да завяршэньня. Частка архіву Пазьняка засталася на Варвашэні, 8 – але ў канцы 1990-х на сядзібу БНФ былі напады міліцыі, і лёс архіву не вядомы ні Пазьняку, ні мне).

У свой час Быкаў узяў зь мяне слова, што я напішу гісторыю апошняй хвалі нацыянальнага Адраджэньня і змаганьня Беларускага Народнага Фронту; перачытваючы нядаўна перапіску, пабачыў згадкі пра гэта і ў ягоных лістах. Гэтае абяцаньне я выканаю, што, вядома, зойме некалькі гадоў.

Але цяперашні тэкст – не мэмуары, хаця ў нечым ён зьяўляецца максымальна скарочаным іх канспэктам. Менш за ўсё мне хацелася зрабіць яго падобным да ўспамінаў, з апісаньнем сустрэчаў, перамоваў, цытаваньнем перапіскі й запісаў, ацэнкай асобаў ды камэнтарамі іх паводзінаў, нарэшце, прыгадваньнем уласных адчуваньняў. На жаль, у некаторых месцах не ўдалося; выглядае, удзельніку нейкіх падзеяў нерэальна цалкам абстрагавацца ад суб’ектыўнага погляду. Прашу прабачэньня ў чытачоў і суцяшаюся тым, што, магчыма, суб’ектывізм дапаможа крыху больш дакладна адчуць атмасфэру таго часу.

Вядома, гэтая храналёгія няпоўная і фрагмэнтарная: у ёй ня згадваюцца некаторыя падзеі, якія хаця і былі яскравымі і цікавымі, аднак не адыгралі кардынальнай ролі ў працэсе нацыянальнага Адраджэньня.

ПАПЯРЭДНІКІ
У «Нарысе гісторыі Беларусі. 1795–2002» гісторык Захар Шыбека вылучае пяць пэрыядаў вызваленчай барацьбы беларусаў, дарэчы, дакладна і слушна характарызуючы яе памкненьнямі да незалежнасьці ад Расеі.

Першы – «пад сьцягам аднаўленьня страчанай дзяржаўнасьці Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай» – цягнуўся да 80-х гадоў ХІХ стагодзьдзя. Другі быў зьвязаны з ідэяй «адміністрацыйна-культурнай аўтаноміі ў складзе Расейскай імпэрыі» (да 1915 году) і завяршыўся пазбаўленьнем ад царызму. Трэці пэрыяд Захар Шыбека вызначае межамі 1915–1945 гадоў і вылучае ў ім ідэю поўнай незалежнасьці Беларусі (што на кароткі час увасобілася ў БНР). Чацьверты пэрыяд (1950-я – 1980-я гады) гісторык акрэсьлівае як самы «змрочны», калі пра Незалежнасьць марылі адзінкі, а змаганьне за беларускую дэмакратыю перамясьцілася ў эміграцыю. Нарэшце апошні, пяты, пэрыяд пачаўся з гарбачоўскай лібэралізацыяй – гэта час «узнаўленьня і ажыцьцяўленьня незалежніцкіх ідэалаў у Беларусі».

Як бачым, далёка не заўсёды барацьба мела посьпех і суправаджалася нацыянальным Адраджэньнем. Што бясспрэчна – найвышэйшым посьпехам такой барацьбы ёсьць абвяшчэньне дзяржаўнай Незалежнасьці. У азначаны час гэта было двойчы: у 1918 і ў 1991 гадах. На жаль, Беларуская Народная Рэспубліка была зьнішчаная маскоўскімі камуністамі і не пасьпела стварыць умоваў для разьвіцьця нацыі. А вось падзеі 1991 году былі адначасна і вынікам, і каталізатарам нацыянальнага Адраджэньня – і на сёньня мы можам казаць пра гэты працэс як пра апошняе па часе Адраджэньне Беларусі.

І калі ў вызначэньні папярэдніх хваляў гісторыкі апэруюць тэрмінамі «плюс-мінус» год, а то і дзесяцігодзьдзе, дык апошняе Адраджэньне мы нават можам вылічыць па днях.

Падаецца, што гэты пэрыяд вызначаны 1988 годам, калі ў чэрвені быў надрукаваны артыкул Пазьняка і Шмыгалёва «Курапаты – дарога сьмерці», а ў кастрычніку ўтвораны Аргкамітэт БНФ, – і працягваўся да лукашэнкаўскага рэфэрэндуму ў траўні 1995 году. Калі больш канкрэтна – з 3 чэрвеня 1988 году да 14 траўня 1995-га.

Гэта – сем гадоў.

Альбо 2537 дзён.

Аб’яднаньні нацыянальнай накіраванасьці (нелегальныя альбо напаўлегальныя), якія сымпатызавалі ідэі беларускай незалежнасьці, існавалі і ў папярэднія дзесяцігодзьдзі. Прыгадаем Саюз беларускіх патрыётаў, групы маладых інтэлектуалаў 1960-х гадоў (Баразна, Пазьняк, Разанаў, Чарняўскі і інш.), «Майстроўню» (пачатак-сярэдзіна 1980-х), нарэшце, «Талаку» і «Тутэйшых». Пры бясспрэчным маральным і ідэалягічным значэньні гэтых арганізацыяў, іх ролі ў фармаваньні сьвядомасьці эліты, мастацкіх здабытках (як у выпадку з «Тутэйшымі») – яны ня мелі шырокага ўплыву на насельніцтва і ня выліліся ў масавы рух, які мог бы кардынальна ўзьдзейнічаць на палітычную сытуацыю. Тым ня менш, менавіта гэтыя суполкі (нароўні зь беларускай дыяспарай на чале з Радай БНР) увасаблялі ідэю неад’емнага права беларускага народу на сувэрэннае існаваньне, падрыхтавалі глебу для шырокага масавага руху і новай хвалі нацыянальнага Адраджэньня.

Тактыка камуністычнага кіраўніцтва палягала ў тым, каб спыніць праявы нацыянальнай сьвядомасьці ў самым іх пачатку, жорстка караць тых, хто асьмеліцца стварыць якія-небудзь нацыянальныя апазыцыйныя арганізацыі (так было з актывістамі Саюзу беларускіх патрыётаў), а вакол іх ініцыятараў стварыць інфармацыйны вакуўм. Самым галоўным было не дапусьціць стварэньня сеткі агульнанацыянальнай арганізацыі. Гэткая рэпрэсіўная палітыка была даволі эфэктыўная.

У выніку адсутнічалі некалькі чыньнікаў, якія не дазвалялі беларускім суполкам ды акцыям энтузіястаў пераўтварыцца ў масавы рух і распачаць Адраджэньне. Па-першае, яны былі лякальныя і ня мелі агульнанацыянальнага маштабу. Суполкі Саюзу беларускіх патрыётаў дзейнічалі ў Паставах і Глыбокім – але ў іншых, усходніх раёнах Віцебскай вобласьці структураў СБП не было. Яўген Кулік зьбіраў мастакоў «На паддашку» – але пераважна менскіх, а гомельскія ці берасьцейскія мастакі пра гэта маглі і ня ведаць. Выступ Разанава ўскалыхнуў філфак БДУ, але на філфаку Віцебскага пэдынстытуту, напрыклад, усё было «ціха». А вось у 1987 годзе нацыянальная моладзь аб’ядналася ў Вальны сойм моладзевых суполак – здавалася б, агульнанацыянальная (ці, як тады казалі, «рэспубліканская») арганізацыя, тым болей што адзін з талакоўцаў, Сяргей Абламейка, прыгадвае пра разьмеркаваньне адказных за вобласьці, – аднак інфармацыі пра гэта ў СМІ было няшмат (і гэта – у час росквіту гарбачоўскай «галоснасьці»). У 1974 годзе Зянон Пазьняк напісаў артыкул «Становішча ў Беларусі. 1974 год» пра сытуацыю, у якой апынулася нацыянальная інтэлігенцыя, але яго прачытала вузкае кола сяброў (што, праўда, не перашкодзіла ўладам выгнаць яго з працы). Гэтая палітыка замоўчваньня вытрымлівалася цьвёрда – у газэтах 1960-х – пачатку 1980-х гадоў вы ня знойдзеце ніякай (нават адмоўнай) інфармацыі пра ініцыятывы ні тых жа Пазьняка і Разанава, ні Анатоля Сідарэвіча, ні – пазьней – Вінцука Вячоркі ды Сяргея Дубаўца. Але вось артыкул Барыса Сачанкі, надрукаваны ў 1957 годзе з прапановай перавесьці ўсе школы на беларускую мову, здавалася б, мог разьлічваць на шырокі грамадзкі розгалас, бо выйшаў не «самвыдатам», а быў надрукаваны ў «ЛіМе». Але, як пацьвярджае Захар Шыбека, ініцыятары публікацыі і тыя, хто падтрымаў аўтара, імгненна трапілі пад рэпрэсіі КДБ, таму рэалізацыі ў нейкіх шырокіх грамадзкіх ініцыятывах артыкул ня меў.

І ўсё ж вышэйсказанае ані ў якім разе не зьмяншае значнасьці такіх выступаў. Згадаю яшчэ ліст віцебскага настаўніка Франца Сіўка «Прашу вызваліць...» (аб нежаданьні бацькоў навучаць дзяцей на роднай мове) у «ЛіМе», які выклікаў гарачую дыскусію, і зварот прадстаўнікоў творчай інтэлігенцыі да генэральнага сакратара ЦК КПСС Міхаіла Гарбачова аб дыскрымінацыі беларускай мовы, – абодва ў 1986 годзе.

ПРАЎДА ПРА КУРАПАТЫ
Але ў 1988 годзе адбылося тое, што (дзякуючы і больш спрыяльным і дэмакратычным абставінам, але і асабістай мужнасьці ініцыятара) мела вынікам шырокае аб’яднаньне грамадзтва вакол ідэі нацыянальнага адраджэньня і – гэта галоўнае – стварэньне палітычнай арганізацыі, якая дамаглася аднаўленьня дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі.

Менавіта такой падзеяй зьяўляецца публікацыя 3 чэрвеня 1988 году ў «ЛіМе» артыкулу Зянона Пазьняка і Яўгена Шмыгалёва «Курапаты – дарога сьмерці» (артыкул увайшоў у гісторыю з падвоеным аўтарствам; насамрэч жа ад першага да апошняга слова пісаў яго адзін Пазьняк. Шмыгалёў удзельнічаў у апытаньнях людзей у навакольлі Курапатаў, і Пазьняк палічыў карэктным паставіць пад артыкулам і ягонае прозьвішча).

Дасьледчыкі яшчэ прааналізуюць фэномэн той публікацыі ў грамадзкай сьвядомасьці беларусаў, мы ж адзначым некалькі істотных акалічнасьцяў. Пра сталінскія рэпрэсіі ў масавым савецкім друку пачалі пісаць недзе зь сярэдзіны 1986 году, і таму ў гэтым сэнсе публікацыя ў «ЛіМе», здавалася б, не магла лічыцца адкрыцьцём. У 1987 годзе «Тутэйшыя» нават правялі Дзяды з ушанаваньнем памяці рэпрэсаваных. З другога боку – у артыкуле ўжываюцца тэрміны «злачынствы 1930-х – 1950-х гадоў» (а не, напрыклад, з 1917-га), «сталінскія турмы і лягеры» (а не «бальшавіцкія»). Публікацыя стала магчымая дзякуючы прадмове Васіля Быкава, які піша пра «ахвяраў сталіншчыны» (а не камунізму), «яжоўска-берыеўскія рэпрэсіі» (а не камуністычныя). У гэтым сэнсе Салжаніцын у «Архіпэлягу ГУЛагу» ці Аляхновіч з «У капцюрох ГПУ» былі бліжэйшыя да ісьціны, бо канстатавалі рэпрэсіі як вынік і неад’емную частку ленінскай палітыкі і камуністычнай ідэалёгіі. Аднак кніга Аляхновіча, выдадзеная ў больш як дзесяці краінах, была не вядомая ў Беларусі, Салжаніцына таксама не друкавалі ў СССР. Па-другое, фраза кшталту «бальшавіцкія рэпрэсіі» зрабіла б публікацыю ў 1988 годзе немагчымай; зрэшты, ад таго, што рэпрэсіі былі названыя не «камуністычнымі», а «яжоўскімі» ці «сталінскімі», яны не рабіліся менш жахлівыя.

Пазьняк упершыню сказаў іншае, і ў той момант значна больш важнае, чым, напрыклад, сьцьвярджэньне, што «Ленін – бандыт», калі б яго нейкім цудам і ўдалося апублікаваць.

Па-першае, было даказана, што рэпрэсіі мелі не эпізадычны характар і тычыліся ня двух ці трох дзясяткаў чалавек – у Курапатах паляглі тысячы і тысячы. Па-другое, у маскоўскай ды менскай прэсе шмат пісалася пра «трагічныя лёсы» Бухарына ды Тухачэўскага (якія ў 1917–1918 самі і ўсталёўвалі крывавымі мэтадамі бальшавіцкі рэжым), ці пра камуністычных функцыянэраў Галадзеда ды Шаранговіча, ці пра пагібель прадстаўнікоў творчай ды навуковай эліты. У ЛіМаўскай жа публікацыі выразна паказана, што расстрэльвалі простых людзей, сялянаў – якраз тых, хто, паводле камуністычнай ідэалёгіі, кваліфікаваўся як «кляса» (інтэлігенцыя лічылася «праслойкай»). Расстрэльвалі народ. І, нарэшце, у артыкуле ўжыты тэрмін «генацыд». Гэта значыць – зьнішчэньне людзей паводле нацыянальнай прыкметы (цяпер ужо ня трэба даводзіць, што беларускае слова магло быць дастатковым аргумэнтам для рэпрэсіяў). Істотным быў і «эфэкт прысутнасьці»: злачынствы адбываліся не ў Сібіры ці на маскоўскай Лубянцы, а вось тут, побач (а шмат для якіх менчукоў – у месцы іх адпачынку). Аўтары настойліва зьвярталі ўвагу і на праблему пакараньня арганізатараў і выканаўцаў расстрэлаў, пакараньня бяз тэрміну даўніны – а менавіта вэтэраны НКВД–КГБ складалі ў той час даволі забясьпечаную і палітычна актыўную касту.

Ніводнага з гэтых кампанэнтаў не было ў ранейшых маскоўскіх ці менскіх публікацыях – у ЛіМаўскім артыкуле ж яны прысутнічалі супольна.

У тыя часы я працаваў у абласной газэце «Віцебскі рабочы», уваходзіў у склад клюбу «Ўзгор’е», падтрымліваў кантакты зь менскімі актывістамі нефармальнага, як тады казалі, руху. Словам, быў чалавекам адносна інфармаваным, але шмат якія акцыі «Талакі» ці «Тутэйшых» былі невядомыя нават мне. Артыкул жа «Курапаты – дарога сьмерці» зрабіўся публікацыяй, эфэкт ад якой не магу параўнаць з вынікам ніякага іншага артыкулу. Тэкст імгненна быў перадрукаваны на ратапрынтах, яго чыталі на заводах, у інстытутах, яго абмяркоўвалі – я сьведчу пра правінцыйны Віцебск, у Менску ж розгалас, зразумела, быў куды большы.

СХОД У ДОМЕ КІНО.
«МАРТЫРАЛЁГ» І АРГКАМІТЭТ БНФ
Вынікам публікацыі і шырокага яе розгаласу было ініцыяваньне стварэньня арганізацыі памяці ахвяраў рэпрэсіяў. Сход адбыўся 19 кастрычніка 1988 году ў будынку Дому кіно (цяпер Чырвоны касьцёл). Мы зьбіраліся туды, як было пазначана ў запрашэньнях, для ўтварэньня «Беларускага камітэту памяці ахвяраў сталінізму «Камітэт-58» (паводле назову рэпрэсіўнага артыкулу Крымінальнага кодэксу). Асабіста я атрымаў запрашэньне ад Аляксандра Лукашука, кабінэт якога ў рэдакцыі «Звязды» быў адным зь месцаў збору ініцыятараў Камітэту памяці ахвяраў сталінізму (здаецца, там я ўпершыню і пабачыў Пазьняка. Потым гэткая актыўнасьць каштавала Лукашуку рэдакцыйнай пасады).

Колькі чалавек ведала пра тое, што будзе ўтвораны аргкамітэт Народнага Фронту? Дакладна ведалі Пазьняк, Дубянецкі, Быкаў і яшчэ адна асоба. У ліку тых, хто ведаў пра такую ініцыятыву, Пазьняк не называе, напрыклад, Сяргея Дубаўца. Але калі мы зь Сяргеем ішлі ў Дом кіно, Сяргей выпытваў, як бы я паставіўся да ідэі ўтварэньня Народнага Фронту. А першае, што я пачуў ад Арлова, якога спаткаў у Доме кіно перад паседжаньнем, было: «Ну ты ведаеш, што будзем ствараць Народны Фронт?» Для мяне гэта было навіной, хаця ідэя такой арганізацыі аднойчы абмяркоўвалася намі з Уладзімерам Арловым яшчэ ў ягонай наваполацкай кватэры. Усё гэта сьведчыць, што калі і ня ведалі, дык здагадваліся – словам, ідэя, як кажуць, «вісела ў паветры».

Спачатку было ўтворана Беларускае гісторыка-асьветніцкае таварыства памяці ахвяраў сталінізму «Мартыралёг Беларусі». Ад таго, хто будзе абраны старшынём, залежала далейшая праца сходу, а менавіта: ці ён прапануе людзям разыходзіцца, ці паставіць на галасаваньне стварэньне Народнага Фронту, да чаго ўжо заклікалі прамоўцы. Васіль Быкаў прапанаваў Пазьняка – гэтаму запярэчыў прадстаўнік ЦК КПБ Расьціслаў Бузук, які паспрабаваў сарваць сход. Аднак Быкаў узяў мікрафон і правёў галасаваньне. Пазьняк быў абраны, і празь некалькі хвілінаў пад воплескі залі выставіў на галасаваньне прапанову аб утварэньні Аргкамітэту Народнага Фронту.

У склад Аргкамітэту ўвайшлі Рыгор Барадулін, Васіль Быкаў, Анатоль Грыцкевіч, Уладзімер Конан, Зянон Пазьняк, Пімен Панчанка, Алег Белавусаў, Алесь Бяляцкі, Анатоль Варава, Вінцук Вячорка, Ніл Гілевіч, Павал Дзьмітрук, Юры Дракахруст, Міхал Дубянецкі, Алесь Емяльянаў, Вячаслаў Жыбуль, Яўген Кулік, Мікола Купава, Адам Мальдзіс, Аляксей Марачкін, Валеры Масьлюк, Пятро Садоўскі, Алесь Суша, Сымон Сьвістуновіч, Кастусь Тарасаў, Міхась Ткачоў, Алег Трусаў, Генадзь Тумаш, Ігар Чарняўскі, Міхась Чарняўскі, Яўген Шунейка, Васіль Якавенка (даю пералік у пасьлядоўнасьці, пададзенай у «Інфармацыйным паведамленьні» Аргкамітэту, якое выйшла празь некалькі дзён; пазьней у склад Аргкамітэту былі кааптаваныя некаторыя іншыя асобы, а некаторыя – сышлі).

Ужо ў першай праграмнай заяве – нароўні з падтрымкай «перабудовы», «распачатай лепшымі сіламі КПСС» – казалася пра неабходнасьць нацыянальнага Адраджэньня, дзяржаўнасьці беларускай мовы, «рэальнага сувэрэнітэту Беларусі, абвешчанага Канстытуцыяй БССР і СССР». БНФ выступаў за «аднаўленьне праўдзівай, навуковай гісторыі Беларусі», «усебаковае разьвіцьцё культуры беларускага народу» і «свабоднае разьвіцьцё моваў і культураў усіх нацыянальнасьцяў, што жывуць на Беларусі». Гаварылася і пра «поўны рэспубліканскі гаспадарчы разьлік» (у тых умовах гэта азначала – эканамічную самастойнасьць ад Масквы).

На Дзяды 30 кастрычніка тысячы менчукоў сабраліся ля Маскоўскіх могілак (цяпер – Усходнія). Вось як піша пра тыя падзеі па-біблійнаму ляканічна Васіль Быкаў у «Доўгай дарозе дадому»: «Людзей пачалі разганяць, біць, арыштоўваць, труціць газам з партатыўных балёнчыкаў. Атруцілі і Пазьняка, які ішоў на чале калёны. Але Пазьняк не саступіў. Ён скіраваў натоўп на ўскраіну і павёў да Курапатаў. Аднак і там шлях калёне перагарадзілі войскі. Тады Пазьняк завярнуў усіх у поле. І ў чыстым полі пад сьняжком, які сыпаў з хмарнага неба, адбылося набажэнства. Угары разьвяваўся бел-чырвона-белы сьцяг, выступалі прамоўцы і сярод іх пісьменьнік Уладзімер Арлоў».

Дадам, што там, пад Курапатамі, упершыню ў найноўшай гісторыі Беларусі перад вялікім сходам людзей быў узьняты бел-чырвона-белы сьцяг.

Разгон «Дзядоў» меў шырокі розгалас. Апраўдваючыся, улады былі вымушаныя казаць і пра ўтварэньне БНФ – хай і ў адмоўным ракурсе. Суполкі БНФ пачалі стварацца ня толькі ў Менску, але і ў рэгіёнах.

Пашыраліся патрабаваньні беларусізацыі, вяртаньня гістарычнай памяці. 16 лістапада група літаратараў (Уладзімер Арлоў, Алесь Асташонак, Лявон Баршчэўскі і іншыя) апублікавалі ў «ЛіМе» ліст з патрабаваньнем вярнуць у правапіс мяккі знак і пераднаціскное «я», адначасна ацаніўшы моўную рэформу 1933 году як «рэпрэсіўную».

ДЭНАЦЫЯНАЛІЗАВАНЫЯ КАМУНІСТЫ
Увогуле, пэрыяд да вясны 1990 году, калі нацыянальныя сілы атрымалі прадстаўніцтва ў заканадаўчым органе, быў пэрыядам іх ідэалягічнага змаганьня з рэакцыйным, цалкам арыентаваным на Маскву, камуністычным кіраўніцтвам БССР.

І тут, на пачатку хвалі нацыянальнага Адраджэньня, вельмі важную ролю мела пазыцыя камуністычнага кіраўніцтва Беларусі. Тое, што дэмакратычныя перамены вышэйшае кіраўніцтва ўспрымала як пагрозу ўласнаму становішчу, яшчэ можна зразумець. Гэта палітычная барацьба, і адбывалася яна і ў суседніх зь Беларусьсю Латвіі, Літве, а таксама ў Эстоніі.

Але літоўскія, напрыклад, камуністы не аспрэчвалі нацыянальных каштоўнасьцяў, спрыялі разьвіцьцю літоўскай мовы, культуры і адукацыі. Нельга ўявіць, каб, напрыклад, кіраўніцтва кампартыі Літвы загадала зруйнаваць Троцкі замак альбо віленскую вежу Гедыміна. А вось у Менску Машэраў загадаў зруйнаваць Нямігу, Сьлюнькоў – знакавы для беларускай тэатральнай гісторыі будынак, у Віцебску быў зьнішчаны ледзь ня ўвесь гістарычны цэнтар, у тым ліку Дабравешчанская царква ХІІ стагодзьдзя. Падобнае было не магчыма ні ў Літве, ні ў Латвіі, ні ў Эстоніі – затое спрэс адбывалася ў Расеі. Беларускія камуністы перанялі гэтую мэнтальнасьць з усходу.

Адрозьненьне паміж беларускім камуністычным кіраўніцтвам і іх літоўскімі калегамі выяўляецца нават у тым, што менавіта дзякуючы распараджэньню ЦК кампартыі Літвы ў Вільні змог адбыцца ўстаноўчы зьезд БНФ – пасьля таго, як у Менску яго праводзіць было забаронена.

Ня мною было заўважана, што ў канцы 1980-х гадоў у эшалёне вышэйшага кіраўніцтва былі толькі два сакратары, беларускія па сьвядомасьці – Менскага гаркаму Пятро Краўчанка і Віцебскага абкаму Ёсіф Навумчык. Тут, вядома, трэба зрабіць папраўку адносна абмежаванасьці іх нацыянальнай сьвядомасьці – гаворка ня можа ісьці, напрыклад, пра ўсьведамленьне імі ў той момант неабходнасьці нацыянальнай Незалежнасьці; да таго ж яны былі носьбітамі камуністычнай ідэалёгіі. Праўда, яны хаця б не цураліся публічна размаўляць па-беларуску. Аднак іх уплыў быў тэрытарыяльна абмежаваны. Кіраўніцтва ж ЦК было папросту антынацыянальнае, што асабліва выявілася пасьля высылкі другога сакратара ЦК Генадзя Барташэвіча, які сымпатызаваў нацыянальнай інтэлігенцыі, амбасадарам Савецкага Саюзу ў Паўночную Карэю. Так, быў у складзе ЦК КПБ Генадзь Бураўкін, але менавіта як старшыня Дзяржтэлерадыё; у аддзеле культуры ЦК нейкі час працаваў Сяргей Законьнікаў, але ў канцы 1980-х ён ужо быў рэдактарам «Полымя».

Зусім магчыма, што калі б на пасадзе сакратара ЦК КПБ па ідэалёгіі заставаўся Аляксандар Кузьмін, які спрыяў і Васілю Быкаву, і Ўладзімеру Караткевічу, які не баяўся сустракацца з творчай інтэлігенцыяй і не пазьбягаў дыскусіяў, настроі кіраўніцтва ў Беларусі ў канцы 1980-х гадоў не былі б нагэтулькі рэакцыйныя. Аднак пасьля канфлікту са Сьлюньковым з прычыны Чарнобылю Кузьміна адправілі на пэнсію, а ягонае месца заняў Валер Пячэньнікаў – як ён сам сябе вызначаў, «інжынэр». Прыход жа першым сакратаром ЦК Яфрэма Сакалова, які атрымаў зорку Героя сацпрацы за будаўніцтва экалягічна шкодных сьвінакомплексаў, канчаткова зрабіў немагчымым дыялёг партыйнага камуністычнага кіраўніцтва з нацыянальна арыентаванай інтэлігенцыяй і, у далейшым, з кіраўніцтвам Народнага Фронту.

ЦК КПБ абраў тактыку забаронаў і паклёпу.

Увесну 1989 году актывісты БНФ узялі ўдзел у першых адносна свабодных выбарах на тэрыторыі СССР. Практычна ўсе лідэры Народнага Фронту былі вылучаныя «кандыдатамі ў кандыдаты» ў народныя дэпутаты СССР. Аднак дзеля таго, каб патрапіць у выбарчы бюлетэнь, трэба было прайсьці зацьвярджэньне праз так званыя «акруговыя сходы» (300–400 прадстаўнікоў «працоўных калектываў», якія фармаваліся камуністычнымі органамі). Ніводзін зь лідэраў БНФ праз гэтыя сходы не прайшоў (напрыклад, я быў вылучаны шасьцю працоўнымі калектывамі Віцебску, у тым ліку найбуйнейшага прадпрыемства ў горадзе – тэлезаводу, але гэта ня мела ніякага значэньня). Паводле квоты Саюзу пісьменьнікаў дэпутатам стаў Васіль Быкаў, ад Саюзу кінэматаграфістаў – Алесь Адамовіч. Акрамя таго, па шэрагу сталічных акруг пры падтрымцы БНФ былі абраныя Аляксандар Дабравольскі, Станіслаў Шушкевіч, Мікалай Ігнатовіч і некаторыя іншыя. Трэба адзначыць, што ў Менску падтрымка БНФ мела вызначальную ролю: тыя, супраць каго агітаваў Фронт, абраныя не былі.

Маскоўскія зьезды ішлі ў прамой трансьляцыі і прыцягвалі да сябе вялізную ўвагу. Аднак адсутнасьць у складзе беларускай дэлегацыі колькі-небудзь значнай групы палітыкаў з выразна нацыянальнай арыентацыяй не дазволіла вынесьці на шырокае абмеркаваньне пытаньня аб незалежнасьці – як тое было зроблена дэпутатамі з прыбалтыйскіх краінаў. Падкрэсьліваю гэтую акалічнасьць, бо, напрыклад, прысутнасьць Быкава на зьезьдзе ва ўмовах, калі шлях на трыбуну жорстка кантраляваўся, у гэтым сэнсе ня мела істотнага значэньня – літоўцы ці эстонцы бралі якраз масавымі калектыўнымі дэмаршамі (напрыклад, пакіданьнем залі). Зрэшты, і прыбалты даволі хутка пераканаліся, што Крэмль – ня тое месца, дзе будуць спакойна выслухоўваць пра дзяржаўны сувэрэнітэт.

Увесь 1989 год быў для БНФ часам нацыянальнай і антыкамуністычнай агітацыі. Распачаўся год другім Вальным соймам беларускіх суполак, які прайшоў 14–15 студзеня ў Вільні; абмяркоўваліся аспэкты сувэрэнітэту, дзяржаўнасьці мовы, а таксама «рэспубліканскага грамадзянства» (існавала толькі грамадзянства СССР).

25 сакавіка мастак Алесь Пушкін правёў пэрформанс ля Дому друку, прымеркаваны да гадавіны ўтварэньня БНР. Гэтая акцыя каштавала яму суду і зласьлівых артыкулаў – зь якіх, аднак, шмат хто ўпершыню даведаўся пра БНР.

26 красавіка, у гадавіну Чарнобылю, Аргкамітэт БНФ правёў гадзінны мітынг на плошчы Леніна – некалькі соцень людзей стаялі моўчкі; праз кожныя пяць хвілінаў біў звон. Найважнейшай падзеяй стаўся арганізаваны БНФ у верасьні шматтысячны мітынг з патрабаваньнем абнародаваньня праўды пра Чарнобыль, пакараньня вінаватых у замоўчваньні вынікаў аварыі ды ліквідацыі яе наступстваў. Афіцыйны друк зьмясьціў скажоную інфармацыю, абвінаваціўшы лідэраў БНФ у «палітыканстве».

І ўсё ж, дзякуючы намаганьням БНФ, маскоўскае і менскае кіраўніцтва вымушанае было пачаць казаць праўду пра Чарнобыль. Жыхары Беларусі ўбачылі хлусьню маскоўскіх чыноўнікаў, іх імкненьне пазьбегнуць адказнасьці і нежаданьне рэальна дапамагаць ахвярам Чарнобылю. Гэта спарадзіла шмат у каго першыя сумневы ў здольнасьці «саюзнага цэнтру» вырашыць праблемы, зьвязаныя з жыцьцём іх і іхных блізкіх.

ВЫБАРЫ ПАД КАНТРОЛЕМ КАМУНІСТАЎ
26 студзеня 1990 году, перад спыненьнем сваіх паўнамоцтваў, Вярхоўны Савет 11-га скліканьня прыняў Закон аб мовах. Гэта было зроблена ў адказ на патрабаваньні грамадзкасьці – так, пры абмеркаваньні праекту ў друку 15 тысяч чалавек выказаліся за наданьне беларускай мове статусу адзінай дзяржаўнай мовы. За месяц да прыняцьця закону такі статус быў вымушаны прызнаць і ЦК КПБ на сваім пленуме, імкнучыся перахапіць ініцыятыву БНФ, які патрабаваньне гарантыяў беларускай мове зрабіў адным з галоўных сваіх праграмных палажэньняў.

Аднак грамадзкія настроі маглі б быць і ня ўлічаныя, як здарылася гэта на некалькі тыдняў раней з новым выбарчым законам, калі б у камісіі і непасрэдна на сэсіі ВС у абарону дзяржаўнасьці беларускай мовы ня выступілі дэпутаты Ніл Гілевіч, Генадзь Бураўкін, Іван Чыгрынаў, Іван Шамякін, віцэ-прэм’ер Ніна Мазай, міністар адукацыі Міхаіл Дзямчук і сакратар менскага гаркаму кампартыі Пятро Краўчанка. Сярод дэпутатаў былі актыўныя праціўнікі закону, найперш зь ліку прамысловай намэнклятуры. Аднак гэта быў той самы выпадак, калі шматгадовая звычка галасаваць, як загадвае партыйнае начальства, спрацавала не на шкоду, а на карысьць нацыі.

Падаецца, што прыняцьце Закону аб мовах было самым станоўчым крокам за ўсе часы існаваньня адзінаццаці кадэнцыяў беларускага Вярхоўнага Савету, пасьля далучэньня ў 1939 годзе Заходняй Беларусі (зрэшты, апошняе было шмат у чым і вынікам сталінскага геапалітычнага раскладу; у дачыненьні да Вільні расклад Крамля быў іншы).

Васіль Быкаў ацаніў закон як палавіністы, і гэта слушная ацэнка – але нават калі б улады выконвалі хаця б тое, што прадугледжваў закон, мова не апынулася б пад пагрозай зьнішчэньня.

Прыняўшы Закон аб мовах, кіраўніцтва кампартыі, тым ня менш, імгненна пачало распаўсюджваць тэзу, што нібыта БНФ заклапочаны толькі лёсам беларускай мовы, а не эканомікай, не жаданьнем «накарміць народ». Гэтае сьцьверджаньне хутка пераўтварылася ва ўстойлівы стэрэатып, які суправаджаў парлямэнцкія выбары.

Выбары ў Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня, які складаўся з 360 мандатаў, прайшлі ўвесну 1990 году. Яшчэ ўвосень 1989 году падчас прыняцьця новага Закону аб выбарах Вярхоўны Савет пад ціскам грамадзкасьці вырашыў ня ўводзіць гарантаванага прадстаўніцтва ад кампартыі і камсамолу (100 прадстаўнікоў ад КПСС на зьезьдзе народных дэпутатаў СССР у народзе называлі «чорнай сотняй»). Аднак 50 дэпутатаў вылучаліся ад грамадзкіх арганізацыяў, а менавіта: пракамуністычнай вэтэранскай арганізацыі, а таксама таварыстваў сьляпых, глухіх і інвалідаў.

(Зрэшты, некалькі дэпутатаў ад гэтых таварыстваў будуць падтрымліваць некаторыя прапановы БНФ; аднак большасьць, асабліва вэтэраны ў поўным складзе, выступяць выключна з пракамуністычных і праімпэрскіх пазыцыяў. Наяўнасьць гэтых дэпутатаў фатальна паўплывае на балянс сілаў у парлямэнце.)

На выбары дэмакратычныя сілы ішлі адзіным блёкам, у складзе БНФ, ТБМ, Беларускага экалягічнага саюзу, Беларускага сялянскага саюзу і Саюзу каапэратываў Беларусі.

Шмат у чым выбарчая кампанія 1990 году ў Вярхоўны Савет 12-га скліканьня (люты–сакавік 1990 году) перадвызначыла будучыню Беларусі, паколькі менавіта гэтаму Вярхоўнаму Савету давялося аднаўляць незалежнасьць і ствараць дзяржаўныя інстытуцыі. Калі б дэпутатаў БНФ было болей, лёс краіны мог бы быць зусім іншы. Таму тыя выбары калі-небудзь будуць прадметам глыбокага аналізу.

Пакуль жа адзначу, што кіраўніцтва ЦК КПБ на чале зь Яфрэмам Сакаловым і падкантрольны яму тагачасны Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету на чале зь Мікалаем Дземянцеем стварылі надзвычай неспрыяльныя ўмовы для дэмакратычных кандыдатаў.

Па-першае, Народнаму Фронту было адмоўлена ў рэгістрацыі, і, адпаведна, ён ня мог вылучаць сваіх кандыдатаў. Выйсьце было знойдзена – вылучэньне фронтаўцаў праходзіла пераважна праз Таварыства беларускай мовы. Аднак гэтая арганізацыя знаходзілася пад кантролем кампартыі (у Менску яе курыраваў другі сакратар гаркаму Пятро Краўчанка, і адбыліся далёка ня ўсе заплянаваныя вылучэньні). Але не былі зарэгістраваныя і некаторыя кандыдаты Фронту, якія вылучаліся працоўнымі калектывамі (напрыклад, адзін з кіраўнікоў выбарчага штабу БНФ Віктар Івашкевіч).

Па-другое, парушаўся прынцып «роўных магчымасьцяў», нібыта гарантаваных законам. Аглядальнік «ЛіМу» Андрэй Ганчароў у тыя дні слушна назваў такую палітыку «дыскрымінацыйнай». Кожнаму кандыдату на агітацыю было выдаткавана 50 рублёў; перавышэньне пагражала скасаваньнем рэгістрацыі. Пры гэтым фармальна кандыдаты мелі «роўную» магчымасьць праводзіць сустрэчы ў працоўных калектывах. Аднак кандыдатам ад БНФ патрапіць на завод ці ў НДІ было значна цяжэй; чыноўнікі ж лёгка праходзілі куды заўгодна. Да прыкладу, кандыдат у дэпутаты па адной зь віцебскіх акруг, начальнік абласнога ўпраўленьня міліцыі Мечыслаў Грыб наведваў заводы, студэнцкія аўдыторыі, бацькоўскія сходы ў школах – каб праінфармаваць пра барацьбу са злачыннасьцю. Ягоны канкурэнт ад БНФ, кіраўнік клюбу «Ўзгор’е» археоляг Ігар Цішкін такой магчымасьці ня меў.

Трэцяе і, бадай што, галоўнае. Уся прапагандысцкая машына (тэлебачаньне, радыё, друк) знаходзілася пад кантролем улады і працавала супраць БНФ. Дэмакратычныя кандыдаты мелі некалькі хвілінаў на мясцовым тэлебачаньні і маглі надрукаваць свае праграмы ў мясцовых газэтах. Аднак кіраўніцтва Народнага Фронту было пазбаўленае магчымасьці выступіць па агульнанацыянальным тэлебачаньні з тлумачэньнем праграмных палажэньняў БНФ ды абвергнуць інсынуацыі, якія штодня перадаваліся ў СМІ. Тым часам, кіраўніцтва КПБ свабодна праводзіла агітацыю ва ўсіх сродках масавай інфармацыі.

Праўда, аднойчы гэтае правіла было парушана – 25 лютага на плошчы Леніна БНФ арганізаваў мітынг пратэсту супраць проціпраўнай дзейнасьці Цэнтральнай выбарчай камісіі. Сабралося каля ста тысяч чалавек. Упершыню Менск бачыў такі масавы выступ, і ўпершыню на ім адбылася публічная дыскусія паміж БНФ і кіраўніцтвам КПБ, а менавіта – паміж лідэрам БНФ Зянонам Пазьняком і першым сакратаром ЦК КПБ Яфрэмам Сакаловым (выступ апошняга пачаўся пад воклічы «Шапку здымі! Перад народам гаворыш!», а скончыўся скандаваньнем плошчы «Ў адстаўку!»).

Мітынг запатрабаваў тэрміновай адстаўкі кіраўніцтва БССР, была прынятая рэзалюцыя з патрабаваньнем ад Дзяржтэлерадыё часу ў жывым тэлеэтэры арганізатарам мітынгу. Статысячная калёна рушыла па Ленінскім праспэкце да тэлецэнтру на вуліцы Камуністычнай. У 18 гадзінаў у жывой тэлетрансьляцыі выступілі Зянон Пазьняк, Вінцук Вячорка і Аляксей Марачкін. Пасьля іх выступу сорак хвілінаў на тэлеэкранах была нерухомая застаўка; затым зьявіліся першы сакратар ЦК Сакалоў, старшыня Прэзыдыюму ВС Дземянцей, міністар юстыцыі Валер Ціхіня, сакратар ЦВК Лагір і некаторыя іншыя кіраўнікі, якія абрынуліся з абвінавачаньнямі на БНФ, а статысячны мітынг назвалі «натоўпам экстрэмістаў».

Ужо ў першым туры выбараў 4 сакавіка дэпутатамі ВС былі абраны Зянон Пазьняк, кіраўнік камітэту БНФ «Дзецям Чарнобылю» Генадзь Грушавы, рэдактар «ЛіМу» Анатоль Вярцінскі, прарэктар БДУ Станіслаў Шушкевіч, а таксама некаторыя іншыя асобы, якіх падтрымліваў БНФ (у тым ліку і аўтар гэтых радкоў) – за нас было пададзена больш як 50 адсоткаў галасоў выбарцаў (гэта былі вымушаныя прызнаць і выбарчыя камісіі; у маёй акрузе на ўчастках, дзе былі назіральнікі, колькасьць галасоў перавышала і 60 адсоткаў, але на двух участках, дзе назіральнікаў не было – не дасягала 50-ці; там, дзе мы не кантралявалі сытуацыю, адбыліся фальсыфікацыі). Іншыя кандыдаты ад БНФ (у тым ліку Юры Хадыка, Вінцук Вячорка, Міхась Ткачоў, Сяргей Законьнікаў, Аляксей Марачкін, Кастусь Тарасаў) прайшлі ў другі тур. Усе яны мелі шанцы быць абранымі ў Вярхоўны Савет.

11 сакавіка Літва абвясьціла незалежнасьць. У Беларусі камуністычная ўлада скарыстала гэты факт дзеля антыфронтаўскай прапаганды – маўляў, «экстрэмісты з БНФ хочуць, на прыклад сваіх паплечнікаў зь літоўскага «Саюдзісу», разваліць СССР, а гэта прывядзе да крыві, паглядзіце, што адбываецца ў Баку». Чаго БНФ жадае насамрэч, якімі шляхамі будзе гэтага дамагацца – сказаць пра гэта фронтаўцы ня мелі магчымасьці; тэле- і радыёэтэр кандыдатам БНФ пасьля першага туру практычна не даваўся. Не ўдалося абвергнуць і паклёпніцкіх артыкулаў у газэтах пра кандыдатаў БНФ.

У другім туры 18 сакавіка ўсё ж прайшлі ў Вярхоўны Савет Лявон Баршчэўскі, Юрась Беленькі, Валянцін Голубеў, Сяргей Папкоў, Пятро Садоўскі ды некаторыя іншыя прадстаўнікі БНФ. Аднак пераважную большасьць дэпутацкіх месцаў (каля 90 адсоткаў) узялі прадстаўнікі камуністычнай намэнклятуры.

І ўсё ж бясспрэчна, што менавіта абраньне кандыдатаў ад БНФ дэпутатамі Вярхоўнага Савету зрабілася галоўным вынікам папярэдняга пэрыяду.

ПАЧАТАК БЕЛАРУСКАГА ПАРЛЯМЭНТАРЫЗМУ
15 траўня 1990 году распачала працу першая сэсія Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня. Упершыню ў найноўшай гісторыі Беларусі нацыянальная палітычная сіла атрымала прадстаўніцтва ў вышэйшым заканадаўчым органе ўлады.

Цяпер ёсьць спробы прынізіць ролю БНФ і яго дэпутатаў; некаторыя дапісаліся да таго, што вынікі дзейнасьці Народнага Фронту (аднаўленьне незалежнасьці ў 1991 годзе, беларусізацыю) называюць «квазіпосьпехам».

Парадаксальна, што асобы, якіх я ніколі ня бачыў ні на адным зь мітынгаў, ні на Соймах БНФ, ні на паседжаньнях парлямэнцкай апазыцыі БНФ ці яе ценявога кабінэту – прыпісваюць сабе паплечніцтва з Пазьняком; а некаторыя ідуць далей і ўвогуле заяўляюць, што Пазьняк і БНФ нічога ня значылі. Псыхалягічна падобныя заявы асобаў, якія, адчуўшы прафэсійнае фіяска, жадаюць хоць вось так упісаць сябе ў гісторыю, зразумелыя. Але гэта ўжо сфэра псыхалёгіі.

А з гледзішча паліталёгіі і гістарычнай навукі ўсё проста. Ёсьць выпадкі – і ў гісторыі іх багата, – калі нацыя здабывае незалежнасьць вайной, баявымі дзеяньнямі. У такім разе цэнтрам робіцца ваенны ці партызанскі штаб, аргумэнтам змаганьня выступае зброя, а посьпех залежыць ад тых людзей у форме, якія выпрацоўваюць плян апэрацыі (зрэшты, і ад байцоў-выканаўцаў таксама). Там, дзе сувэрэнітэт дасягнуты мірным, заканадаўчым шляхам, дзе выкарыстоўваюцца палітычныя мэханізмы, цэнтрам змаганьня робіцца парлямэнт, а вызначальная роля адведзеная тым парлямэнцкім фракцыям (альбо фракцыі), якія вылучылі дасягненьне сувэрэнітэту як галоўную палітычную мэту. У канцы ХХ стагодзьдзя гэтая роля прыпала на парлямэнцкую фракцыю БНФ на чале з Пазьняком. Гэтыя палітыкі ды іх лідэр могуць падабацца альбо не падабацца, іх дзеяньні могуць і павінны аналізавацца, але гісторыю не перапішаш і іншыя імёны ў яе не падставіш.

Між іншым, цэнтрам палітычнага змаганьня за незалежнасьць фракцыя БНФ зрабілася не адразу – даволі працяглы час рашэньні прымалі не дэпутаты, а сябры Сойму БНФ; пры гэтым далёка ня ўсе дэпутаты былі сябрамі Сойму. Даволі працяглы час менавіта Сойм быў месцам выпрацоўкі палітычных рашэньняў, дэпутацкая фракцыя ж выступала ў ролі выканаўцаў. Магчыма, такое разьмеркаваньне мела сэнс: сябры Сойму мелі большы палітычны досьвед, асабліва ў параўнаньні з дэпутатамі з правінцыі, да таго ж там было шмат асобаў з даўняй «нацыянальнай» біяграфіяй. Аднак ужо праз год сытуацыя кардынальна зьмянілася: парлямэнцкі досьвед вывеў на ролю палітычнага цэнтру менавіта дэпутацкую апазыцыю.

Ужо на другі дзень сэсіі большасьць дэпутатаў адмовілася прагаласаваць за рэгістрацыю БНФ (супраць выказаліся 150 дэпутатаў – пераважна сакратары камуністычных камітэтаў, вайскоўцы, дэпутаты ад вэтэранскай арганізацыі). Гэта быў адзін зь першых парадоксаў Вярхоўнага Савету: прадстаўнікі палітычнай партыі былі абраныя ў парлямэнт, а самой партыі юрыдычна не існавала, больш за тое – парлямэнт адмаўляў ёй у праве на існаваньне.

Былі і іншыя парадоксы.

Беларусь была адзінай постсавецкай краінай, дзе найвышэйшы заканадаўчы орган фактычна кантраляваўся тымі, хто адмаўляў незалежнае існаваньне краіны і дзяржаўнасьць мовы тытульнай нацыі. Арыентацыя абсалютнай большасьці дэпутатаў ВС ад першага да апошняга дня кадэнцыі 12-га скліканьня была накіраваная на Маскву – спачатку як на сталіцу СССР, потым – «братэрскай» Расеі. Другая парадаксальная адметнасьць – дэпутаты ў большасьці не адчувалі сябе палітыкамі, успрымаючы наяўнасьць мандату выключна як спосаб ці то зрабіць уласную кар’еру ў выканаўчых структурах, ці наладзіць уласны бізнэс, ці, у лепшым разе, «выбіць» для калгасу, саўгасу ці заводу нейкія матэрыяльныя рэсурсы.

«Я ўвогуле да мікрафона не імкнуўся выходзіць... увогуле два разы выступаў ад мікрафона: калі ішлі перавыбары сьпікера і яшчэ да таго, у гадавіну Віскулёў. Я сказаў тады, што Віскулі – яшчэ большы ўдар па Беларусі, чым Чарнобыль», – прыгадвае сваё дэпутацтва ў ВС 12-га скліканьня былы першы сакратар Магілёўскага абкаму партыі і архітэктар праекту «Адзіны кандыдат-2001» Васіль Лявонаў (Работа над ошибками. Смоленск. 2003. с. 45). Зьвернем увагу не на ўспрыманьне дасягненьня незалежнасьці як катастрофы, а на стаўленьне да парлямэнцкай дзейнасьці, найвайжнейшай часткай якой ёсьць дыскусія.

Наагул, дыскусію прадстаўнікі партнамэнклятуры весьці ня ўмелі (за выключэньнем хіба што Краўчанкі, якога адразу ж прызначылі міністрам замежных справаў). Словы «сувэрэнітэт» ці «геапалітыка» гучалі для іх, як незнаёмыя тэрміны. Яны не былі палітыкамі і нават уявіць не маглі, што ім трэба займацца палітыкай. «Займацца палітыкай» – гучала як крамола. Гэта была прэрагатыва Палітбюро ЦК КПСС, ну, магчыма, першага сакратара ЦК КПБ, а дэпутатаў народ абраў – «зрабіць жыцьцё лепей»: то бок асфальтаваць вуліцы ў горадзе, дапамагаць калгасу здабываць камбікорм і гэтак далей. Яны проста «ціснулі на кнопкі» паводле ўказаньняў з ЦК КПБ, а пасьля 1991 году з Саўміну – і бралі большасьцю.

Наўрад ці можна назваць самастойнымі палітыкамі і дэпутатаў, якія пасьля забароны КПБ-КПСС утварылі групу «Беларусь» – Казлова, Паўлава, Скарыніна.

З аднаго боку, вось яны якраз пралічвалі дзеяньні з д’ябальскай дакладнасьцю, прымушаючы парлямэнцкую большасьць прымаць рашэньні, адно за адным, у інтарэсах Масквы. Яны ў значнай ступені і прывялі да падпісаньня Дамовы аб калектыўнай бясьпецы СНД і да ўвядзеньня прэзыдэнцтва (апошняе – ужо разам з Лукашэнкам, «маладымі ваўкамі» і групай Карпенкі). Аднак потым гэтыя дэпутаты падазрона хутка абсалютна сышлі з палітычнай арэны, што нельга патлумачыць, напрыклад, паразай на выбарах Кебіча ці непераабраньнем дэпутатамі (не сышлі ж з арэны Пазьняк альбо Баршчэўскі). За выключэньнем, бадай што, Валер’я Паўлава, які ў ВС прайшоў шлях ад падпалкоўніка да генэрала, а цяпер у Маскве, выступае ў друку супраць Лукашэнкі, за дэмакратычную Беларусь, але – падкрэсьлена – без нацыяналіста Пазьняка і навязваньня беларускай мовы.

Фразы кшталту «геапалітычная сытуацыя», «абарона нацыянальных інтарэсаў» імі не ўспрымаліся. Аднак гэтыя дэпутаты паслухмяна галасавалі, калі ішоў загад ад прадстаўнікоў Савету Міністраў у парлямэнце, а пазьней аб’ядналіся ў групу «Беларусь», якая хутка набыла прыкметы фракцыі (хай і ня ў той ступені, як апазыцыя БНФ) – са сваім кіраўніцтвам і з парлямэнцкай дысцыплінай.

Толькі некалькі разоў парлямэнцкая большасьць прагаласавала радыкальна на карысьць сувэрэнітэту і дэмакратызацыі грамадзтва – калі на плошчы Незалежнасьці знаходзіліся дзясяткі тысяч людзей (жнівень 1991-га).

У траўні 1990-га «Дэмакратычная плынь» вылучыла сваіх прадстаўнікоў на пасады старшыняў камісіяў ВС. Гэтыя пасады былі істотныя, паколькі старшыні камісіяў аўтаматычна ўваходзілі ў склад Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету – органу, якому на бліжэйшыя гады было наканавана ажыцьцяўляць ролю своеасаблівага «калектыўнага прэзыдэнта» Беларусі. Аднак толькі пяць кандыдатураў ад «дэмплыні» былі абраныя на пасады старшыняў (Садоўскі, Гілевіч, Булахаў, Сасноў, Сьлямнёў), астатнія месцы былі запоўненыя прадстаўнікамі камуністычнай намэнклятуры. Фракцыя БНФ правяла на пасаду старшыні камісіі толькі аднаго дэпутата – Пятра Садоўскага, які ўзначаліў камісію па міжнародных справах. Некаторыя дэпутаты БНФ былі зацьверджаныя намесьнікамі старшыняў і сакратарамі камісіяў.

Пэрыяд з траўня па ліпень 1990 году вызначаўся структурызацыяй Вярхоўнага Савету.

Тут я працытую публікацыю ў «Народнай Волі» Лявона Дзейкі – ён фіксаваў членства дэпутатаў.

Рашэньне аб утварэньнi дэпутацкай групы БНФ было прынята на сходзе дэпутатаў Вярхоўнага Савету ў тагачасным Доме кiно, што месьцiўся побач з Домам ураду, у Чырвоным касьцёле. Сёньня варта пайменна ўзгадаць тых, хто ўвайшоў у першае палiтычнае аб’яднаньне дэпутатаў у вышэйшым заканадаўчым органе Беларусi: Валянцiн Голубеў (каардынатар ДГ БНФ), Мiкалай Крыжаноўскi, Зянон Пазьняк (старшыня ДГ БНФ), Уладзiмер Грыбанаў, Сяргей Навумчык (каардынатар ДГ БНФ), Пятро Садоўскi, Юрась Беленькi, Уладзiмер Заблоцкi (намесьнiк старшынi ДГ БНФ), Уладзiмер Новiк (сакратар ДГ БНФ), Iгар Гермянчук, Алег Трусаў (намесьнiк старшынi ДГ БНФ), Сяргей Антончык, Мiкалай Маркевiч, Генадзь Грушавы, Барыс Гюнтар, Сяргей Слабчанка, Уладзімер Станкевiч, Лявон Дзейка, Лявонцi Зданевiч, Вiктар Алампiеў, Галiна Сямдзянава, Мiкалай Аксамiт, Вiктар Какоўка, Сяргей Папкоў, Лявон Баршчэўскi (каардынатар ДГ БНФ), Вольга Галубовiч – усяго 26 чалавек...

Акрамя вышэйзгаданых 26 сяброў дэпутацкай групы БНФ, у склад апазыцыi ўвайшлi: Васiль Шачак, Мiхаiл Сукач, Яўген Глушкевiч, Вiталь Малашка, Iван Герасюк, Аляксандар Сасноў, Аляксандар Шут, Аляксандар Паруль, Iгар Пырх, Яўген Цумараў, Станiслаў Бабачонак, Васiль Даўгалёў, Валеры Зяленiн, Лявон Тарасенка, Валеры Сярдзюк, Аляксандар Сьпiглазаў, Яўген Новiкаў, Павал Холад, Iван Сямашка, Леанiд Зьвераў, Генадзь Маiсееў, Аляксей Канцэвiч.

Потым на аснове дэпутацкай апазыцыi будзе ўтвораны Дэмакратычны дэпутацкi клюб, якi складуць дэпутаты апазыцыi i яшчэ больш за паўсотні акрамя вышэйзгаданых сяброў апазыцыi дэпутатаў Вярхоўнага Савету, якiя падтрымлiвалi асноўныя палажэньнi апазыцыйнай плятформы – дасягненьне сувэрэнiтэту Беларусi, стварэньне парлямэнцкай сыстэмы ўлады, усталяваньне дэмакратычнага ладу ў Беларусi, лiквiдацыя таталiтарызму ў палiтыцы, iдэалёгii, эканомiцы i культуры, ратаваньне народу ад наступстваў чарнобыльскай катастрофы, адраджэньне беларускай культуры i г. д. Яны бралi ўдзел у сумеснай працы над законапраектамi, падтрымлiваючы iх падчас абмеркаваньня або галасаваньня, падпiсвалi iнiцыяваныя апазыцыяй заявы па актуальных палiтычных, сацыяльных ды iншых пытаньнях. Такiмi вызначылiся найперш наступныя дэпутаты: Мiхаiл Мацюшонак, Пятро Драган, Уладзiмер Сапронаў, Уладзiмер Хвошч, Генадзь Карпенка, Вiктар Радамысьльскi. Пад асобнымi заявамi ставiлi свае подпiсы Вiктар Ганчар, Анатоль Лябедзька, Анатоль Вярцiнскi, Нiл Гiлевiч, Сяргей Бярдаўцаў, Яўген Бядулiн, Анатоль Барысенка, Нiна Салдатава, Мiхаiл Сьлямнёў, Рыгор Вячэрскi, Анатоль Лятко, Эдуард Багаўцоў, Мiкалай Каўбаска, Аляксей Даўлюд, Анатоль Кузьма, Аляксандар Шыпко, Генадзь Нiкiцiн, Iгар Палагеча, Леанiд Сечка, Анатоль Янец, Вiктар Уласенка, Анатоль Волкаў, Уладзімер Лазарэвiч, Раман Плоцкi, Уладзімер Шаўцоў, Барыс Савiцкi, Уладзімер Цялежнікаў, Аляксей Шаўнiн i iншыя.

У апошнім сьпісе Лявон Дзейка пералічыў тых, хто меў хоць нейкае дачыненьне да дзейнасьці апазыцыі; шмат хто з гэтых асобаў ужо ў 1992 годзе перайшлі на бок намэнклятуры. Як вядома, у склад каманды Лукашэнкі ўвайшлі Віктар Ганчар, Анатоль Лябедзька. Зрэшты, і сярод «фармальных» сяброў апазыцыі БНФ былі тыя, хто ў апошнія гады дзейнасьці ВС выступаў супраць прапановаў апазыцыі – Уладзімер Новік і Яўген Новікаў.

З аднаго боку, у параўнаньні зь іншымі прадстаўнікамі нацыянальнай эліты, дэпутаты ВС мелі непараўнальна большы ўплыў як на палітычныя працэсы, гэтак і на дзейнасьць дзяржаўных органаў улады. Гэтаму ў значнай ступені спрыяў сам дэпутацкі статус. У 1990–1992 гадах я займаў пасаду сакратара Камісіі ВС у справах галоснасьці, сродкаў масавай інфармацыі і правоў чалавека. У сыстэме, дзе вызначэньню статусу дзяржаўных службоўцаў надавалася падкрэсьленая ўвага, гэтая пасада фармальна была вышэйшая за міністэрскую, бо аплачвалася вышэй. Памятаецца, як аднойчы, падчас спрэчкі на нейкай нарадзе, Станіслаў Шушкевіч абарваў нейкага супрацоўніка Саўміну, які выказваўся ў бок дэпутата ледзь не з абразай: «Не забывайцеся, хто Вы, а хто ён. Вы – чыноўнік, а ён – саноўнік».

Аднак гэтыя «саноўнікі» былі пазбаўленыя колькі-небудзь рэальнай улады – калі не належалі да намэнклятуры, якая імгненна вылічвала розьніцу па прынцыпе «свой–чужы».

Дэпутаты БНФ даволі лёгка – калі б пажадалі – маглі б здабыць сабе, напрыклад, кватэру ў самым прэстыжным раёне Менску – дастаткова было зьвярнуцца да кіраўніцтва Саўміну. Да гонару дэпутатаў БНФ – ніхто гэтым не скарыстаўся (і таму калі Лукашэнку спатрэбілася запляміць апазыцыянэраў «карупцыяй», ён не знайшоў нічога, акрамя «іншамарак» Заблоцкага і Навумчыка – я быў купіў чатырнаццацігадовае аўто, якое літаральна сыпалася; машына Заблоцкага была не нашмат навейшая).

Але і дзеля грамадзкіх справаў (напрыклад, дапамогі нейкай газэце з паперай, тады гэта была вострая праблема) трэба было зьвяртацца да чыноўнікаў адпаведнага аддзелу Саўміну. Мой зварот да дырэктара друкарні ня меў ніякага выніку – званок самага звычайнага супрацоўніка апарату Саўміну вырашаў усё. У большасьці выпадкаў самы нізкапастаўлены чыноўнік райвыканкаму мог болей, чым дэпутат Вярхоўнага Савету – калі гэта дэпутат БНФ. Тут ужо працавала чынавенская, карпаратыўная салідарнасьць. З другога боку, пры гэтым дэпутат мог атрымаць аўдыенцыю ў старшыні Саўміну Кебіча (прычым, у той самы дзень і, як правіла, па-за чаргой) ці нейкага зь ягоных намесьнікаў, і звычайна на просьбы накладаліся станоўчыя рэзалюцыі. Менавіта такім чынам былі прасунутыя шмат якія ініцыятывы адукацыйна-культурніцкага характару (напрыклад, Кебіч падпісаў распараджэньне аб стварэньні Коласаўскага ліцэю).

Словам, можна было нечага дамагчыся, але толькі папрасіўшы Кебіча. Аднак зразумела, што па кожным пытаньні да прэм’ера ці віцэ-прэм’ера зьвяртацца ня будзеш (да таго ж, гэта апрыёры ставіла нас у сытуацыю пэўнай маральнай залежнасьці – неяк няёмка на наступны дзень пасьля такога візыту крытыкаваць прэм’ера з парлямэнцкай трыбуны).

Ня менш важная, чым заканадаўчая дзейнасьць (а паводле ўплыву на грамадзкую сьвядомасьць дык і непараўнальна больш выніковая), была прапагандысцкая праца дэпутатаў апазыцыі БНФ. Першыя сэсіі ВС ішлі ў жывой радыётрансьляцыі; пазьней тэлебачаньне і радыё перадавалі даволі падрабязныя рэпартажы з сэсіяў, а выступы ў «Розным» перадаваліся без купюраў аж да 1995 году. Менавіта з вуснаў дэпутатаў праз тэлерадыётрансьляцыю большасьць жыхароў Беларусі пачулі раней ім невядомыя гістарычныя факты, а галоўнае – аргумэнтацыю неабходнасьці сувэрэннага існаваньня. Скарыстоўваўся дэпутацкі статус і для выступаў на тэлебачаньні і радыё, а таксама ў пэрыядычным друку (хаця кіраўніцтва дзяржаўных СМІ ігнаравала добрую палову такіх зваротаў).

ПРА ТАКТЫКУ І ДЫСЦЫПЛІНУ
Тыя, хто сачыў за падзеямі ў Вярхоўным Савеце праз СМІ, назіралі вонкавы бок дзейнасьці апазыцыі БНФ: выступы дэпутатаў, дыскусіі, прыняцьце законаў. Аднак гэта была ўсяго толькі частка палітычнай дзейнасьці.

Паводле рэглямэнту, сэсіі ВС павінны былі склікацца два разы на год, але ў рэальнасьці яны зьбіраліся часьцей і звычайна цягнуліся пару месяцаў (за рэдкімі выключэньнямі – напрыклад, самая вызначальная, гістарычная пазачарговая сэсія ў жніўні 1991 году была і самай кароткай – два дні).

Паміж сэсіямі дзейнасьць дэпутатаў апазыцыі не спынялася. Працавалі адмысловыя групы з удзелам экспэртаў (на пачатку – эканамісты А. Станкевіч, У. Тарасаў, пазьней В. Масквіч, с. Гусак, акадэмік Р. Гарэцкі, член-карэспандэнт акадэміі І. Нікітчанка, прафэсар У. Кулажанка – гэта толькі некаторыя імёны).

Увосень 1990 году прадстаўнікі парлямэнцкай большасьці былі зьдзіўленыя, калі апазыцыя БНФ вынесла на 2-ю сэсію некалькі дзясяткаў заканадаўчых прапаноў, пераважна датычных эканомікі і дзяржаўнага будаўніцтва. З гэтага моманту з вуснаў нашых апанэнтаў, ва ўсялякім разе ў Авальнай залі, практычна не гучалі папрокі, што «БНФ выступае толькі за беларускую мову і не займаецца эканомікай» (што, аднак, пазьней пачалі пісаць некаторыя лібэральныя палітычныя аналітыкі). Апазыцыяй БНФ была падрыхтаваная праграма пераходу Беларусі да рынкавых узаемаадносінаў, падмацаваная адпаведнымі законапраектамі.

Камуністы казалі, што ў апазыцыі існуе жорсткая дысцыпліна; усе галасуюць так, як скажа Пазьняк. Насамрэч палітычная тактыка выпрацоўвалася ў часе дыскусіяў, меркаваньне Пазьняка як палітычнага лідэра было, бясспрэчна, важнае, асабліва з улікам ягоных бязьмежных (азначэньне Васіля Быкава) аналітычных здольнасьцяў і нейкай надзвычайнай палітычнай інтуіцыі. Аднак я не сказаў бы, што з боку Пазьняка назіраўся «інтэлектуальны дыктат»: што да тактыкі, дык досыць часта пад уплывам іншых меркаваньняў ён зьмяняў пазыцыю (лінія на дзяржаўны сувэрэнітэт, вядома, заставалася непахіснай).

Тактыка дзеяньняў на сэсіі абіралася з улікам магчымых варыянтаў паводзінаў нашых апанэнтаў. Паколькі мы складалі 1/10 частку парлямэнту, дык усё даводзілася пралічваць вельмі дакладна. І ўжо калі тактыка прымалася – на сэсіі ў Авальнай залі яе трэба было трымацца ўсім. Вядома, часам пры абмеркаваньнях ці галасаваньні сытуацыя мянялася, раіцца не было калі, рашэньне даводзілася прымаць імгненна, і ў такіх выпадках вызначальнае слова заставалася, зразумела, за Пазьняком (але гэта – клясычны парлямэнцкі закон, які ў Брытаніі існуе ўжо некалькі дзесяцігодзьдзяў).

Усе дэпутаты апазыцыі ведалі стратэгічныя мэты і тактыку іх дасягненьня. Таму калі ў нейкіх выпадках, напрыклад, нехта з нашых апанэнтаў (часам і сам Кебіч) не маглі зьвязацца з Пазьняком, яны выходзілі ці на Баршчэўскага, ці на Голубева, ці на мяне (мы выконвалі функцыі каардынатараў апазыцыі) і маглі быць пэўныя, што дамоўленасьці будуць выконвацца. Зразумела, што ў такім разе мы інфармавалі Пазьняка і іншых дэпутатаў. Зрэшты, нейкая герархія ўнутры апазыцыі адсутнічала, функцыі каардынатараў былі хутчэй тэхнічныя, чым палітычныя.

У тых выпадках, дзе прынцып узгодненасьці (ці, калі хочаце, палітычнай дысцыпліны) парушаўся, наступствы маглі быць вельмі сур’ёзныя. Так здарылася ў 1994 годзе, калі намесьнік Пазьняка па апазыцыі і лідэр БСДГ Алег Трусаў разам з паплечнікамі нечакана падтрымалі на прэзыдэнцкіх выбарах не Пазьняка, а Шушкевіча.

І наадварот – падчас прыманьня Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце менавіта дакладна абраная тактыка прывяла да посьпеху (падрабязна пра гэта – пазьней).

Былі і ўнікальныя прыёмы, якія можна было скарыстаць толькі аднойчы.

Так, неяк парлямэнцкая большасьць вынесла заканадаўчую прапанову аб адкліканьні дэпутатаў – мэханізм быў такі, што даваў магчымасьць намэнклятуры адклікаць практычна ўсіх апазыцыйных дэпутатаў; нават калі б мы не вылазілі са сваіх акруг, забыўшыся на палітыку і займаліся толькі асфальтаваньнем вуліцаў, пракладкай каналізацыі і г. д (для чаго яшчэ трэба было выпрасіць той асфальт ды трубы) – нас бы ўсё роўна пазбавілі дэпутацкіх мандатаў.

Сытуацыя ўзьнікла цяжкая, крытычная і, як падавалася – безвыходная. Намэнклятура была ўпэўненая, што заблякаваць гэты закон нам ня ўдасца.

І тут пры абмеркаваньні на карысьць закону выступіў Валянцін Голубеў. А Зянон Пазьняк падышоў да мікрафона і заявіў, што звычайна ў нас парадак прыняцьця законаў спачатку ў першым чытаньні, потым у другім, а гэты закон так дасканала распрацаваны, што трэба прымаць адразу ў другім чытаньні. Дэпутаты, натуральна, пагаджаюцца.

Абмеркаваньне скончылася – час галасаваць. Пазьняк уздымаецца зь месца: «Так, апазыцыя – галасуем! Сяргей (гэта да мяне, бо я сядзеў ля дзьвярэй), паглядзі, хто там з нашых у фае, хай бягуць у залю!» Баршчэўскі, Маркевіч, Гюнтэр з розных сэктараў з залі, гучна: «Хлопцы, дык галасуем, як дамовіліся! Цісьнем «за».

Сьпікер разгублены – а трэба ўжо вымаўляць: «Хто – «за»? Прашу галасаваць». Дэпутаты-камуністы бачаць, што БНФ чамусьці вельмі зацікаўлены ў законе – і значная іх частка «за» не галасуе. Мы, натуральна, таксама не галасуем (кнопка для галасаваньня прыкрывалася пласьцінай, і калі ты жадаў – сусед мог ня бачыць, калі ты яе цісьнеш). Усё вырашылі літаральна дзесяць сэкундаў. Законапраект галасоў не дабраў. Паколькі, паводле прапановы Пазьняка, галасавалася адразу ў другім чытаньні, і закон ня быў прыняты – ён не павінен галасавацца зноў, павінен быць адпраўлены на дапрацоўку. Гэта быў апошні дзень сэсіі – у наступную сэсію палажэньне аб адкліканьні дэпутатаў ужо не ўключалі; мы правялі зь некаторымі кулюарную працу. Але ў той раз ужо празь пяць хвілінаў усе ўсё зразумелі, ды і мы не маглі стрымаць сьмеху, калі камуністы нам казалі: «Ну, вы нас і надурылі! Больш не паддамося». Зразумела, што такі прыём скарыстаць ізноў было б немагчыма.

Ну а па-за межамі Авальнай залі Дому ўраду ды офісу БНФ на Варвашэні, 8 у нас былі сустрэчы на прадпрыемствах, у інстытутах ды розных арганізацыях як у Менску, гэтак і ў рэгіёнах. Так, увосень 1994 году мы аб’езьдзілі дзясяткі раёнаў Заходняй Беларусі – сотні выступаў у гарадах, мястэчках і вёсках.

Вышэй я спаслаўся на клясычную практыку парлямэнцкай дысцыпліны Вялікабрытаніі. Аднак у Лёндане дэпутаты ведаюць, што выкананьне партыйных патрабаваньняў дасьць ім магчымасьць пераабрацца на іншы тэрмін, магчыма, заняць нейкую пасаду ў парлямэнце, а пры зьмене ўлады – увайсьці ў склад ураду. Такіх гарантыяў дэпутатам апазыцыі БНФ ніхто не даваў, дый даць ня мог. Усё трымалася на веры ў найвышэйшую мэту – Незалежнасьць Беларусі.

Ну і, нарэшце, падаецца нялішнім абнародаваць фінансавы аспэкт нашай дзейнасьці.

За ўсе гады існаваньня апазыцыі БНФ на распрацоўку ці экспэртны аналіз законапраектаў, Дэклярацыі і Канстытуцыі, увогуле на палітычную дзейнасьць мы не атрымалі ад замежных дзяржаваў ці небеларускіх арганізацыяў ніводнага, як цяпер модна казаць, «гранту», ніводнага даляра, рубля, франка, маркі, злотага, кроны і г. д.

ДЭКЛЯРАЦЫЯ АБ СУВЭРЭНІТЭЦЕ: ПАКУЛЬ ШТО – У СКЛАДЗЕ СССР
Паказальна, што ў траўні 1990 году ў Сойме БНФ яшчэ вяліся дыскусіі наконт незалежнасьці.

«Супраць незалежнасьці цяпер выказаўся Юры Дракахруст. Людзі не гатовыя да аддзяленьня. («А хіба мы ўжо заўтра выходзім?» – кінуў рэпліку Ўладзімер Крукоўскі.) Таму незалежнасьць ня можа быць сёньня галоўным палітычным лёзунгам. «Трэба, – працягваў Ю. Дракахруст, – узьняць галоўны лёзунг цяперашніх пераўтварэньняў у ГДР: «Камунізм – больш ніколі!» З-за лёзунгу незалежнасьці мы прайгралі выбары». Міхась Чарняўскі: «Нельга сказаць, што мы прайгралі выбары. Да выбараў мы ня мелі нічога, а цяпер маем дэпутатаў». (Свабода. Травень 1990. № 5–6).

Зазначу, што я ні ў якім разе не хачу закінуць Юр’ю Дракахрусту папроку ў жаданьні пазбавіць Беларусь незалежнасьці наагул; гаворка на Сойме ішла пра тое, што павінна быць спачатку – дэмакратызацыя альбо незалежнасьць. У нечым тая дыскусія паказальная, калі ўлічыць далейшае разьмежаваньне ў дэмлягеры па лініі «агульныя дэмакраты» – «незалежнікі».

Але трэба сказаць, што аднадушша наконт незалежнасьці не было і ў дэпутатаў, якія ўвайшлі ў «Дэмакратычную плынь», якая пазьней пераўтварылася ў «Дэмакратычны клюб». Усьведамленьне неабходнасьці сувэрэнітэту прыйшло паступова, хоць і даволі хутка: ужо праз два месяцы пасьля пачатку першай сэсіі да дэпутатаў ад БНФ далучыліся тыя, хто меў аб праграме Фронту цьмянае ўяўленьне альбо нават канкураваў на выбарах з фронтаўскімі кандыдатамі. Шмат у чым паспрыялі гэтаму цынізм, зь якім дэпутаты – прадстаўнікі камуністычнай намэнклятуры адкідвалі кадравыя прапановы «Дэмклюбу» падчас выбараў старшыняў парлямэнцкіх камісіяў.

11 траўня Сойм БНФ заявіў, што дасягненьне сувэрэнітэту немагчымае ў складзе СССР, а ў пачатку ліпеня 1990 году канфэрэнцыя БНФ прыняла праект Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце.

Спачатку дэпутаты-камуністы і чуць не хацелі ні пра якую дэклярацыю; пасьля прыняцьця аналягічнага дакумэнту Вярхоўным Саветам РСФСР пра яе неабходнасьць заявіў і старшыня Вярхоўнага Савету Мікалай Дземянцей.

27 ліпеня была прынятая Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце БССР.

Пазьней Станіслаў Шушкевіч будзе казаць, што дэпутаты БНФ ня бралі ўдзелу ў галасаваньні, сышлі з залі – некарэктна замоўчваючы вельмі істотныя акалічнасьці.

Па-першае, сама Дэклярацыя была напісаная дэпутатамі БНФ.

Па-другое, мы бралі ўдзел у абмеркаваньні ўсіх артыкулаў і галасаваньні па іх.

Прапанаваныя намі палажэньні Дэклярацыі, хоць і пасьля гарачых дыскусіяў, але, збольшага, прымаліся. Заставаўся апошні артыкул, у які прыхільнікі СССР жадалі ўключыць пункт аб неабходнасьці падпісаньня «саюзнай дамовы». Да таго ж большасьць адмаўляла нашае патрабаваньне – надаць Дэклярацыі статус канстытуцыйнай сілы (гэта значыць, у выпадку супярэчнасьці Канстытуцыі і законаў СССР Канстытуцыі і законам Беларусі перавагу б мелі апошнія).

Узьнікала і яшчэ адна пагроза – пасьля паартыкульнага галасаваньня Дэклярацыя павінна была прымацца «ў цэлым», і тут магла пачацца рэвізія раней прынятых палажэньняў, іх выхалошчваньне (гэта было б парушэньнем рэглямэнту, але нязначным). Ішло да таго, што Дэклярацыя ўвогуле магла быць не прынятая. Так, дэпутат Леанід Козік (сябра Прэзыдыюму ВС, пры Лукашэнку – лідэр праўладных прафсаюзаў) падчас абмеркаваньня заявіў, што «калі мы прымем тую Дэклярацыю, дык яна накіраваная на 100 працэнтаў на прамы выхад з Саюзу».

У гэтых умовах Пазьняк прапанаваў дэпутатам БНФ, калі большасьць будзе настойваць на «саюзнай дамове» і адмовіцца ад канстытуцыйнасьці Дэклярацыі – выйсьці з Авальнай залі. Гэта мела б псыхалягічны эфэкт, заблытала б дэпутатаў, яны б дзейнічалі ад «супрацьлеглага» («насуперак» БНФ). У фракцыі БНФ адбылася дыскусія. Прапанова была вельмі рызыкоўная, але Пазьняку ўдалося пераканаць у яе слушнасьці; некалькі чалавек усё ж вырашылі пакінуць у залі ў якасьці назіральнікаў.

Фактычна, у той момант Пазьняк паставіў на карту свой аўтарытэт сярод калегаў і палітычную будучыню; калі б тактыка не спрацавала і Дэклярацыя была не прынятая, ці адбылася б рэвізія ўжо прынятых артыкулаў, ён успрымаўся б сваімі ж паплечнікамі як авантурыст. Аднак мэта сувэрэнітэту была нагэтулькі важная, што ён пайшоў на такую рызыку, будучы ўпэўнены, што пераможа.

Калі дайшлі да апошняга артыкулу, была адкінутая канстытуцыйнасьць Дэклярацыі і ўведзеная «саюзная дамова»; дэпутаты БНФ заявілі, што пакідаюць залю і ня ўдзельнічаюць у галасаваньні. Сабраліся ў памяшканьні за прэзыдыюмам, дзе па тэлевізары ішла трансьляцыя (той самы пакой, дзе ў час Машэрава зьбіралася ў перапынках сэсіяў вышэйшае кіраўніцтва).

Я быў сярод пакінутых назіральнікаў і бачыў, які эфэкт зрабіў выхад з залі двух дзясяткаў дэпутатаў на чале з Пазьняком на дэпутатаў-камуністаў: «Яны ня хочуць галасаваць! Ну дык мы прагаласуем».

У выніку Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце БССР была прынятая (праўда, з «саюзнай дамовай» і без канстытуцыйнага статусу, што будзе выпраўлена ў жніўні 1991-га). Вядома, нават ва «ўсечаным» варыянце Дэклярацыя была значным крокам наперад – да таго ж, на працягу двухдзённых дэбатаў 26–27 ліпеня нам удалося адстаяць некаторыя істотныя палажэньні, напрыклад, бязьядзернасьць Беларусі.

НАПАЎСУВЭРЭННАСЬЦЬ
У той жа дзень, 27 ліпеня, было заяўлена пра ўтварэньне апазыцыі ў Вярхоўным Савеце – да гэтага мы называліся фракцыяй. Аднак ні фракцыяў, ні апазыцыі кіраўніцтва Вярхоўнага Савету не прызнавала – юрыдычна існавалі толькі камісіі ВС, аддзелы ў апараце ВС, а апазыцыі БНФ нібыта і не было. Не было – юрыдычна – і самога БНФ. Праўда, Пазьняку ўдалося «выбіць» пакой на трэцім паверсе Дому ўраду, у правым крыле (калі стаць тварам да фасаду). Насуперак нашым чаканьням, нічым нам не спрыяў і Станіслаў Шушкевіч, які пасаду першага намесьніка старшыні ВС ня мог бы заняць без падтрымкі дэпутатаў БНФ.

Зь ліпеня 1990 году па жнівень 1991-га доўжыўся пэрыяд напаўсувэрэннасьці Беларусі.

Апазыцыя БНФ у гэты час распрацавала і падала на разгляд камісіяў і Вярхоўнага Савету некалькі дзясяткаў законапраектаў, накіраваных найперш на ўмацаваньне беларускай дзяржаўнасьці – аб уласнай грашова-фінансавай банкаўскай сыстэме, а таксама рынкавых формах гаспадараньня (сярод якіх і блёк законапраектаў, аб’яднаных у Зямельны кодэкс, з правам прыватнай уласнасьці на зямлю).

Але практычна ўсе законапраекты апазыцыі БНФ былі адрынутыя пракамуністычнай парлямэнцкай большасьцю, і хаця шмат якія нашыя напрацоўкі былі прынятыя ў выглядзе асобных артыкулаў у законах, Беларусь імкліва губляла час, які прыбалты ды палякі выкарыстоўвалі для стварэньня рынкавай эканомікі.

У сакавіку 1991 году з ініцыятывы М. Гарбачова быў праведзены рэфэрэндум аб захаваньні СССР. Сам «плебісцыт» у Беларусі быў прызначаны пры адсутнасьці беларускага Закону аб рэфэрэндуме, з парушэньнямі нават так званага «саюзнага» заканадаўства, з фальсыфікацыямі. Агітацыя вялася на карысьць Саюзу – Пазьняку, Сямдзянавай і мне адмовілі ў тэлеэтэры для агітацыі супраць захаваньня СССР. Зрэшты, галоўнае было нават ня ў гэтым. Пазыцыя БНФ палягала ў тым, што, паколькі СССР утвараўся не праз рэфэрэндум, а шляхам падпісаньня дамовы, не рэфэрэндум павінен вызначаць і лёс імпэрыі. З гэтага гледзішча пазьнейшае падпісаньне Віскулёўскага пагадненьня аб скасаваньні Саюзу і ратыфікацыя яго Вярхоўнымі Саветамі краінаў-заснавальніц СССР было абсалютна легітымным рашэньнем і, скажам так, цалкам юрыдычна адэкватным падпісаньню Дамовы аб утварэньні СССР у Маскве ў 1922 годзе.

Тым часам Крэмль губляў кантроль над сытуацыяй у рэспубліках; эканамічная палітыка Гарбачова, якая абапіралася на інтарэсы вайскова-прамысловага комплексу, прывяла да паглыбленьня інфляцыі і ўзьнікненьня дэфіцыту на самыя элемэнтарныя тавары (посуд, электралямпачкі, цыгарэты і г. д.).

У красавіку 1991 году некалькі дзясяткаў тысяч рабочых менскіх прадпрыемстваў распачалі страйк і выйшлі на плошчу перад Домам ураду. Першапачатковай прычынай было падвышэньне цэнаў; аднак ужо ў першы дзень актывістам БНФ удалося прапанаваць страйкамаўцам палітычныя лёзунгі, у тым ліку і патрабаваньне аб новых выбарах у Вярхоўны Савет. Але кіраўніцтва Савету Міністраў уцягнула некаторых лідэраў страйкаму ў бясплённыя перамовы пра падвышэньне заробкаў, і страйк скончыўся. А празь некалькі месяцаў інфляцыя «зьела» і тыя сьціплыя падвышэньні зарплатаў.

Літаратар Валянцін Акудовіч у адным з інтэрвію сказаў, што рабочыя выйшлі з трывогай за існаваньне Савецкага Саюзу. Словы пра трывогу – выразны прыклад таго, як пад нейкія «высновы» (інтэрвію было прысьвечанае «нізьвяржэньню» Пазьняка) падбіваюцца не адпаведныя сапраўднасьці факты. Сярод патрабаваньняў удзельнікаў страйку няма пункту аб захаваньні СССР; яго і не магло быць, таму што адным зь лідэраў страйкаму самімі ж рабочымі быў абраны дэпутат апазыцыі БНФ Сяргей Антончык.

Больш за тое. Патрабаваньне сувэрэнітэту гучала ўжо і з вуснаў кіраўнікоў прадпрыемстваў. Так, у траўні 1991 году мне як дэпутату ад Віцебскай акругі быў перададзены «Зварот сходу прадстаўнікоў працоўных калектываў прамысловых прадпрыемстваў г. Віцебску», падпісаны дырэктарамі, кіраўнікамі прафкамаў і старшынямі страйкамаў пяці самых буйных прадпрыемстваў гораду – станкабудаўнічага заводу імя Кірава, заводу заточных станкоў, станкабудаўнічага заводу імя Камінтэрну, тэлевізійнага заводу і вытворчага аб’яднаньня «Маналіт», на якіх працавала некалькі дзясяткаў тысяч чалавек. У пераліку палітычных патрабаваньняў першым стаіць: «Надаць Дэклярацыі аб сувэрэнітэце Беларусі канстытуцыйны характар».

ЖНІВЕНЬ 1991: ПУТЧ І НЕЗАЛЕЖНАСЬЦЬ
Раніцай 19 жніўня 1991 году маскоўскае тэлебачаньне і радыё паведаміла пра адхіленьне ад пасады Міхаіла Гарбачова і стварэньне Дзяржаўнага камітэту ў справе надзвычайнага становішча (у гісторыю ён увайшоў з расейскай абрэвіятурай – ГКЧП).

Мы не былі ад Гарбачова ў вялікім захапленьні, уласьцівым маскоўскай лібэральнай інтэлігенцыі і іх менскім адэптам. Асабіста ў мяне апошнія ілюзіі зьніклі пасьля кароткай размовы зь ім у лютым 1991 году пра дзеяньні кіраўніцтва СССР падчас Чарнобылю. Генэральны сакратар ЦК КПСС і прэзыдэнт ядзернай звышдзяржавы паводзіў сябе, як вучань, які выправіў ацэнку ў дзёньніку. У той жа дзень, выступаючы ў беларускай Акадэміі навук, Гарбачоў абрынуўся з рэзкімі выпадамі на дэмакратаў; я сядзеў у першым радзе, Міхаіл Сяргеевіч паказваў на мяне пальцам, тэлекамэры трансьлявалі, і цешча ў Глуску думала, што гэта – канец. Аднак было абсалютна зразумела, што пры адным зь яго папярэднікаў – Андропаву – за мае пытаньні мяне б чакаў арышт, а пры яшчэ ранейшым папярэдніку, Сталіну – расстрэл. Разумелі мы і тое, што замест адносна лібэральнага, хоць і непасьлядоўнага Гарбачова на трон можа ўзысьці пасьлядоўны ў сваёй рэакцыйнасьці вылучэнец вайскова-прамысловага комплексу.

Яшчэ за некалькі тыдняў да абвяшчэньня ГКЧП у СМІ зьявілася заява групы «дзеячаў літаратуры і мастацтва» пра небясьпеку распаду СССР з заклікам прыняць рашучыя меры; ГКЧП і стаў выразьнікам вяртаньня ў старыя часы. Наяўнасьць у ГКЧП сілавых міністраў і кіраўнікоў вайскова-прамысловага комплексу не пакідала ілюзіяў наконт антыдэмакратычнасьці і рэпрэсіўнасьці мэтадаў, якімі будуць захоўваць СССР ад распаду.

Той жа раніцай 19 жніўня дэпутаты апазыцыі БНФ сабраліся ў Вярхоўным Савеце і зрабілі шэраг заяваў, ацаніўшы падзеі як спробу захаваць савецкую імпэрыю шляхам усталяваньня вайсковай дыктатуры. Мы (Л. Баршчэўскі, Ю. Беленькі, І. Гермянчук, В. Голубеў, У. Заблоцкі ды аўтар гэтых радкоў) пайшлі да старшыні Вярхоўнага Савету М. Дземянцея і запатрабавалі ад яго неадкладна склікаць сэсію ВС. «Беларускі народ добра памятае жудасныя злачынствы сталінскай дыктатуры і не даруе патураньня тым, хто зноў імкнецца растаптаць яго сувэрэнітэт і свабоду», – гаварылася ў нашым звароце да Дземянцея. Той сказаў нам, што нібыта Гарбачоў сам падаў у адстаўку і што на працягу тыдня будзе скліканая сэсія Вярхоўнага Савету СССР – таму зьбіраць сэсію беларускага парлямэнту няма патрэбы.

Тады ж, 19 жніўня, мы накіравалі звароты да старшыні Саўміну В. Кебіча, міністра ўнутраных справаў, старшыні КДБ, у якіх канстатавалі, што «спроба антыканстытуцыйнага перавароту, зробленая... групай палітычных авантурыстаў у Маскве, накіраваная супраць дэмакратыі, законных органаў улады і сувэрэнітэту рэспублік, зьяўляецца дзяржаўным злачынствам. Безадказныя дзеяньні путчыстаў у СССР не павінны мець ніякай падтрымкі ў Беларусі. Усе іхныя распараджэньні зьяўляюцца незаконнымі і не павінны выконвацца ніякімі органамі ўлады Беларускай ССР. Мы заклікаем Вас праявіць дзяржаўную мудрасьць, вытрымку, вернасьць беларускай рэспубліцы...». І старшыня КДБ, і міністар унутраных справаў занялі нэўтральную пазыцыю (але пазьней стала вядома, што на чыгуначнай станцыі былі падрыхтаваныя эшалёны для «транспартаваньня» тых, хто, як выказаўся ў той дзень Дземянцей, «падбухторвае людзей»).

Кіраўніцтва ЦК КПБ на чале зь першым сакратаром Малафеевым цалкам падтрымала дзеяньні ГКЧП, абавязаўшы партыйныя камітэты выконваць яго распараджэньні. Старшыня Дзяржтэлерадыё А. Сталяроў спыніў вяшчаньне беларускага каналу і пераключыў яго на Маскву, з трансьляцыяй распараджэньняў ГКЧП. Члену Прэзыдыюму ВС М. Сьлямнёву, які хацеў выступіць супраць ГКЧП, было адмоўлена ў радыёэтэры.

Увечары 19 жніўня перад будынкам Дому ўраду мы правялі мітынг – на яго прыйшло некалькі соцень чалавек. Зянон Пазьняк ды іншыя дэпутаты БНФ заклікалі не выконваць распараджэньняў ГКЧП. Мітынг адбыўся і 20 жніўня, ужо больш шматлюдны. Да патрабаваньня аб скліканьні сэсіі далучыліся і іншыя дэпутаты, у тым ліку першы намесьнік старшыні ВС с. Шушкевіч. Аднак шмат хто вырашыў заняць пазыцыю чаканьня, і на 13 гадзінаў 20 жніўня мы мелі ўсяго 33 подпісы дэпутатаў (для скліканьня нечарговай сэсіі іх патрабавалася 120).

Увечары 21 жніўня ГКЧП пацярпеў паразу. У 16 гадзінаў на чале з Пазьняком мы зноў былі ў кабінэце М. Дземянцея; цяпер ужо ён быў вымушаны прымаць рашэньне аб скліканьні нечарговай сэсіі, якая прызначалася на 24 жніўня.

На наступны дзень нам далі час у жывым тэлеэтэры. У сваёй заяве дэпутаты апазыцыі БНФ выказалі ўпэўненасьць, што «народ Беларусі ў гэтыя дні канчаткова зразумеў неабходнасьць поўнай незалежнасьці Рэспублікі... Толькі ў свабодзе і незалежнасьці наша будучыня». Акрамя таго, мы запатрабавалі неадкладнага прыняцьця новага Закону аб выбарах дэпутатаў, праект якога мы перадалі ў Прэзыдыюм ВС яшчэ ў траўні), і прызначэньня новых парлямэнцкіх выбараў.

Намэнклятура знаходзілася ў стане разгубленасьці, камісіі ВС ня мелі абсалютна ніякіх напрацовак, і за тры дні і ночы (21–24 жніўня) мы падрыхтавалі пакет законапраектаў, якія былі неабходныя для абвяшчэньня і замацаваньня незалежнасьці. Цяпер, калі я прыгадваю тыя суткі, не магу падзяліць дзень і ноч – здаецца, яны зьліліся ў адно.

Патрабаваньне аб наданьні Дэклярацыі аб сувэрэнітэце статусу канстытуцыйнай сілы, зразумела, было галоўным – нароўні з патрабаваньнем аб роспуску КПБ–КПСС і адстаўцы тых, хто падчас путчу ня выканаў сваіх канстытуцыйных абавязкаў. Так, прапаноўвалася «асудзіць бязьдзейнасьць і безадказнасьць у справе абароны Канстытуцыі і сувэрэнітэту Беларускай ССР членаў Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР Дземянцея М. І, Шаладонава В. І., Гаркуна У. г., Гілевіча Н. с., Грыба М. І., Жуковіча Я. Б., Жукоўскага М. Д., Капытава М. Я., Каратчэні І. М., Козіка Л. П., Кулічкова А. М., Котава с. М., Леўчыка У. К., Міцько П. А., Савіцкага Б. П., Смоляра І. М., Сівіцкага Д. А., Унучкі Р. І. у час спробы дзяржаўнага перавароту 19–21 жніўня г. г. Лічыць немагчымым далейшае выкананьне імі абавязкаў членаў Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету Беларускай ССР... Выказаць недавер і вызваліць ад займаных пасадаў Старшыню Савету Міністраў БССР Кебіча В. Ф. і яго намесьнікаў, міністра юстыцыі Беларускай ССР Дашука Л. А., Старшыню Дзяржтэлерадыё БССР Сталярова А. Р., кіраўніцтва Пракуратуры БССР за бязьдзейнасьць і неканстытуцыйныя паводзіны падчас спробы дзяржаўнага перавароту».

Я адмыслова прыводжу тут гэтую даўгую цытату, таму што адразу пасьля сэсіі ў бок дэпутатаў апазыцыі БНФ пасыпаліся папрокі, што, нібыта, мы «купіліся» на згоду нашых палітычных апанэнтаў прыняць сувэрэнітэт і ледзь не падпісалі зь імі пагадненьня.

Сэсія ВС праходзіла 24–25 жніўня – БНФ вывеў на плошчу перад Домам ураду некалькі тысяч чалавек, і «голас народу» даходзіў у фае перад Авальнай заляй. Пазьней шмат пісалі, што нібыта сакратара ЦК КПБ В. Ціхіню ледзь уратавалі ад лінчаваньня – насамрэч ніхто Ціхіню не чапаў, яго проста аплявалі; праўда, актывістам БНФ сапраўды прыйшлося «эвакуяваць» яго з плошчы.

Большасьць з нашых заканадаўчых прапановаў на сэсіі не прайшла. І ўсё ж удалося дасягнуць галоўнага – Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце набыла статус канстытуцыйнай сілы. Акрамя таго, была прыпыненая дзейнасьць КПБ–КПСС, пайшоў у адстаўку М. Дземянцей.

Аднак сябры Прэзыдыюму ВС і кіраўніцтва Саўміну засталіся на сваіх пасадах. Нам проста не хапіла сілаў (а канкрэтна – парлямэнцкіх галасоў), каб зьдзейсьніць тое, што было зроблена ў Чэхіі і іншых краінах – цалкам зьмяніць вярхушку дзяржаўнага апарату, паставіць новых людзей. Былая камуністычная прэса імгненна пачала папярэджваць, каб, барані Божа, не пачалося «паляваньне на вядзьмарак». Супраць такога паляваньня выступіў і Станіслаў Шушкевіч.

Было праігнараванае і нашае патрабаваньне аб новых парлямэнцкіх выбарах.

ЧАМУ НЕ БЫЛО ШТУРМУ
І тут ёсьць адна важная акалічнасьць – запатрабаваўшы адыходу з палітычнай сцэны намэнклятуры, забароны КПБ–КПСС, Пазьняк у першы ж дзень аднаўленьня незалежнасьці зьвярнуўся да «былых камуністаў» з заклікам далучыцца да стваральнай працы для адбудовы дзяржаўнасьці. Нам была абсалютна зразумелая неабходнасьць пазбаўленьня былых камуністаў вышэйшых кіраўнічых пасадаў. Аднак у кампартыі было васямсот тысяч чалавек – і нельга было забараніць ім працаваць паводле спэцыяльнасьці. Гэты заклік Пазьняка не надрукавала ніводнае афіцыйнае выданьне, пра яго ўвогуле ня згадваюць – намэнклятуры, старой ды новай, было куды выгадней ляпіць з Пазьняка чалавека, які «будзе страляць ды вешаць камуністаў» (пройдзе час, і былыя камуністы ў лукашэнкаўскіх структурах будуць звальняць людзей з працы за адну толькі прыналежнасьць да Народнага Фронту).

Паказальная пазыцыя лібэральных, «агульнадэмакратычных» публіцыстаў, якая выявілася ў тым ліку і ў дыскусіі ў расейскамоўнай газэце «Знамя юности».

«Такім чынам, мы свабодныя і незалежныя... Але чаму, чаму, вяртаюся я да ранейшай думкі, няма народнай радасьці, таго, што называюць грамадзкім уздымам? – пытаўся Сямён Букчын у артыкуле ў «Знамя юности» за 27 жніўня. – Незалежнасьць рэспублікі мы атрымалі з потных рук партакратычнай большасьці ў Вярхоўным Савеце... І гэта абражае маю годнасьць грамадзяніна».

«Сама ідэя сувэрэнітэту не вінаватая ў тым, што да яе прысмакталася розная камуністычная шваль. Мне асабіста ўсё роўна, з чыіх рук атрыманыя свабода і незалежнасьць», – адказаў яму Віталь Цыганкоў. Букчын на гэта: «Вас задавальняе намэнклятурна-партыйная сувэрэнізацыя Беларусі?.. Можна сотні разоў заклікаць да прыватызацыі, да рынку і г. д., але вызначаць гэтыя працэсы, тым ня менш, будзе тая ж намэнклятура. І Ваш, Віталь, чэкісцкі заклік «быць пільнымі», каб «яны не скарысталі наш сувэрэнітэт», абсалютна бясплённы. Яны ім ужо скарысталіся. І вельмі звыкла і своечасова».

Букчын ня бачыў (альбо не пажадаў бачыць), што сувэрэнітэту дамагалася ня партнамэнклятура – гэта было якраз патрабаваньне тысяч людзей на плошчы. Не сказаў ён ні слова й пра тое, што апазыцыя БНФ запатрабавала і адставак, і новых выбараў.

Ну, а тое, што за сувэрэнітэт прагаласавалі і «рукі партакратыі» – дык такі ўжо быў на той момант Вярхоўны Савет (зрэшты, ні раней, ні пазьней лепшага і не было). Мы якраз і скарысталі парлямэнцкі мэханізм (у дадзеным выпадку – так, у тым ліку і мэханізм палітычнага ціску), каб шляхам галасаваньня канстытуцыйна зацьвердзіць незалежнасьць.

Дзякуй богу, што нам удалося здабыць незалежнасьць палітычным, парлямэнцкім мэтадам.

Гісторыя, аднак, ведае багата прыкладаў, калі сувэрэнітэт дасягаўся зусім іншымі спосабамі, коштам соцень і тысяч ахвяраў, коштам крыві. У некаторых нацыяў такое змаганьне цягнецца дзесяцігодзьдзямі, а колькасьць палеглых пры гэтым вымяраецца дзясяткамі тысяч.

Паўтараю, што ў нас не было ніякай магчымасьці зьмяніць вышэйшую ўладу ў Менску і ў рэгіёнах. Пры тым, што палітычныя патрабаваньні пра такую зьмену ў тыя жнівеньскія дні мы выказалі – і з парлямэнцкай трыбуны, і праз СМІ.

Былі вычарпаныя ўсе легальныя спосабы – заставаліся нелегітымныя.

А менавіта тыя, якія, паводле меркаваньня некаторых сёньняшніх камэнтатараў, мы маглі б скарыстаць: заклікаць да захопу будынкаў ЦК, КДБ, сілавых міністэрстваў.

Што да ЦК – дык разам зь Сяргеем Антончыкам і Валянцінам Голубевым мы літаральна выкінулі Малафеева з кабінэту першага сакратара (былы машэраўскі, потым – шушкевічаўскі, а цяпер лукашэнкаўскі кабінэт). Будынак ЦК быў апячатаны.

Для захопу ж іншых месцаў нам неабходны былі зусім ня тыя сілы, на якія мы маглі разьлічваць. І галоўнае – ні КДБ, ні Мінабароны яшчэ юрыдычна не знаходзіліся ў падпарадкаваньні Менску (так было да сьнежня 1991-га, да Віскулёў. У Літве абаронцы Вярхоўнага Савету мелі хоць нейкую зброю – у нас яе не было абсалютна. У нас не было нават дзясятка ўзброеных людзей).

Не было ніякай гарантыі, што не пачнецца страляніна па тых, каго б мы падштурхнулі на захоп будынкаў (фактычна, па моладзі, па жанчынах і дзецях, якія сабраліся на плошчы Незалежнасьці). Таму ўсе гэтыя развагі пра «захопы» – зь ліку нерэальных варыянтаў.

А вось што было рэальна ў тыя дні – гэта выяўленьне палітычнай волі Станіслава Шушкевіча, які пасьля адстаўкі Дземянцея заняў найвышэйшую ў краіне пасаду і атрымаў непараўнальна большыя магчымасьці, чым лідэр апазыцыі Пазьняк. Аднак Станіслаў Станіслававіч імгненна пачаў шукаць «згоду» з тымі, хто праз два гады адправіць яго ў адстаўку.

НЕЗАЛЕЖНАСЬЦЬ – ВЫНІК ЗМАГАНЬНЯ ПАКАЛЕНЬНЯЎ
Ёсьць і яшчэ адна тэорыя, якая раз-пораз гучыць падчас ацэнак падзеяў 1991 году: «беларусам незалежнасьць звалілася зь неба», бо «ўсё вырашылі падзеі ў Маскве».

Паказальныя ў гэтым сэнсе словы таго ж Акудовіча. «Плыня таго бурапеннага часу самахоць рабіла патрэбную нам справу, яна сама разбурыла бэрлінскую сьцяну, камуністычны блёк, Савецкі Саюз... Дарэчы, менавіта ў эпохі тэктанічных ператрусаў найлепей бачная ўся пустата ды нікчэмнасьць палітыкі і палітыкаў. Нічога яны... не маглі тады зрабіць: ні стрымаць вялікага распаду, ні скіраваць яго ў патрэбнае ім рэчышча... Бадай тут якраз да тэмы будзе згадаць, што бліскучае ўмельства прыўлашчваньня чужога як свайго напрыканцы 1980-х – у першай палове 1990-х прадэманстраваў Зянон Пазьняк. Ён, ачоліўшы нацыянальна-дэмакратычны рух, які фармаваўся літаральна на маршы, на ўсе сто (ці мо і значна болей) адсоткаў скарыстаўся плёнам расейскай дэмакратычнай публіцыстыкі, прыбалтыйскіх народных франтоў, заходняй прапаганды і дыпляматыі, інтэлектуальным наробкам і палітычнай энэргіяй уласна дэмакратычнай і лібэральна настроенай інтэлігенцыі, – гаворыць Акудовіч і далей абвяргае сам сябе: – Калі б слова «геній» можна было дастасоўваць да палітыка, то трэба было б прызнаць, што ў тую пару Зянон Пазьняк быў геніяльным палітыкам, паколькі скарыстаўся з сытуацыі значна больш, чым яна мела ў сваім патэнцыяле для нацыянальна-вызвольнага руху» (Свободные новости. 2002. 25 апреля).

З практычнага гледзішча, такі падыход лягічна павінен прывесьці да высновы, што ніякая палітычная дзейнасьць, ніякае змаганьне не патрэбныя ўвогуле. Напрыклад, змаганьне з дыктатурай: усё адно, рана ці позна, кожнага дыктатара прыбірае Бог.

Навідавоку і перакручваньне фактаў: калі ж гэта «расейская лібэральная публіцыстыка» хоць слова напісала пра неабходнасьць сувэрэнітэту Беларусі ці адраджэньня беларускай мовы? Наконт жа выкарыстаньня Пазьняком інтэлектуальнага наробку нацыянальнай эліты пагаджуся, дадаўшы сюды, праўда, і ранейшыя пакаленьні – а інакш і быць не магло, бо дасягненьне сувэрэнітэту было марай і мэтай і Каліноўскага, і Купалы...

Зрэшты, у мяне няма жаданьня камэнтаваць супярэчлівыя сэнтэнцыі гэтага літаратара – здаецца, большасьць ягоных тэкстаў якраз і пабудаваная на прынцыпе абсурду, і калі знаходзяцца ахвотныя чытаць і ўспрымаць падобнае – дык калі ласка. Іншая справа, што гэты экстравагантны прынцып абсалютна некарэктны для аналізу рэальных палітычных падзеяў.

Але ёсьць і сур’ёзныя дасьледчыкі, якія грунтуюцца не на аргумэнтах кшталту «плыні бурапеннага часу», а на аб’ектыўным і цьвярозым дасьледаваньні магчымых варыянтаў – і вось такія выказваньні вартыя аналізу.

Так, у якасьці пацьверджаньня тэорыі «сувэрэнітэт зь неба» прыводзіцца прыклад рэспублік, дзе нацыянальна-вызвольныя рухі практычна адсутнічалі – але, вось жа, пасьля жніўня 1991 году і яны атрымалі сувэрэнітэт.

Пры аналізе прычынаў распаду любой імпэрыі цяжка аспрэчваць важнасьць падзеяў у яе сталіцы. Гісторыя ж ведае і выпадкі, калі тэрыторыі адна за другой адвальваліся, але цэнтар працягваў выконваць свае імпэрскія функцыі, і таму краіна захоўвала ўсе прыкметы імпэрыі (такой застаецца Расейская Фэдэрацыя). Падзеі ў Маскве ў жніўні 1991-га, бясспрэчна, мелі вызначальны характар як сыгнал да распаду імпэрыі – але трэба ўлічваць, што шмат у чым яны самі былі перадвызначаныя сытуацыяй у тагачасных саюзных рэспубліках.

Найперш – нацыянальна-вызвольнымі рухамі, якія дамагаліся сувэрэннасьці сваіх рэспублік, і Ельцын быў вымушаны ўлічваць такія настроі. Менавіта на гэтых тэндэнцыях, дарэчы, і згуляў Ельцын падчас амаль чатырохмесячнага (жнівень–сьнежань 1991-га) супрацьстаяньня з Гарбачовым, які спрабаваў фарсіраваць падпісаньне «саюзнай дамовы» (так званы «новаагароўскі працэс»). Ужо не кажу пра тое, што менавіта падзеі ў Курапатах на Дзяды 1988 году сталіся ці ня першым гучным масавым выступам на тагачасных «імпэрскіх ускраінах», першым гучным сыгналам Маскве аб закаце савецкай імпэрскай эры.

Уласна, Масква толькі на некалькі дзён аслабіла імпэрскія ланцугі – і мы гэтым імгненна скарысталіся. Ну, а калі б не скарысталіся?

Не запатрабуй дэпутаты апазыцыі БНФ неадкладнага наданьня Дэклярацыі аб сувэрэнітэце статусу канстытуцыйнай сілы – зусім верагодна, што захаваўся б статус-кво; прыгадаем, што лідэр кампартыі Малафееў (а камуністы былі ў ВС у большасьці) казаў толькі пра эканамічную самастойнасьць рэспублікі. І менавіта з боку апазыцыі БНФ ішоў штодзённы прэсінг на Станіслава Шушкевіча ўсе тыя месяцы, што папярэднічалі Віскулям – з патрабаваньнем не падпісваць гарбачоўскую «саюзную дамову».

Без канстытуцыйнасьці Дэклярацыі Масква магла б утрымліваць Беларусь як частку сваёй тэрыторыі – пры поўнай згодзе Захаду (ён і згаджаўся з гэтым аж да Віскулёў). Ці былі ў Масквы сілы нэўтралізаваць у такой сытуацыі (пры згодзе Захаду) нацыянальна-вызвольныя выступы ў Беларусі? Бясспрэчна, былі.

У падобных сытуацыях істотнае значэньне мае пазыцыя сілавых структураў і, найперш, войска. Неўзабаве пасьля аднаўленьня незалежнасьці было ўтворанае Міністэрства абароны і быў прызначаны выканаўца абавязкаў міністра (генэрал Пятро Чавус). Аднак міністэрства складалася зь некалькіх кабінэтаў. А арміі і дывізіі ўсё яшчэ знаходзіліся ў падпарадкаваньні начальніка акругі генэрала Кастэнкі, які непасрэдна падпарадкоўваўся маскоўскаму Генштабу. І па камандзе з Масквы апошні дзейнічаў бы гэтак, як ён і дзейнічаў у дні ГКЧП – у інтарэсах Масквы. Падобным чынам паводзіў сябе ў Малдове расейскі генэрал Лебедзь – і Маскве ўдалося, фактычна, адкалоць Прыднястроўе.

У Беларусі было моцнае войска, якое, акрамя стратэгічных ракетных ды дапаможных фармаваньняў, складалася з трох танкавых арміяў (гэта дзевяць танкавых і мотастралковых дывізіяў). Эфэктыўнасьць выкарыстаньня такіх войскаў для задушэньня пратэстных выступаў была пацьверджаная ў Будапэшце, Празе і ў крыху меншых маштабах у Польшчы. У студзені 1991 году ў Вільні тактыка не спрацавала, але толькі таму, што на абарону парлямэнту выйшла некалькі соцень тысяч літоўцаў (у тыя дні я быў у літоўскім парлямэнце і ведаю, пра што кажу). У Менску столькі б людзей на абарону Вярхоўнага Савету ня выйшла – зрэшты, войскам і не спатрэбілася б яго штурмаваць, калі б ён заняў (а ён потым і заняў) прамаскоўскую пазыцыю.

Некаторыя палітолягі, імкнучыся зьменшыць значнасьць канстытуцыйнасьці Дэклярацыі аб сувэрэнітэце, супрацьпастаўляюць ёй як лёсавызначальную падзею падпісаньне Віскулёўскіх пагадненьняў.

Калі ўжо разглядаць падзеі ў такім ракурсе, дык ёсьць некаторыя акалічнасьці, якія ніяк не дазваляюць успрымаць 25 жніўня 1991 году як другарадную падзею ў параўнаньні зь Віскулямі.

Маю на ўвазе дакумэнты сакрэтных фондаў, якія нядаўна былі абнародаваныя.

Ніводны аналітык ня будзе аспрэчваць ролі сілавых, рэпрэсіўных структураў у працэсе стрымліваньня сувэрэнізацыі рэспублік былога СССР. На працягу дзесяцігодзьдзяў выступы нацыянальных сілаў падаўляліся з рознай ступеньню жорсткасьці. Прыклады – кастрычнік 1988-га ў Менску, красавік 1989-га ў Тбілісі; нарэшце, нават шматтысячны выступ літоўцаў у студзені 1991-га быў прыдушаны спэцвойскамі КДБ.

Аднак аналіз абнародаванных фондаў ЦК КПСС і КДБ СССР паказвае, што ў канцы 1980-х – пачатку 1990-х гадоў рэпрэсіўныя мэтады патрабавалі фармальнай легітымізацыі і абапіраліся на прававыя рашэньні (іншая рэч – наколькі дэмакратычна прымаліся тыя рашэньні).

Так, пастановай Кабінэту Міністраў СССР ад 10 красавіка 1991 году і загадам старшыні КДБ СССР ад 17 красавіка таго ж году было створанае Ўпраўленьне па кіраўніцтве адмысловымі часткамі войскаў КДБ (так званае Ўпраўленьне «СЧ»). Гэтыя спэцчасткі павінны былі ўдзельнічаць у «забесьпячэньні канстытуцыйнага ладу, бясьпекі і тэрытарыяльнай цэласнасьці СССР».

Заўважым: спэцчасткі створаныя пасьля т. зв. сакавіцкага «рэфэрэндуму» аб захаваньні СССР; КДБ атрымаў у выніку «рэфэрэндуму» і «волевыяўленьня народу» нібыта легітымную падставу для сілавой абароны існаваньня СССР.

У жніўні былыя савецкія рэспублікі абвясьцілі незалежнасьць, пераважна праз наданьне Дэклярацыям статусу канстытуцыйнай сілы. Некалькі месяцаў Гарбачоў спрабаваў захаваць СССР, але 22 кастрычніка 1991 году Дзяржсавет СССР (акрамя прэзыдэнта СССР у яго ўваходзілі кіраўнікі рэспублік) скасоўвае КДБ СССР і стварае службы выведкі, аховы мяжы, так званую міжрэспубліканскую службу бясьпекі.

А 3 сьнежня 1991 году прэзыдэнт Гарбачоў падпісвае закон, які абавязвае «лічыць органы бясьпекі рэспублік у выключнай юрысдыкцыі сувэрэнных рэспублік (дзяржаваў)» (Лубянка. Органы ВЧК–ОГПУ–НКВД–НКГБ–МГБ–МВД–КГБ. 1917–1991. – Международный Фонд «Демократия»: Москва. Издательство Йельского университета, США, 2003).

Такім чынам, юрыдычная ліквідацыя агульнаімпэрскай рэспрэсіўнай сыстэмы адбылася пасьля прыняцьця Дэклярацыяў – і перад Віскулямі (ці не адкрыла менавіта гэтая ліквідацыя Ельцыну, Краўчуку і Шушкевічу шлях да падпісаньня празь некалькі дзён пагадненьня – тэма асобнага дасьледаваньня).

Нарэшце – і, магчыма, гэта галоўнае, – адсутнасьць канстытуцыйнасьці Дэклярацыі, якая была нададзеная ў жніўні 1991-га, стварыла б зусім іншую атмасфэру ў вышэйшых уладных і элітных колах Беларусі ў сьнежні. Да Віскулёў справа і не дайшла б. Бо пасьля канстытуцыялізацыі Дэклярацыі Шушкевіч і Кебіч былі проста вымушаныя рабіць наступны крок (пра рэальную пазыцыю Шушкевіча ў дні перад Віскулямі гаворка ніжэй).

І тое, што нам у жніўні 1991-га ўдалося «зламаць» Кебіча, павярнуць яго ў бок да сувэрэнітэту, адыграла выключную ролю пры падпісаньні, а затым ратыфікацыі Віскулёўскіх пагадненьняў.

Дарэчы, наколькі я магу меркаваць, ініцыятыва сустрэчы кіраўнікоў трох краінаў зыходзіла ад Кебіча. Ва ўсялякім разе, пра неабходнасьць такога спатканьня я пачуў ад яго яшчэ ўвосень 1991 году, падчас размовы ў фае Дому ўраду. Адзін з удзельнікаў той увогуле выпадковай, кароткай сустрэчы – дэпутат Яўген Глушкевіч – ужо не жыве. Акрамя мяне і, зразумела, Кебіча, гэта мог бы пацьвердзіць чацьверты ўдзельнік той размовы – Аляксандар Лукашэнка.

Віскулёўскія пагадненьні ад імя Беларусі падпісаў не адзін Шушкевіч, як прынята лічыць, а яшчэ і Кебіч як старшыня ўраду (адпаведна, падпісаліся і кіраўнікі ўрадаў Расеі і Ўкраіны). Падаецца, што менавіта наяўнасьць подпісу Кебіча, які ў сьнежні 1991 году ў значнай ступені кантраляваў Вярхоўны Савет, і паспрыяла таму, што дэпутаты (за выключэньнем аднаго толькі Ціхіні) прагаласавалі за ратыфікацыю пагадненьняў аб ліквідацыі СССР.

Пры ўсёй крытычнасьці ацэнкі дзейнасьці Кебіча ў наступны пэрыяд, вось гэтую акалічнасьць канца 1991 году нельга выкрасьліць з гісторыі.

Словам, калі б рашэньне аб Дэклярацыі 25 жніўня не было прынятае, Расея ўжо ў 1992 годзе магла б паглынуць Беларусь, паколькі ў рэальнасьці адразу пасьля Віскулёў пачаўся працэс энэргічнага ўцягваньня нашай краіны ў арбіту расейскіх палітычных і вайсковых інтарэсаў.

Нарэшце, тыя, хто гаворыць пра «дармовасьць» Незалежнасьці, забываюцца на ахвяры, якія пакаленьні беларусаў на працягу стагодзьдзяў прыносілі дзеля таго, што ў жніўні 1991-га ўдалося зрабіць бяскроўна.

Увогуле ж, прыкра апраўдвацца за дзейнасьць у справе дасягненьня дзяржаўнай незалежнасьці. Прыкра, але ня дзіўна, калі ведаць беларускую спэцыфіку аплёўваньня. Падобнае магчыма, бадай, толькі ў Беларусі – і больш нідзе ў сьвеце. Падазраю, што менавіта з прычыны гэтай беларускай спэцыфікі прыйдзецца яшчэ не аднойчы выслухоўваць словы розных экзальтаваных камэнтатараў пра «плыні бурапеннага часу», якія ўсё робяць «самахоць».

У суцяшэньне ж паплечнікам па апазыцыі (калі яны маюць у ім патрэбу) магу толькі выказаць прагноз, што ў гісторыі застануцца ня гэтыя ацэнкі, а словы Васіля Быкава: «Што ж датычыцца апазыцыі ў Вярхоўным Савеце, дык я думаю, што ў тых умовах, у той час менавіта апазыцыя Беларускага Народнага Фронту зрабіла гераічны ўчынак з таго, што дамаглася менавіта гэтай сувэрэннасьці. І чым далей, незалежна ад таго, чым гэта скончыцца, незалежна ад лёсу Беларусі наагул, у гістарычным вымярэньні гэта будзе вельмі значна, гэта будзе ацэнена празь вякі».

Бясспрэчна, што гэтая ацэнка належыць да ўсіх актывістаў БНФ, якія дамагаліся сувэрэнітэту, ды ўсіх тых грамадзянаў, якія прыйшлі ў жнівеньскія дні 1991 году на плошчу Незалежнасьці, каб спраўдзіць мару пакаленьняў беларусаў.

СА СЬЦЯГАМ, З «ПАГОНЯЙ», АЛЕ БЯЗ ГІМНУ
Фактычна, апошнія дні жніўня – гэта адзіны час, калі нацыянальныя сілы маглі эфэктыўна ўплываць у тым ліку на дзеяньні органаў выканаўчай улады. Дарэчы, сьцьвярджэньні пра тое, што Кебіч нібыта прапаноўваў Пазьняку «ўзяць сфэру адукацыі і культуры», – ня больш, чым міт. Ніякай падобнай прапановы не было (як і не прапаноўвалася прадстаўнікам БНФ увайсьці ў склад ураду). Усё: стварэньне новых беларускамоўных навучальных установаў, гістарычных часопісаў і гэтак далей – даводзілася «выбіваць». Аднак калі гэта яшчэ ўдавалася, дык нашыя патрабаваньні аб нацыянальнай валюце ды ўласным войску кіраўніцтвам новаўтворанай краіны не ўспрымаліся. Ні парлямэнцкая большасьць, ні Савет Міністраў не імкнуліся скарыстаць час і замацаваць незалежнасьць стварэньнем неабходных атрыбутаў дзяржаўнасьці – што актыўна рабілася ў краінах Балтыі.

19 верасьня ў якасьці дзяржаўных сымбаляў былі зацьверджаныя бел-чырвона-белы сьцяг і герб «Пагоня». Але зроблена гэта было вялізнымі намаганьнямі – дастаткова сказаць, што рашэньні былі прынятыя «голас у голас». Іншымі словамі, адсутнасьць хаця б аднаго прыхільніка незалежніцкай сымболікі ў залі не дала б патрэбнага выніку галасаваньня. Таму аўтар гэтых радкоў шчасьлівы, што раніцай у той дзень разам з дэпутатам Міхаілам Сьлямнёвым адмовіўся ад паездкі ў Малдову на выбары ў якасьці назіральніка.

Істотна паўплывалі на вынікі галасаваньня выступы на карысьць нацыянальных сымбаляў былога старшыні Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету, а ў той момант сябра Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР Георгія Таразевіча і прэзыдэнта Акадэміі навук Уладзімера Платонава.

Заставалася зьмяніць гімн. Быў абвешчаны конкурс. У лістападзе Алесь Адамовіч, Рыгор Барадулін і Васіль Быкаў выступілі са зваротам, у якім прапанавалі зрабіць дзяржаўным гімнам «Мы выйдзем шчыльнымі радамі». Арыгінал гэтага звароту на просьбу Васіля Ўладзімеравіча Быкава я перадаў у сакратарыят Вярхоўнага Савету; ён павінен знаходзіцца ў архіве ВС (сабе пакінуў копію): «Ці трэба нам новы, сьвежаствораны, не ахрышчаны часам і гісторыяй каньюнктурны гімн? Ці хутка ён стане адной з важнейшых сьвятыняў нацыі? Асабліва калі ў гістарычнай народнай памяці яшчэ велічна гучыць колішні, ахрышчаны нешчасьлівым лёсам (дарэчы, тым, які хрысьціў беларускі народ і саму Рэспубліку Беларусь) гімн на словы Макара Краўцова. А між тым, гэта велічная мэлёдыя і выдатны тэкст. І ня так важна, што некаторыя моманты яго не адэкватныя сучаснай палітыцы Беларусі, што яны, можа, палітычна састарэлыя. Гэта зусім ня той выпадак, калі патрэбна злабадзённасьць. Тэксты гімнаў цывілізаваных краінаў звычайна архаічныя, але яны нязьменна кананічныя, ахрышчаны крывавай гісторыяй, і ў тым іх мастацкая і духоўная сіла. Мы прапануем узаконіць гімн на словы М. Краўцова, ажыцьцявіўшы тым важнейшы дзяржаўны акт па шляху да сапраўднай сувэрэннасьці Рэспублікі Беларусь».

Словы гэтыя, аднак, не былі пачутыя: ня выключана, што некаторым хацелася самім выступіць у якасьці стваральнікаў гімну. Конкурс доўжыўся не адзін год – аж да таго часу, пакуль да ўлады не прайшоў Лукашэнка, які «мадэрнізаваў» савецкі гімн. Курыраваў конкурс старшыня парлямэнцкай камісіі па адукацыі Ніл Гілевіч.

Былі прапановы зрабіць дзяржаўным гімнам і «Магутны Божа». Зрэшты, я перакананы, што, калі б камісія Гілевіча апэратыўна ўнесла адзін з гэтых твораў на разгляд ВС, ужо ў лістападзе 1991-га большасьць дэпутатаў прагаласавала б супраць; за два месяцы пракамуністычная намэнклятура ачуняла ад пасьляпутчавага шоку і, нягледзячы на супраціў апазыцыі БНФ, імкліва адваявала свае пазыцыі ў Вярхоўным Савеце. Не ў малой ступені спрыяла гэтаму і палітыка новаабранага сьпікера Станіслава Шушкевіча, накіраваная на пошукі «згоды».

СТАНІСЛАЎ ШУШКЕВІЧ: «ДАЗВОЛЬЦЕ МНЕ НЕ СТАНАВІЦЦА ПАД ВАШЫЯ ШТАНДАРЫ»
9 лістапада апазыцыя БНФ прыняла заяву, у якой адзначалася, што Дэклярацыя аб сувэрэнітэце застаецца толькі на паперы. Войска, спэцслужбы (у тым ліку КДБ) знаходзіліся збольшага ў падпарадкаваньні Масквы. Замежная палітыка таксама вызначалася ў Маскве (усё яшчэ дзейнічала «саюзнае» МЗС). Беларусь ня мела ўласных грошай. Беларусь ізноў страчвала час – замест каб ствараць рэальныя інстытуцыі дзяржаўнасьці, вышэйшае кіраўніцтва (С. Шушкевіч і В. Кебіч) уцягнулася ў навязаны М. Гарбачовым так званы «новаагароўскі працэс» у справе падпісаньня «саюзнай дамовы», гэтым разам – на падставе канфэдэрацыі.

Тым ня менш, прыняцьцё былымі рэспублікамі Дэклярацыяў аб сувэрэнітэце давала свой плён.

На пачатку сьнежня стала вядома, што ў Менск прыедуць прэзыдэнт Расеі Барыс Ельцын і прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук (ва Ўкраіне прайшоў рэфэрэндум, дзе ўкраінцы выказаліся за незалежнасьць ад Масквы).

5 сьнежня старшыня ВС с. Шушкевіч сустрэўся з дэпутатамі апазыцыі БНФ (гэта быў першы і апошні раз за ўсе гады яго сьпікерства, калі ён прыйшоў у памяшканьне апазыцыі). Мы выказалі занепакоенасьць ягоным удзелам у працэсе стварэньня «саюзнай дамовы», заявіўшы, што Беларусі патрэбныя ўласнае войска і ўласныя грошы. Вось некалькі фрагмэнтаў той сустрэчы:

«Голубеў: Незалежнасьць. Мы ня ведаем Вашай пазыцыі ў адносінах да будучыні Беларусі. Саюзная дамова: Вы сказалі, што Вы – за падпісаньне эканамічнага пагадненьня, заявілі, што палітычнага пагадненьня ня будзе, але цяпер гэта робіце. Мы тут ня бачым плюсаў для Беларусі. Чаму старшыня ВС не праводзіць палітыкі па войску? Ельцын можа пераўтварыць яго ў акупацыйнае войска... Адносіны да ўвядзеньня ўласнай валюты – адзін месяц купонаў прывядзе да дыскрэдытацыі.

Пазьняк: Уяўленьне ад Вашай дзейнасьці – ігнараваньне гэтых фактараў, што падводзіць да страты сувэрэнітэту, крызісу эканомікі. Палітык павінен мець апору. Вы разьвіваліся на нашых вачах, ня можаце абаперціся ні на Фронт, ні на камуністаў. Абапіраецеся на палітыку Ельцына і Гарбачова. Мы стаім на парозе згубы сувэрэнітэту.

Шушкевіч: На здаровы сэнс абапіраюся. У нас з вамі розныя погляды на свабоду і дэмакратыю. Наконт Саюзнай дамовы – дазвольце мне не станавіцца пад вашыя штандары... Вялікае войска ніколі ня ўтворыцца, Ельцын можа паставіць войскі супроць Беларусі вельмі проста...

Пазьняк: Мы былі ініцыятарамі, каб склікаць сэсію надзвычайную. Мы не пераканалі Вярхоўны Савет. Але цяпер апынуліся ў найбольш небясьпечным становішчы. Альбо мы возьмем гэтае войска і прывядзём яго да прысягі...

Шушкевіч: Вы – дрэнны тактык і лічыце сябе вялікім стратэгам.

Пазьняк: Вы ў гэтай сытуацыі несяце адказнасьць...

Шушкевіч: Вы, мышы, сабраліся і хочаце кату павесіць званочак на хвост. Хоць хто-небудзь з вас працаваў ва ўрадзе? Начхаць нам на саюз з Малдовай і Прыбалтыкай – у іх нафты няма! Так, я чакаю, што Масква можа пайсьці на параліч эканомікі Беларусі. Але ў нашым урадзе не такія дурні...

Пазьняк: Вы правільна ацэньваеце Расею. Але чаму тады Вашая палітыка ўвесь час абапіраецца на Расею? А не на Прыбалтыку, Захад?

Шушкевіч: Да палітыкі, якую можа праводзіць дзяржава – нам трэба ісьці яшчэ доўга».

Сярод іншага, Шушкевіч на той сустрэчы сказаў: «Я езьдзіў, ежджу і буду езьдзіць у Нова-Агарова» (на абмеркаваньне з Гарбачовым «саюзнай дамовы»).

Такім чынам, у выказваньнях Шушкевіча не было нічога, што давала б падставы прагназаваць тое, што адбылося празь некалькі дзён у Віскулях – наадварот, ён выступаў за «саюзную дамову» і нярэзкія дзеяньні. Верагодна, у Віскулях меў месца ўплыў Ельцына і Краўчука.

І тым ня менш, ужо празь некалькі дзён Шушкевіч паставіў подпіс пад Віскулёўскім пагадненьнем аб ліквідацыі СССР, што, бясспрэчна, упісала ягонае імя ў гісторыю.

Аднак адначасна зь ліквідацыяй Саюзу было заяўлена аб стварэньні СНД, у чым мы пабачылі небясьпеку рэстаўрацыі старой імпэрыі, але ў новай форме. Мы лічылі, што ў справе сувэрэнітэту Беларусь павінна заняць пазыцыю, аналягічную Літве, Латвіі і Эстоніі: незалежнасьць і ніякіх палітычных альбо вайсковых саюзаў з Масквой.

Ратыфікацыя Віскулёўскага пагадненьня ў сьнежні 1991 году, відавочна, была апошнім радыкальным крокам Вярхоўнага Савету ў кірунку ўмацаваньня дзяржаўнасьці.

БЕЛАРУСІЗАЦЫЯ І ЯЕ ПРАЦІЎНІКІ
Актывісты Народнага Фронту выкарыстоўвалі ўсе магчымасьці для беларусізацыі краіны, нібыта адчуваючы, што часу застаецца ўсё менш і менш.

Дзякуючы намаганьням Камісіі па культуры і захаваньні гістарычнай спадчыны ВС, у лістападзе 1991-га загадам Міністэрства адукацыі на базе ранейшага нядзельнага ліцэю ствараецца Беларускі гуманітарны ліцэй. А 15 студзеня 1992 году распараджэньнем Савету Міністраў яму перадаецца будынак на Кірава, 21. У Менску і ў іншых гарадах павялічваецца колькасьць беларускамоўных школаў, выходзяць новыя падручнікі, выдаецца гістарычная літаратура, друкуюцца раней забароненыя творы. Праўда, друкуюцца абмежаваным накладам – у параўнаньні зь нізкапробнай расейскамоўнай літаратурай, на якой новаўтвораныя камэрцыйныя структуры зарабляюць капіталы.

Прыклад таго, што беларускамоўны друк можа мець камэрцыйны посьпех, паказаў наш калега па дэпутацкай апазыцыі Ігар Гермянчук. Ён рэдагаваў «Свабоду», якая ня толькі выдавалася па-беларуску, але ў 1991–1994 гадах выходзіла на тарашкевіцы, і пры гэтым яе наклад быў пазначаны 90 тысяч асобнікаў. Газэта выдавалася зусім невялікім калектывам (у рэгіёнах быў толькі адзін карэспандэнт – Сяргей Астраўцоў), чыноўнікі не спрыялі ні ў друкаваньні, ні ў распаўсюдзе, і ўсё ж у пачатку 1990-х «Свабода» Ігара Герменчука была адной з найбольш папулярных газэтаў.

Беларускамоўныя незалежныя газэты ствараліся і ў рэгіёнах, прычым некаторыя выданьні былі піянэрамі ў спэцыялізаваных галінах – так, у Віцебску Ўладзіслаў Яндзюк пачаў выдаваць «Кампутарную прахтыку».

У 1992 годзе з 1 верасьня малодшыя клясы сярэдніх школаў перайшлі на беларускую мову. Дзесяць гадоў такой практыкі – і на пачатку ХХІ стагодзьдзя праблемы выжываньня беларускай мовы папросту не існавала б.

Аднак палітыка беларусізацыі сустрэла вялізнае непрыманьне праімпэрскіх сілаў – прычым пачалося з так званых «нізавых ініцыятываў».

У чэрвені ў парлямэнцкай «Народнай газеце» намесьнік яе рэдактара Іван Макаловіч канстатаваў, што «ў Беларусі працэс нацыянальнага Адраджэньня ідзе надзвычай марудна, квола, робяцца толькі першыя няўпэўненыя крокі, але нават яны выклікаюць абурэньне расейскамоўнага насельніцтва». Гэтак быў пракамэнтаваны ліст групы бацькоў з Рагачова (17 подпісаў), у якім тыя называлі Закон аб мовах «антынародным», палітыку беларусізацыі – «генацыдам», запалохваючы «спальваньнем на плошчах усёй рускай літаратуры» і г. д. Завяршаўся ліст заклікам да бацькоў першаклясьнікаў «не прыводзіць дзяцей у школы 1 верасьня» – у беларускія клясы – «пакуль ня будзе забясьпечанае свабоднае права выбару, раўнапраўе навучаньня як для беларускамоўных, так і для расейскамоўных дзяцей...».

Супраць беларусізацыі былі скіраваныя і выступы газэты «Фемида», якую выдаваў кіраўнік фірмы «Эрыдан» Аляксандар Патупа. На аналягічных пазыцыях знаходзілася і газэта «Европейское время», якую рэдагаваў Сямён Букчын. Шэраг падобных расейскамоўных выданьняў выходзіў пры падтрымцы Фонду Сораса, некаторыя прадстаўнікі якога ў Беларусі насаджалі «лібэральныя каштоўнасьці» і ў лепшым разе вельмі насьцярожана ставіліся да праяваў нацыянальнага Адраджэньня.

Ужо летам 1992 году падкантрольныя Кебічу расейскамоўныя выданьні (якія мелі вялікі наклад) пачалі пераходзіць на антынацыянальныя пазыцыі.

Тут прывяду ў прыклад публікацыю ў газэце Савету Міністраў «Рэспубліка» ад 10 чэрвеня 1992 году: «Хіба не цікава, што 16-гадовы чалавек думае пра наш час», – пытаецца рэдакцыя ва ўступным слове і аддае пад развагі падлетка цэлую паласу (тым часам як ні ў водным нумары ніколі «Рэспубліка» не надрукавала ніводнага радка дэпутатаў апазыцыі БНФ).

Увесь артыкул – гэта трызьненьне па разбуранай савецкай імпэрыі, абарона «патрыётаў, якія стаялі за вялікую і непадзельную Айчыну», апэляцыя да гарбачоўскага «рэфэрэндуму» 1991 году аб захаваньні СССР, бо «воляй лёсу мы апынуліся юрыдычна і палітычна ізаляванымі ад Расеі», але, спадзяецца аўтар, «гэта часовы разрыў».

Фактычна, распад савецкай імпэрыі і стварэньне сувэрэннай дзяржавы падаюцца як вялізнае зло – і гэта ва ўрадавай дзяржаўнай газэце. Была заяўленая катэгарычная падтрымка пракамуністычнаму Вярхоўнаму Савету і Савету Міністраў і сказана, што «вельмі неабходна супрацьпаставіць «нацыянал-дэмакратам», як яны самі сябе называюць, магутную патрыятычную арганізацыю, якая б аб’яднала людзей, якія ўсьведамляюць пагібельнасьць залежнасьці ад Захаду».

Аўтар гэтай публікацыі – Усевалад Янчэўскі. (Зусім ня дзіўна, што празь некалькі гадоў ён узначаліць пралукашэнкаўскую моладзевую арганізацыю («лукамол») – дзіўнавата тое, што пасьля такіх заяваў яго возьме да сябе ў каманду Станіслаў Шушкевіч.)

Можна заўважыць супярэчнасьць: з аднаго боку, у саўмінаўскай газэце друкуюцца антынезалежніцкія артыкулы, з другога – у тым жа чэрвені 1992-га Саўмін прымае рашэньне аб выданьні часопісу «Беларуская мінуўшчына», а часопіс «Спадчына» атрымлівае дзяржаўныя датацыі (праўда, мізэрных памераў, калі параўноўваць з антынезалежніцкімі выданьнямі).

Гэта тлумачыцца пастаянным ціскам дэпутатаў апазыцыі БНФ на органы дзяржаўнага кіраваньня там, дзе трэба было прымяніць ціск, і «кулюарнай працай» з тымі прадстаўнікамі апарату, якія хаця б не адрыналі ідэі Адраджэньня, а ў шэрагу выпадкаў і спрыялі ім.

Ці былі прыхільнікі беларускага Адраджэньня ў дзяржаўным апараце, у выканаўчых органах улады? Бясспрэчна, былі, хоць і няшмат. На вышэйшым узроўні варта адзначыць віцэ-прэм’ера Мікалая Дземчука і міністра замежных справаў Пятра Краўчанку, міністра інфармацыі Анатоля Бутэвіча (пры тым, што ў шэрагу палітычных пытаньняў іх пазыцыя кардынальна разыходзілася з поглядамі БНФ і ацэньвалася намі як антыдэмакратычная). Іх дзеяньні найчасьцей былі даволі асьцярожныя, аднак зь іх дапамогай удалося рэалізаваць некаторыя нацыянальныя ініцыятывы.

Галоўны здабытак нацыянальных сілаў у гэты пэрыяд – якраз стварэньне адукацыйных ды прапагандысцкіх беларускамоўных асяродкаў ды закладаньне сыстэмы нацыянальнай адукацыі. Усё гэта дзейнічала яшчэ і ў першыя гады пасьля прыходу да ўлады Лукашэнкі і дазволіла выхаваць нацыянальна сьвядомую частку новага пакаленьня, якое ўступіла ў палітычную дзейнасьць на мяжы стагодзьдзяў. Варта адзначыць і тое, што Беларусь пачала ўсьведамляцца ўсясьветнай супольнасьцю як сувэрэнная і незалежная дзяржава.

І ўсё ж, усе здабыткі на ніве нацыянальнага Адраджэньня былі дасягнутыя ня дзякуючы пазыцыі вышэйшага кіраўніцтва, а насуперак ёй. Палітычная ж сытуацыя ў Беларусі наагул рабілася ўсё больш напружаная. Адна з прычынаў гэтага была выкладзеная ў заяве апазыцыі БНФ у жніўні 1992 году: «З аднаго боку, адсутнасьць найважнейшых законаў у сфэры эканамічнага жыцьця, якія абавязаны быў прыняць Вярхоўны Савет, пазбавіла народ Беларусі права на ўласнасьць, на валоданьне зямлёй і сродкамі вытворчасьці і, фактычна, пакінула людзей безабароннымі перад хваляй беспрацоўя. З другога боку – шалёныя тэмпы намэнклятурнай прыватызацыі, калі ня толькі сотні мільёнаў дзяржаўных рублёў, але і цэлыя прадпрыемствы, установы пераходзяць у прыватную ўласнасьць былых камуністаў».

Найважнейшай адметнасьцю гэтай ня вельмі і прыхаванай намэнклятурнай прыватызацыі было тое, што новая кляса ўласьнікаў, якая стваралася з былых партыйных, камсамольскіх чыноўнікаў і супрацоўнікаў КДБ, была ня проста цалкам пазбаўленая нацыянальнай сьвядомасьці, але мела прамаскоўскую, і часам вельмі агрэсіўную антыбеларускую арыентацыю.

Тут таксама быў парадокс: з усіх партыяў толькі БНФ падаў законапраекты, накіраваныя на рынкавыя рэформы, але БНФ практычна ня меў падтрымкі буйных прадпрымальнікаў. Тлумачыцца гэта тым, што бізнэсоўцам было куды больш выгадна падтрымліваць прадстаўнікоў улады, бо менавіта ад чыноўніка, а не ад закону, залежаў лёс таго альбо іншага бізнэсу. Словам, бізнэсоўцы паводзілі сябе вельмі недальнабачна, спакусіўшыся на імгненныя выгады і адмовіўшы ў падтрымцы сіле, якая б у пэрспэктыве магла стварыць гарантыі для вольнага бізнэсу. Зрэшты, магчыма, якраз такая сытуацыя гэтых бізнэсоўцаў задавальняла куды болей, чым магчымая свабодная канкурэнцыя, дзе посьпех вызначаецца, галоўным чынам, ня блізкасьцю да чыноўніка, а прадпрымальніцкімі здольнасьцямі. Нарэшце, ключавыя пазыцыі ў бізнэсе занялі асобы, набліжаныя да былых высокапастаўленых кіраўнікоў партыі і КДБ, з традыцыйна антыбеларускай арыентацыяй; пад іх падладжваліся і астатнія.

Натуральна, сярод дробных прадпрымальнікаў былі і нацыянальна сьвядомыя, але, як правіла, гэта былі людзі з зусім сьціплымі «капіталамі», якіх, да прыкладу, не хапіла б на выпуск уласнай газэты. Толькі ўладальнікі кампутарнай фірмы «Дайнова» падкрэсьлена дапамагалі беларускім культурніцкім ініцыятывам. Але і гэта была ня самая магутная фірма ў сваёй сфэры – самыя буйныя, ізноў жа, арыентаваліся на Расею.

Што будуць уяўляць сабою мас-мэдыі, створаныя буйнымі прадпрымальнікамі, мы маглі меркаваць паводле неўзабаве ўзьніклай «Газеты Андрея Климова», якая выходзіла па-расейску і даволі зьедліва пісала пра БНФ.

Мы прагназавалі, што пры такім разьвіцьці падзеяў празь некалькі гадоў новаўтвораная дэнацыяналізаваная кляса буржуа самым «дэмакратычным» чынам – праз свабодныя выбары з дапамогай уласных СМІ і нанятых паліттэхнолягаў – правядзе і ў парлямэнт, і ў выканаўчыя структуры прарасейскія антыбеларускія сілы, якія нават у выпадку ляяльнасьці да сувэрэнітэту адвядуць беларускай мове месца духоўнай рэзэрвацыі (дарэчы, гэта можа здарыцца і, хутчэй за ўсё, здарыцца пасьля падзеньня лукашэнкаўскага рэжыму – бізнэс у сёньняшняй Беларусі збольшага прарасейскі).

РЭФЭРЭНДУМ, ЯКІ НЕ АДБЫЎСЯ
Патрабаваньне новых выбараў, якое гучала і раней, у 1992-м зрабілася ляйтматывам палітычнай дзейнасьці БНФ. У мэтах зьмены ўлады БНФ пачаў зьбіраць подпісы за рэфэрэндум аб датэрміновых выбарах. Выбары мусілі прайсьці паводле новага закону на падставе прапарцыйна-мажарытарнай сыстэмы (50 на 50, палова мандатаў – па акругах, палова – па партыйных сьпісах). Такі варыянт падаваўся бяспройгрышным: на рэфэрэндуме большасьць прагаласавала б за новыя выбары, а партыйныя сьпісы дазволілі б правесьці ў Вярхоўны Савет значна больш прадстаўнікоў БНФ і дэмакратычных партыяў, чым іх было ў ВС 12-га скліканьня. Народны Фронт сабраў больш як паўмільёна подпісаў; ЦВК прызнала сапраўднымі 442 тысячы.

Аднак ідэя рэфэрэндуму аб датэрміновых выбарах у Вярхоўны Савет паводле дэмакратычнага выбарчага закону не знайшла падтрымкі ні ў Станіслава Шушкевіча, ні ў большасьці дэпутатаў Вярхоўнага Савету; старшыня парлямэнцкай камісіі па заканадаўстве Дзьмітры Булахаў «абгрунтаваў» нямэтазгоднасьць такога рэфэрэндуму.

Воля 442 тысяч грамадзянаў была праігнараваная; адмаўляючы ў рэфэрэндуме, Вярхоўны Савет прыняў нелегітымнае рашэньне і, фактычна, паставіў сябе па-за законам. З гэтага моманту – з 29 кастрычніка 1992 году – прарасейскія сілы і ў парлямэнце, і ў структурах выканаўчай улады адкінулі прыгожыя фразы і адкрыта сталі на шлях ліквідацыі беларускай дзяржаўнасьці.

У палітычным жыцьці краіны ўзьнікла і яшчэ адна адметнасьць: зь лета 1992 году пачалі стварацца альбо ўзмацняцца партыі, якія абвяшчалі сябе альтэрнатывай Народнаму Фронту. Была ўтвораная Партыя народнай згоды – з ініцыятывы былой і дзейнай прамысловай намэнклятуры, якую ўзначаліў Генадзь Карпенка.

Зянон Пазьняк перакананы, што шэраг партыяў былі створаныя КДБ для аслабленьня Народнага Фронту. Аналягічнага меркаваньня прытрымліваўся і Васіль Быкаў, які да таго ж ставіў пад сумнеў іх дэмакратызм: «У Беларусі ёсьць некалькі дэмакратычных партыяў – ва ўсялякім разе, намінальна дэмакратычных. Я асабіста сумняюся ў дэмакратызьме некаторых зь іх. Магу і памыліцца, але пакуль яны нешта не сьпяшаюцца выявіць сваёй дэмакратычнасьці на справе. Што ж да Беларускага Народнага Фронту, гатовы гарантаваць, што гэта сапраўды дэмакратычная арганізацыя». Гэтыя словы Быкаў сказаў у інтэрвію «Свабодзе» ў пачатку 1996 году; а ў 1992-м некаторыя дэмпартыі раптам (ці ня раптам?) зрабілі заявы, дыямэтральна супрацьлеглыя стратэгічным прынцыпам БНФ.

Захаваньне парлямэнцкай рэспублікі было адным з галоўных патрабаваньняў апазыцыі БНФ, і да нейкага часу нам удавалася ўтрымліваць сяброў Канстытуцыйнай камісіі ад уключэньня «прэзыдэнцкіх» разьдзелаў у праект Канстытуцыі. Сытуацыя карэнным чынам зьмянілася, калі супраць парлямэнцкай рэспублікі выступілі нашы саюзьнікі па дэмакратычным лягеры.

8 чэрвеня 1992 году ў менскай газэце «Добры вечар» дэпутат сталічнага гарсавету, намесьнік старшыні Аб’яднанай дэмакратычнай партыі (потым улілася ў АГП) Міхась Пліска заявіў пра неабходнасьць увядзеньня ў Беларусі прэзыдэнцтва; у якасьці аргумэнтаў супраць парлямэнцкай рэспублікі прыводзіліся прыклады краінаў, дзе перамогу атрымалі нацыянальныя дэмакраты. М. Пліска канстатаваў: «Былых прадстаўнікоў ад парт- і дзяржнамэнклятуры, нацыянальных дэмакратаў, як, зрэшты, і дэмакратаў-дзяржаўнікаў, родніць адных з другімі абсалютызацыя ўлады парлямэнту». Міне колькі гадоў – і прыклад Літвы, Латвіі і Эстоніі будзе, наадварот, менскімі лібэраламі прыводзіцца як станоўчы, у немалой ступені дзякуючы таму, што пачатковы пэрыяд дзяржаўнага станаўленьня і пачатку рынкавых рэформаў супаў менавіта зь вяршэнствам парлямэнту, дзе захоўваўся балянс інтарэсаў.

Што да «балянсу інтарэсаў» у нашай Канстытуцыйнай камісіі, дык гэтым і падобнымі выступамі ён быў парушаны. «Кебічысты» адчулі, што сярод дэмакратаў ужо няма адзінства (за прэзыдэнцтва пачалі выступаць Карпенка, Ганчар і іншыя, пабачыўшы ў гэтай пасадзе магчымасьць уласнай самарэалізацыі) і фарсіравалі ўвядзеньне прэзыдэнцкіх разьдзелаў – пры згодзе старшыні Канстытуцыйнай камісіі Станіслава Шушкевіча.

Дарэчы, артыкул М. Пліскі называўся «Прэзыдэнцкая рэспубліка як сродак падзелу выканаўчай і заканадаўчай улады». Міжволі прыгадваецца, што добрымі намерамі брукаваная дарога ў пекла.

ДВА ФОРУМЫ НАЦЫЯНАЛЬНАГА ТРЫЮМФУ
У 1993 годзе адбыліся падзеі, якія - пасьля аднаўленьня незалежнасьці - можна лічыць самымі знакавымі ў апошнім Адраджэньні - але на гэты ж год прыпадае і найбольш брутальны (да пэрыяду прэзыдэнцтва) наступ праціўнікаў нацыянальнай ідэі.

У сакавіку 1993 году адзначаліся 75-я ўгодкі ўтварэньня Беларускай Народнай Рэспублікі. Урачыстае паседжаньне прайшло ў будынку філярмоніі з удзелам Старшыні Вярхоўнага Савета Станіслава Шушкевіча і Старшыні Рады БНР Язэпа Сажыча. Урачыстасьці па-за межамі сталіцы былі значна больш сьціплымі. Але вось у Беластоку, дзе ў тыя дні мне давялося прадстаўляць БНФ, на сьвяткаваньне прыехаў і нават выступіў з прамовай амбасадар Беларусі ў Польшчы У. Сянько. Сёньня немагчыма ўявіць, каб на сьвяткаваньні 25 сакавіка прысутнічаў хаця б самы нізкапастаўлены чыноўнік райвыканкаму - калі не лічыць высокапастаўленых супрацоўнікаў міліцыі і спэцслужбаў падчас разгону маніфэстацыяў. Дый беларускія дыпляматы не наведваюць урачыстасьці, якія ў гонар БНР штогод ладзяцца ва ўсіх буйных асяродках беларускай дыяспары - у Празе, Лёндане, Антвэрпэне, Нью-Ёрку, Кліўлендзе, Таронта ды іншых месцах.

У опэрным тэатры на працягу трох дзён, з 8 да 10 ліпеня адбываўся Першы зьезд беларусаў сьвету. Варта нагадаць, што да пабудовы «Палаца Рэспублікі» менавіта ў опэрным тэатры адбываліся найбольш важныя ўрачыстасьці, прычым далёка не штогод (на прамяць прыходзіць ўручэньне Л. Брэжневым залатой зоркі гораду-героя Менску ў 1978 годзе). Нацыянальным сілам удалося прадухіліць задуму, якую выношвалі ў Саўміне - каб Рада БНР склала свае паўнамоцтвы і перадала іх ураду Кебіча (аналягічны крок зрабіла Ўкраінская Народная Рада). Менская дыпляматыя актыўна «апрацоўвала» сябраў Рады, аднак, да гонару кіраўніцтва, і найперш тагачаснага Старшыні Рады БНР Язэпа Сажыча - свае паўнамоцтвы яна ня склала. У прэзыдыюме зьезду былі с. Шушкевіч, віцэ-прэм’ер М. Дзямчук, міністры П. Краўчанка, А. Бутэвіч і іншыя высокапастаўленыя дзеячы. Зьезд віталі Васіль Быкаў і Зянон Пазьняк. Большасьць замежных удзельнікаў упершыню прыехалі ў Беларусь пасьля дзесяцігодзьдзяў жыцьця на чужыне - яшчэ зусім нядаўна іх называлі абразьлівымі словамі (праз тры-чатыры гады гэтая лексіка вернецца).

Зрэшты, ужо празь некалькі тыдняў пасьля Зьезду само гэтае мерапрыемства і ягоныя ўдзельнікі былі раскрытыкаваныя. Іван Антановіч (былы загадчык аддзелу культуры ЦК КПБ і будучы міністар замежных справаў пры Лукашэнку) у «Звяздзе» (7 верасня 1993 г.) выказаў незадавальненьне, што ў сваёй прамове на зьезьдзе с. Шушкевіч «бярэ на сябе цяжкі грэх, калі проціпастаўляе камуністычную ідэю праблемам і задачам нацыянальнага адраджэньня. Мы ня можам згадзіцца, што калі-небудзь на Беларусі камуністычная ідэя супрацьстаяла нацыянальнай». Насамрэч, усе сем дзесяцігодзьдзяў панаваньня камуністычнай улады гэтая ўлада зьнішчала галоўную нацыянальную ідэю – ідэю беларускай незалежнасьці. Зьнішчала і яе носьбітаў – у Курапатах ды іншых месцах. Свой артыкул Іван Антановіч падпісаў навуковымі тытуламі – «доктар філязофскіх навук, прафэсар», не пазначыўшы, што зьяўляецца адным з галоўных ідэалягічных дарадцаў прэм’ера Кебіча. Зрэшты, пра пазыцыю Кебіча ў 1993 годзе – крыху пазьней, а пакуль адзначым яшчэ некалькі станоўчых прыкладаў беларусізацыі.

У 1993 годзе ў дзяржаўных выдавецтвах пачалі выходзіць раней забароненыя творы рэпрэсаваных аўтараў і пісьменьнікаў-эмігрантаў. Працягваў друкавацца збор твораў Васіля Быкава, выходзілі кнігі Рыгора Барадуліна, Уладзімера Арлова. У выдавецтве «Беларусь» у перакладзе з польскай пабачыла сьвет дасьледаваньне Юр’я Туронка «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» – упершыню масавы чытач мог пазнаёміцца зь невядомымі, забароненымі старонкамі нядаўняй гісторыі.

Зрэшты, беларускае кнігадрукаваньне разьвівалася ня дзякуючы дзяржаўным органам, а хутчэй, насуперак ім. Да прыкладу, 4-ты том збору твораў В. Быкава быў здадзены ў набор 15 траўня 1992 году, а падпісаны ў набор толькі празь пятнаццаць (!) месяцаў – 10 жніўня 1993 году. Зборнік Уладзімера Арлова «Пяць мужчын у лесьнічоўцы» здадзены ў набор 3 красавіка 1993 году, а падпісаны ў набор 14 лютага 1994-га. Гэта можна было б патлумачыць тагачасным дэфіцытам паперы – але ў той самы час зь менскіх друкарняў ледзь не мільённымі накладамі выходзілі сотні і тысячы найменьняў расейскамоўнай «жоўтай» прадукцыі. Пазьней нават у афіцыйным друку зьявіліся сьведчаньні, што бізнэсоўцы плацілі грошы кіраўнікам выдавецтваў асабіста, што, аднак, можа зьяўляцца толькі частковым тлумачэньнем. Гэта была праява агульнай, дзяржаўнай тэндэнцыі – кіраўнікі друкарняў разумелі, што выканаўчая ўлада, ад якой яны залежалі, у беларусізацыі не зацікаўленая.

ШУШКЕВІЧ ШУКАЕ ЗГОДЫ
Пасьля забароны ў кастрычніку 1992 году рэфэрэндуму аб датэрміновых выбарах пракамуністычныя, антыбеларускія сілы ўзмацнілі наступ і на нацыянальны рух, і на кіраўніка парлямэнту Станіслава Шушкевіча.

Суб’ектыўна, Шушкевіч працягваў заставацца незалежнікам (у чым я перакананы). Лічыў і лічу Станіслава Станіслававіча высокамаральным, сумленным чалавекам; займаючы найвышэйшую ў краіне пасаду, ён паказваў прыклад асабістай сьціпласьці (і тым самым выклікаў нянавісьць у намэнклятуры). Сын рэпрэсаванага пісьменьніка, ён меў дэмакратычны сьветапогляд, быў высокаадукаваны – напэўна, упершыню гэтыя якасьці спалучыліся ў асобе, якая займала найвышэйшую ў Беларусі пасаду (я пішу ў мінулым часе, бо ацэньваю ягоныя якасьці на пасадзе старшыні ВС, у гістарычным ужо кантэксьце).

Вялікім мінусам Шушкевіча была ягоная непасьлядоўнасьць і нейкае наіўнае жаданьне знайсьці паразуменьне з тымі, хто мовы кампрамісаў не разумее ў прынцыпе. У выніку кампрамісы абарочваліся здачай вельмі істотных пазыцыяў. Ён увесь час шукаў «згоды» паміж апазыцыяй БНФ і парлямэнцкай большасьцю, і вынік гэтых пошукаў быў заўсёды не на нашу карысьць (часам пішуць – «Шушкевіч лавіраваў»; насамрэч з восені 1992 году ніякіх палітычных «рэвэрансаў» у бок БНФ сьпікер ужо не рабіў).

У адрозьненьне ад Шушкевіча, Кебіч быў чалавекам пасьлядоўным. На мяжы 1989–1990 гадоў ён выгадна вылучаўся з найвышэйшай гаспадарчай партыйнай намэнклятуры сваёй энэргічнасьцю; неўзабаве пасьля таго, як увесну 1990-га ён заняў пасаду старшыні Саўміну, Васіль Быкаў у артыкуле ў маскоўскай «Литературной газете» назваў яго прэм’ерам, зь якім зьвязаныя спадзяваньні. Асабіста на мяне першая гутарка з Кебічам (я прыйшоў прасіць трубы для камунальных службаў маёй выбарчай акругі) таксама зрабіла станоўчае ўражаньне.

Намэнклятурнае пакаленьне Кебіча асабіста я вызначаю як «дзяцей вайны» – іх дзяцінства альбо раньняе юнацтва прыпала на гады нястачаў, калі вельмі шмат значылі чалавечыя якасьці, што часта толькі і былі адзінай надзеяй на выратаваньне ад самага звычайнага голаду. Прычым, гэта быў час усенароднага гора (у пазьнейшыя часы нястачы дзіцяці маглі быць вынікам нейкіх сямейных прычынаў альбо п’янства бацькоў, і на фоне адноснай дагледжанасьці раўналеткаў гэта магло спарадзіць звыродлівыя комплексы). Да таго ж, гэтае пакаленьне ў большасьці вучылася ў беларускіх школах. Ва ўсялякім разе, не магу дапусьціць думкі, каб Кебіч аддаў каманду на брутальныя дзеяньні кшталту зьбіцьця дэпутатаў альбо пасьлядоўна і мэтанакіравана, крок за крокам, вынішчаў бы беларускія асяродкі, што рабілі прадстаўнікі наступнага пакаленьня – прэзыдэнт Лукашэнка і кіраўнікі ягонай адміністрацыі Сініцын, Латыпаў ды Шэйман. Усё ж для Кебіча існавала нейкая мяжа.

Вядома, кожны чалавек – сам стваральнік свайго лёсу, у тым ліку і палітычнага, і асабіста нясе за яго адказнасьць. У трансфармацыі іміджу Кебіча – ад «прэм’ера спадзяваньняў» да ўвасабленьня антыдэмакратычных сілаў – найперш вінаваты сам Вячаслаў Францавіч. Аднак адбылося гэта не ў апошнюю чаргу дзякуючы некаторым асобам зь ягонага найбліжэйшага атачэньня, якія свае пасады выкарыстоўвалі выключна ў інтарэсах уласнага матэрыяльнага дабрабыту. Гуляючы на некаторых чалавечых слабасьцях, у гэтае «найбліжэйшае кола» ўвайшлі і тыя, для каго галоўным быў інтарэс Масквы.

Да 1993 году пазыцыя Кебіча (ва ўсялякім разе, палітычная пазыцыя ягонага ўраду) канчаткова сфармавалася і палягала ў жаданьні ўтрымаць уладу праз падтрымку (найперш эканамічную) Масквы. Гэтыя спадзяваньні на расейскія нафту, газ ды пазыкі Крэмль і Лубянка выкарыстоўвалі, каб як мацней прывязаць да сябе Беларусь. Чым слабейшай эканамічна была Беларусь, тым больш шанцаў на посьпех мела такая стратэгія. Беларускі Народны Фронт успрымаўся імі (і абсалютна справядліва) як галоўная сіла, якая перашкаджала такой палітыцы.

У сярэдзіне студзеня 1993 году адбылося сумеснае паседжаньне Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету і Прэзыдыюму Савету Міністраў, зь якога, у парушэньне закону, выставілі «звычайных» дэпутатаў. Паседжаньне вялі с. Шушкевіч і В. Кебіч. Было вырашана, як пазьней паінфармаваў Шушкевіч, «пайсьці па шляху пераважна дзяржаўнай уласнасьці на зямлю». 18 студзеня с. Шушкевіч правёў кансультацыйную сустрэчу з прадстаўнікамі парлямэнцкіх фракцыяў. Сьпікер выказаў незадавальненьне тым, што сэсія ВС ідзе «марудна». На нарадзе ў мяне адбылася гарачая дыскусія з каардынатарам групы «Беларусь» г. Казловым, які прапанаваў скасаваць «Рознае» (штодня перад пачаткам паседжаньняў паўгадзіны дэпутаты маглі выступіць на самыя розныя тэмы, зрабіць запыты і г. д. Мы актыўна выкарыстоўвалі «Рознае», паколькі яно перадавалася ў радыё і тэлебачаньні ў поўным запісе, без купюраў). У выніку с. Шушкевіч прыняў прапанову скасаваць «Рознае» (што, аднак, не было зроблена – нават «большасьць» парлямэнцкай «большасьці» не пагадзілася на гэта, бо губляла магчымасьць «сьвяціцца» перад уласнымі выбарцамі).

3 лютага большасьць дэпутатаў ВС галасуе за скасаваньне Пастановы аб прыпыненьні дзейнасьці КПБ–КПСС – пры працэдурных парушэньнях з боку Шушкевіча (адключаў мікрафоны ў дэпутатаў апазыцыі).

У ВАЙСКОВУЮ АРБІТУ РАСЕІ
Зь вясны 1992 году набірае абароты кампанія ўцягваньня Беларусі ў Дамову аб калектыўнай бясьпецы СНД (ДКБ). Вайсковым міністэрствам краінаў СНД у блёку адводзіцца дэкаратыўная роля; стратэгію выпрацоўвае расейскі Генштаб. У Вярхоўным Савеце кампанію ўзначальваюць старшыня парлямэнцкай камісіі па справах бясьпекі М. Грыб, а таксама намесьнікі начальніка Ўпраўленьня грамадзкай бясьпекі і абароны Саўміну Генадзь Казлоў і Валер Паўлаў. Уласна, патрабаваньне аб далучэньні краіны да ДКБ робіцца ляйтматывам дзейнасьці парлямэнцкай большасьці на працягу ўсяго 1993 году.

19 сакавіка апазыцыя БНФ выступае з заявай «Аб дачыненьнях у войску», у якой выказваецца супраць далучэньня да ДКБ і вайсковага саюзу з Расеяй. У пачатку красавіка кіраўнікі грамадзкіх арганізацыяў і вядомыя дзеячы (у тым ліку В. Быкаў, Р. Барадулін, с. Законьнікаў, У. Арлоў, Р. Гарэцкі, А. Дудараў, М. Купава, А. Мальдзіс, г. Сурмач) выступілі са зваротам «Беларускі народ ня можа плаціць за нафту крывёю сваіх сыноў».

8 красавіка Зянон Пазьняк зьвяртаецца да жанчын Беларусі з заклікам падаць голас пратэсту супраць вайсковага саюзу і скасаваньня нэўтралітэту. «Ня верце ні гэтаму ўраду, ні гэтаму Вярхоўнаму Савету. Яны створаныя з камуністычнай намэнклятуры яшчэ пры савецкім таталітарным рэжыме...».

Падчас абмеркаваньня вайсковага пытаньня на 11-й нечарговай сэсіі ВС Станіслаў Шушкевіч фактычна блякуе дзеяньні апазыцыі БНФ. «Гэтым разам выбар быў пастаўлены вельмі сур’ёзна. Адмова ад нэўтралітэту і бязьядзернасьці Беларусі, вайсковы саюз з Расеяй і азіяцкімі краінамі – гэта ня толькі пэрспэктыва страты незалежнасьці, гэта крах мірнай незалежнай палітыкі, страта прэстыжу і пазыцыяў у сьвеце. Гэта пагроза жыцьцям грамадзянаў Беларусі… Намэнклятура паставіла сьпікера (ці, як яны вымаўляюць, «скіпера») перад выбарам, намякаючы адначасна пра магчымасьць яго адстаўкі. Прыём заўсёды спрацоўваў бездакорна. Ад «скіпера» патрабавалася ня даць нармальна працаваць апазыцыі – адзінай сіле ў Вярхоўным Савеце, якая можа сапсаваць гульню большасьці. Кіраўнік сэсіі заўсёды стараўся. Груба парушаліся законы, рэглямэнт, адключаліся мікрафоны, не давалася слова, галасаваньнем большасьці спынялася дыскусія. Ужываліся нават адкрытыя падтасоўкі галасаваньня... Дэпутатаў апазыцыі пад гіканьне і выкрыкі, ёрніцтва старшыні, разьлічаныя на ўхваленьне камуністычнай большасьці, фактычна пазбаўлялі на сэсіі дэпутацкіх правоў», – пісаў у «Навінах БНФ» (спэцвыпуск, красавік 1993 г.) Мар’ян Ваньковіч (псэўданім З. Пазьняка).

Шушкевіч рабіўся закладнікам уласнай непасьлядоўнасьці.

Вынік: большасьцю галасоў Вярхоўны Савет прымае рашэньне даручыць с. Шушкевічу падпісаць ад імя Беларусі Дамову аб калектыўнай бясьпецы СНД (сярод 188 дэпутатаў, якія прагаласавалі за гэта – А. Лукашэнка).

Шушкевіч заяўляе: «Я павінен выконваць рашэньне Вярхоўнага Савету, хоць я ня згодны», – і адначасна выступае з прапановай рэфэрэндуму аб захаваньні вайсковага нэўтралітэту. 27 красавіка ўдзельнікі Кансультацыйнай нарады патрыятычна-дэмакратычных сілаў Беларусі падтрымліваюць ініцыятыву с. Шушкевіча. Аднак прапанова ня мела заканадаўчага разьвіцьця.

Яшчэ ў 1992 годзе афіцэры не былі прыведзеныя да прысягі на вернасьць Беларусі (!). Шмат хто зь іх заяўляў, што «прысягаў СССР» і «перапрысягаць» не зьбіраецца. Каму служыць – справа кожнага; аднак у іншай краіне пасьля такіх заяваў афіцэр быў бы звольнены на працягу 24 гадзінаў. У Беларусі ж неабходнасьць прыняцьця прысягі ўсё яшчэ дэбатавалася, а звальнялі афіцэраў зусім за іншае.

Рукамі міністра абароны Казлоўскага ўрад распачынае звальненьне з войска афіцэраў – актывістаў Беларускага згуртаваньня вайскоўцаў, якія ўзяліся «ў цяжкіх умовах нярэдка непрыхільнай да беларушчыны атмасфэры ў сучасным войску прапагандаваць уласным прыкладам беларускі дзяржаўны патрыятызм, вяртаць у войска беларускую мову і традыцыі, тым самым пераадольваючы адчужэньне паміж навастворанай беларускай арміяй і беларускім народам».

Апошняя цытата – са звароту да грамадзянаў Беларусі ў абарону актывістаў БЗВ і яго кіраўніка М. Статкевіча, які падпісалі больш як восемдзесят палітычных і грамадзкіх дзеячаў, у тым ліку В. Быкаў (ягоны подпіс стаіць першым), Б. Сачанка, А. Пісьмянкоў, г. Сагановіч, М. Чарняўскі, У. Кулажанка, Т. Мархель. Пад зваротам подпісаліся 55 дэпутатаў Вярхоўнага Савету, у тым ліку апазыцыя БНФ у поўным складзе.

«УСЁ БЕЛАРУСКАЕ ДЛЯ ІХ – ВАРОЖАЕ»
Праімпэрскія сілы актыўна ідуць у наступ: дэпутаты-вэтэраны ініцыююць дыскусію аб скасаваньні бел-чырвона-белага сьцяга і герба «Пагоня» ў якасьці дзяржаўных сымбаляў і пераносе сьвяткаваньня Дня сувэрэнітэту з 27 ліпеня на іншы дзень (ужо тады ў апошняй прапанове праглядалася мэта – зьнішчыць прызнаньне дзяржаўным сьвятам юрыдычнае прыняцьце Дэклярацыі аб сувэрэнітэце, а фактычна – незалежнасьці ад Масквы; бо 3 ліпеня – гэта дзень вызваленьня Менску ад нямецкай акупацыі, з ідэяй сувэрэнітэту ён ніяк не зьвязаны).

У чэрвені 1993-га Савет Міністраў спрабуе юрыдычна перападпарадкаваць сабе КДБ (паводле закону, КДБ падпарадкоўваецца Вярхоўнаму Савету; насамрэч інфармацыю з КДБ маюць толькі с. Шушкевіч, М. Грыб і яшчэ, магчыма, два-тры дэпутаты. Фактычна, КДБ знаходзіцца ў падпарадкаваньні Саўміну).

29–30 чэрвеня дэлегацыя на чале з Кебічам наведвае Маскву і дамаўляецца з расейскім прэм’ерам Чарнамырдзіным аб умовах, на якіх у Беларусі будзе ўведзены расейскі рубель у якасьці «адзінага законнага плацежнага сродку». З гэтага моманту ідэя ўвядзеньня расейскага рубля робіцца галоўнай прапагандысцкай тэмай В. Кебіча; пазьней яе будзе выкарыстоўваць і А. Лукашэнка.

«Нацыя і воля – вось вечныя праблемы і калізія, ці можа што быць важнейшым за іх? Ворагі – так, ворагаў у нас заўсёды хапала, не паменела іх і зараз… Усё нацыянальна беларускае для іх – варожае, а ўсё агіднае, варожае для нацыі – іхнае… – казаў Васіль Быкаў падчас адкрыцьця 3-га зьезду БНФ, які адбыўся ў тыя ж апошнія дні чэрвеня. – І калі нам кажуць: трэба болей цярпімасьці, памяркоўнасьці, трэба менш радыкалізму і рыгарызму, бо важней за ўсё паступовасьць, нацыянальная згода – мы ведаем: гэта гавораць яны ці іхныя адвакаты, нават тады, калі гавораць па-беларуску. Увесь наш гістарычны вопыт пярэчыць супраць іх д’ябальскай лёгікі... Так, цяпер можна з упэўненасьцю сказаць, што менавіта БНФ напрыканцы ХХ стагодзьдзя абудзіў нацыю, даў ёй надзею... І калі не перамог канчаткова, дык у тым адлюстравалася не заганнасьць ягоных мэтадаў, а найбольш – грандыёзнасьць задачы. Але БНФ і не ўяўляў яе меншай, тая задача сапраўды нечувана грандыёзная, і як цяпер відаць, па сіле хіба не аднаму пакаленьню нацыянальна-сьведамых беларусаў... Няўдачаў і перамог яшчэ будзе нямала. Але ў нас ёсьць гарант – найперш гэта незваротная хада гісторыі, прагрэсу і чалавечнасьці. Нас павінна натхняць сьвятасьць нашае мэты, зарука дасягненьня якой – народная воля, выпрабаванае, узбагачанае вопытам кіраўніцтва БНФ. А таксама ягоны лідэр, які ў шматлікіх варунках барацьбы засьведчыў сваю надзвычайную вартасьць. Можна з упэўненасьцю сказаць, што нацыі пашчасьціла на яе лідэра, якім зьяўляецца пасланы нам Богам Зянон Станіслававіч Пазьняк».

Зьезд БНФ абвясьціў галоўнай мэтай сваёй праграмы свабоднага чалавека ў адноўленай незалежнай Беларусі і пацьвердзіў, што выступае за беларускую мову як адзіную дзяржаўную, пры роўных умовах разьвіцьця нацыянальных меншасьцяў. Пры гэтым Зянонам Пазьняком упершыню была вылучана тэза «парытэту» правоў чалавека і правоў дзяржавы (пад апошнім мелася на ўвазе ня тое, што завецца «машынай дзяржаўнага апарату», а незалежная Беларусь). Нягледзячы на тое, што гэтая тэза была падтрымана Васілём Быкавым, лібэральныя «дэмакраты» ўчынілі енк з той прычыны, што БНФ, нібыта, хоча такім чынам прынізіць правы чалавека, свабоду асобы, што супярэчыць прынцыпам так званага «адкрытага грамадзтва» і фундамэнту, на якім пабудаваная самая дэмакратычная краіна – ЗША. Міне восем гадоў, і пасьля атакі мусульманскіх тэрарыстаў на WTC ідэя парытэту знойдзе ўвасабленьне ў ЗША.

СПРОБА АДСТАЎКІ ШУШКЕВІЧА
У канцы чэрвеня парлямэнцкая большасьць пачынае працэс адхіленьня ад улады Станіслава Шушкевіча. На сэсіі Вярхоўнага Савету В. Ціхіня заяўляе пра неабходнасьць адстаўкі старшыні, Ціхіню падтрымліваюць А. Лукашэнка, Д. Булахаў, В. Ганчар, г. Карпенка (на той час – кіраўнік Партыі народнай згоды, складзенай пераважна з прадстаўнікоў прамысловай намэнклятуры).

«Атака – гэта працяг помсты, імкненьне апошні раз нашкодзіць, грымнуць дзьвярыма перад сваім канцом. Яны аджываюць, будучага няма, і тычыцца тое як адкормленых у партыйных сьвінарніках парсюкоў, так і атлусьцелай на дзяржаўных раскрадзеных сродках новай буржуазіі – намэнклятуры, якая своечасова апынулася менавіта там, дзе нешта прыватызуецца. І вось тут змыкаюцца інтарэсы Івана Трусава (дырэктара заводу ў Барысаве. – С. Н.) і Генадзя Карпенкі, вось тут і сябруюць камуніст з «дэмакратам». У захаваньні такога сэнсу і шукаюць апоры «товарищи» з «господами», заклікаючы да «Згоды» і «Стабільнасьці», – пісала ў тыя дні менская газэта «Добры вечар» (3 ліпеня 1993 г.).

Аднак былі і куды больш сур’ёзныя прычыны, чым прыватныя інтарэсы асобных дэпутатаў ці нават інтарэсы асобных партыяў. Праімпэрскія сілы разумелі, што Шушкевіч, пры ўсёй ягонай непасьлядоўнасьці, застаецца перашкодай на шляху стварэньня вайсковага саюзу і, далей, поўнага вяртаньня Беларусі ў зону маскоўскага ўплыву.

Паказальна, што сярод ініцыятараў адстаўкі Шушкевіча былі тыя самыя дэпутаты, што актыўна дамагаліся ўцягваньня Беларусі ў зону калектыўнай бясьпекі – палкоўнікі Генадзь Казлоў і Валеры Паўлаў. А галоўным закідам Шушкевічу было тое, што ён не падпісвае Дамовы аб калектыўнай бясьпецы СНД.

Спрабуючы прадухіліць адстаўку, Шушкевіч заявіў, што накіраваў лідэрам дзяржаваў СНД ліст, у якім паведаміў аб далучэньні Беларусі да Дамовы, і што гэта, на яго, Шушкевіча, думку, фактычна зьяўляецца актам падпісаньня. У адказ на гэта міністар замежных справаў П. Краўчанка заявіў, што такі ліст ня мае юрыдычнай сілы. Прадстаўнікі парлямэнцкай большасьці (а таксама «незалежныя» дэпутаты) абвінавацілі Шушкевіча ў падмане і вынесьлі пытаньне аб недаверы.

Словы Шушкевіча адносна далучэньня да Дамовы аб калектыўнай бясьпецы выклікалі ў нас абурэньне.

Тым ня менш, менавіта апазыцыя БНФ выратавала Шушкевіча ад адстаўкі.

Так, ужо на стадыі ўключэньня пытаньня аб адстаўцы мы ў галасаваньні ня ўдзельнічалі. Для прыняцьця рашэньня трэба было 174 галасы, «за» было 148, не хапіла 26. Зразумеўшы, што легітымнае рашэньне аб адстаўцы правесьці ня ўдасца, апанэнты прапанавалі паставіць пытаньне аб даверы праз галасаваньне бюлетэнямі ў кабінах – з тым разьлікам, што калі большасьць выкажацца за недавер, Шушкевіч сам будзе вымушаны сысьці.

Дэпутаты БНФ адмовіліся ўдзельнічаць і ў гэтай працэдуры, не рэгістраваліся і ня бралі бюлетэняў. У выніку за недавер прагаласавалі 166 дэпутатаў – не хапіла 8 галасоў.

Між іншым, гэта абвяргае пазьнейшыя сьцьверджаньні Станіслава Станіслававіча, што нібыта апазыцыя на чале з Пазьняком жадала ягонай адстаўкі – калі б мы жадалі, дык узялі б бюлетэні.

Але такое меркаваньне Шушкевіч выкажа толькі празь некалькі гадоў.

У тыя ж дні Шушкевіч даў інтэрвію карэспандэнтам БелаПАНу.

«Найбольш пасьлядоўна і адкрыта адстойвала Вас у гэтай сытуацыі апазыцыя БНФ. Ці перагледзіце Вы цяпер свае адносіны зь ёю?» – запытаўся карэспандэнт. Адказ: «Што тычыцца ацэнкі дзеяньняў апазыцыі ў апошнія дні... Я зразумеў, што яна стала «глыбейшай». Паглядзіце, наколькі эфэктыўна прымяніла яна яшчэ адну сваю «зброю» – байкот. Адзначу, што па пытаньнях культуры, мовы і гістарычнай спадчыны я заўсёды быў з апазыцыяй. Але па пытаньнях эканомікі трэба капаць глыбей, чым яна гэта робіць...» (Звязда. 1993. 3 ліпеня). Станіслаў Станіслававіч зрабіў выгляд, нібыта і ня ведае пра дзясяткі эканамічных заканадаўчых прапановаў, вылучаных апазыцяй і яе ценявым кабінэтам і адрынутых парлямэнцкай большасьцю, часам не без удзелу сьпікера...

У тыя дні ў Драздах у рэзыдэнцыі амэрыканскага амбасадара Дэвіда Сўорца адбыўся прыём з нагоды Дня незалежнасьці ЗША. Пасьля прыёму там жа, у рэзыдэнцыі, мы сабраліся ў больш вузкім коле – с. Шушкевіч, З. Пазьняк, І. Сярэдзіч, У. Заблоцкі – і падрабязна (трэба прызнацца, даволі эмацыйна, бо жонкі сядзелі асобна) абмеркавалі сытуацыю. Мы раілі Шушкевічу вызначыцца, перахапіць ініцыятыву і запатрабаваць адстаўкі ўраду Кебіча, але Станіслаў Станіслававіч быў перакананы, што тактыка «згоды» яшчэ ня вычарпала свайго патэнцыялу.

Праз два дні, выступаючы на 3-й усебеларускай палітычнай канфэрэнцыі, Зянон Пазьняк наступным чынам ахарактарызаваў сытуацыю: «Фармальна зьняцьце с. Шушкевіча з пасады старшыні Вярхоўнага Савету не ўяўляе ніякіх цяжкасьцяў. Ён ня мае ніякай апоры. Ні апазыцыя Народнага Фронту, ні іншыя дэмакратычныя дэпутаты яго не падтрымліваюць за згодніцтва, бесхрыбетнасьць і беспрынцыповае ўгодніцтва перад камуністычнай большасьцю ў Вярхоўным Савеце. с. Шушкевіч актыўна спрычыніўся да такіх чорных яе справаў, як антызаконная забарона рэфэрэндуму 29 кастрычніка 1992 г. і аднаўленьне дзейнасьці КПБ–КПСС у Беларусі. с. Шушкевіч моцна вінаваты перад дэмакратамі, якія паднялі яго зь невядомасьці і зрабілі галоўнай службовай асобай дзяржавы. Тым ня менш, апазыцыя БНФ, ад якой залежаў лёс с. Шушкевіча на пасадзе старшыні, і іншыя дэмакратычныя дэпутаты спакойна ацанілі гэтую пэрманэнтна парадаксальную сытуацыю і вырашылі падтрымаць с. Шушкевіча байкотам рэгістрацыі і галасаваньня, штучным стварэньнем адсутнасьці кворуму. Бо справа, як бачым, зусім не ў яго асобе, як бы крытычна да яе ні адносіцца. Справа ў пагрозе незалежнасьці Беларусі. Ва ўсялякім разе, с. Шушкевіч не намэнклятура, не крадзе і адстойвае беларускую культуру... Зыходзячы са здаровай лёгікі, яму варта было б зрабіць рашучыя вывады і каваць жалеза, пакуль «праціўнік» падаўлены паражэньнем... На жаль, гэты чалавек наўрад ці здольны на рашучыя і асэнсаваныя дзеяньні. Найбольш верагодна, што застанецца балотнае «ўсё як было», быццам нічога ня сталася. Пры такім дачыненьні ў наступны раз захаваць статус-кво ў Вярхоўным Савеце і не дапусьціць безразьдзельнага панаваньня намэнклятурна-камуністычнай арды ня здолее ўжо і апазыцыя...»

Камэнтуючы няўдалую спробу адстаўкі Шушкевіча, аналітыкі (напрыклад, Віталь Цыганкоў) адзначалі, што ў Шушкевіча ёсьць тры варыянты паводзінаў: гучна падаць у адстаўку і расставіць для грамадзтва кропкі над «і», ліквідаваўшы дэмакратычную шырму кіраўніка дзяржавы пры недэмакратычным урадзе; далучыцца да апазыцыі або зрабіць выгляд, што нічога ня здарылася. Апошні варыянт толькі замаруджваў сытуацыю. «Альбо памяняецца Шушкевіч, альбо (рана ці позна) памяняюць яго», – пісаў Віталь Цыганкоў (Звязда. 1993. 3 ліпеня).

На вялікі жаль, Шушкевіч абраў гэты трэці шлях.

ЭНЭРГЕТЫЧНАЯ ЗАЛЕЖНАСЬЦЬ. ІДЭЯ БАЛЦКА-ЧАРНАМОРСКАГА КАЛЕКТАРУ
У ліпені 1993 году адбылася праведзеная з ініцыятывы Зянона Пазьняка і лідэра Народнага Руху Ўкраіны канфэрэнцыя «Шляхі выхаду з паліўна-энэргетычнага крызісу», на якой абмяркоўвалася стварэньне Балцка-Чарнаморскага нафтавага калектару. У канчатковым выглядзе калектар мусіў зьвязаць парты Чорнага і Балтыйскага мораў, для Беларусі гэта азначала б выхад да альтэрнатыўных крыніцаў нафты і ліквідацыю поўнай паліўнай залежнасьці ад Расеі. Былі падрыхтаваныя фінансавыя і тэхнічныя абгрунтаваньні.

Разьвіваючы аргумэнтацыю на карысьць стварэньня Балцка-Чарнаморскай Судружнасьці, З. Пазьняк заўважыў, што «пасьля распаду СССР нашыя краіны выпалі са складзенай геапалітычнай прасторы паміж Усходам і Захадам. Вырваўшыся з імпэрскіх межаў, кожная з нашых краінаў сьпяшаецца як найхутчэй на Захад, імкнучыся вярнуцца ў Эўропу, прагне знайсьці новую стабільнасьць у сыстэме новых узаемаадносінаў. Але Захад існуе ў іншай сыстэме эканамічных каардынатаў. Нават такія краіны, як Польшча, Чэхія, Славаччына, Вугоршчына пайшлі ўжо далёка наперад. Эканамічныя раўнапраўныя партнэрскія дачыненьні зь імі з гэтай прычыны ўскладненыя. У той жа час, мы чуем за сьпінай цяжкі подых старой імпэрыі, якая ўсё яшчэ трымае нас за рукі, імкнучыся вярнуць. Мы апынуліся як бы паміж Усходам і Захадам. У гэтай сытуацыі найбольш плённым рашэньнем, на мой погляд, было б асэнсаваньне агульнасьці сваіх інтарэсаў, разуменьне сваёй ролі як стабілізуючай супрацьвагі паміж Усходам і Захадам. Пра гэта сьведчыць уся наша (дарэчы, у значнай частцы агульная) гісторыя і рэальная сытуацыя ў нашым рэгіёне Эўропы. Калі мы не пачнём рабіць крокі насустрач адзін аднаму і аб’ядноўваць намаганьні, мы ўскладнім сваё становішча. Калі, напрыклад, у Беларусі з прычыны штучна створаных умоваў адбудзецца эканамічны абвал, і наша краіна згубіць частку свайго сувэрэнітэту, вынікам гэтага будзе стварэньне тут расейскага стратэгічнага пляцдарму».

Апошняе, як вядома, і адбылося – а ў тыя дні афіцыйная (і ня толькі афіцыйная) прэса абсьмяяла як ідэю стварэньня Судружнасьці, так і нафтавага калектару. Значна пазьней стала вядома, што спэцслужбы Расеі паставіліся да гэтага праекту вельмі сур’ёзна, паколькі ён супярэчыў таму, што Крэмль вызначае як «нацыянальныя інтарэсы Расеі» (а папросту – супярэчыў імпэрскай ідэі). Адказны за праект з украінскага боку, адзін з кіраўнікоў Народнага Руху М. Байчышын, бясьсьледна зьнік неўзабаве пасьля менскай канфэрэнцыі, разам з дакумэнтамі па калектары. Пошукі яго, у тым ліку на патрабаваньне Чарнавіла, з удзелам украінскіх спэцслужбаў, не далі выніку. І толькі ў канцы 2005 году ідэя Судружнасьці пачала рэалізоўвацца на кіеўскай сустрэчы кіраўнікоў усходнеэўрапейскіх дзяржаваў.

Урад Кебіча, наадварот, усё мацней прывязваў Беларусь да расейскага прамысловага комплексу; праблемы з пастаўкай нафты, якія абвастрыліся ў канцы лета 1993 году, былі скарыстаныя афіцыйнай прапагандай для замацаваньня стэрэатыпу, што «Без России нам не прожить!». Адсутнасьць рынкавых рэформаў у спалучэньні з намэнклятурнай прыватызацыяй спрыялі паглыбленьню эканамічнага крызісу, росту сацыяльнай напружанасьці. Менавіта ў 1993 годзе колькасьць памерлых пераўзышла колькасьць народжаных. Зь сярэдзіны 1993 году кіраўнікі буйных прадпрыемстваў, якія ўвайшлі ў так званы «Беларускі навукова-вытворчы кангрэс» (Санчукоўскі, Устымчук і інш.) пры падтрымцы Савету Міністраў распачалі кампанію за «аднаўленьне абарваных эканамічных сувязяў з Расеяй».

МАНАПАЛІЗАЦЫЯ СМІ
Расейскі ўплыў адбываўся і праз сродкі масавай інфармацыі. У Беларусі працягвалі трансьляцыю некалькіх расейскіх тэлеканалаў, ствараючы парадаксальнае ўспрыманьне насельніцтвам рэчаіснасьці. У Расеі ва ўладзе фармальна знаходзіліся «дэмакраты» (набліжаныя да Ельцына Чубайс, Гайдар, Шахрай, Бурбуліс, пазьней прыйшоў Нямцоў), якія энэргічна праводзілі прыватызацыю на карысьць, пераважна, «прызначаных» алігархаў, ігнаруючы інтарэсы шырокіх колаў насельніцтва Расеі. Празь некалькі гадоў шмат хто з ініцыятараў і праваднікоў той прыватызацыі абнародаваў свае шматмільённыя назапашваньні (дарэчы, ужо ў 1992 годзе Пазьняк выступіў супраць прыватызацыі «па-чубайсаўску», прапанаваўшы цывілізаваны «чэскі» варыянт). Шмат хто, працягваючы лічыць Маскву «сталіцай нашай Радзімы» і ўспрымаць Беларусь з Расеяй адной дзяржавай, убачанае на маскоўскім ТБ успрымаў як падзеі, датычныя і Беларусі. Таму тэзы «дэмакраты ва ўладзе» і «дэмакраты – раскрадальнікі» прымаліся насельніцтвам як канстатацыя факту.

Беларускае тэлебачаньне і радыё праводзіла збольшага антынацыянальную, антыбеларускую палітыку, падтрымліваючы ў людзей уражаньне, што дэмакратычныя рэформы, якія нібыта адбыліся ў Беларусі, – прычына іх цяжкага эканамічнага становішча. У чэрвені 1992 году Вячаслаў Кебіч заявіў, што «наступствы «перабудовы» роўныя ваенным» (Мінская праўда. 1992. 16 чэрвеня), у 1993-м жа годзе падобныя заявы зрабіліся звычайнымі.

Яшчэ ў канцы 1991 году на даручэньне апазыцыі мне давялося распрацаваць канцэпцыю інфармацыйнай палітыкі, у аснове якой было разьдзяржаўленьне СМІ і стварэньне спрыяльных умоваў беларускамоўнай прэсе. Летам 1992-га, ужо як сакратар парлямэнцкай Камісіі па СМІ, я прапанаваў рэдактарам дзяржаўных выданьняў адмовіцца ад заснавальніцтва іх Саветам Міністраў і іншымі органамі, пайсьці на акцыянаваньне, аднак рэдактары палічылі за лепшае захаваць статус-кво.

Гэткая актыўнасьць, а таксама некалькі маіх размоваў з Кебічам адносна становішча ў СМІ былі ўспрынятыя прэм’ер-міністрам своеасабліва – ён падумаў, што я нечага дамагаюся асабіста для сябе. Мне прапанавалі заняць пасаду генэральнага дырэктара Белінфарму (так тады называлася БелТА); у сытуацыі, калі астатнія СМІ былі пад кіраўніцтвам адданых Кебічу асобаў і элемэнтарна блякавалі б інфармацыю, гэтая пасада ня мела ніякага істотнага значэньня, і я адмовіўся (пазьней ва ўспамінах Аляксандар Фядута апісвае, як увесну 1994 году Кебіч аддае абавязковы для выкананьня загад кіраўніку Белінфарму; безумоўна, пры такім стылі ўзаемаадносінаў прэм’ера са СМІ я б і да вясны 1994-га не дапрацаваў).

Дарэчы, гэта якраз была адна зь дзьвюх прапановаў заняць дзяржаўную пасаду з боку Кебіча прадстаўнікам апазыцыі БНФ. Дэпутат Сяргей Слабчанка ўзначальваў Дзяржзнак, але на патрабаваньне Пазьняка, у інтарэсах забесьпячэньня выпуску нацыянальнай валюты. Аднак ні кіраўнік Белінфарму, ні кіраўнік Дзяржзнаку не ўваходзілі ў склад ураду, так што нават гэта ня можа лічыцца прапановамі «ўвайсьці ва ўрад». Прызначэньне ж дэпутата апазыцыі БНФ Пятра Садоўскага амбасадарам у Нямеччыне наагул рабілася Прэзыдыюмам Вярхоўнага Савету.

Да восені 1993 году працэс манапалізацыі СМІ, супраць якога актыўна выступала апазыцыя БНФ, быў завершаны – Кебіч кантраляваў значную большасьць штодзённых газэтаў і цалкам тэлебачаньне і радыё. У Савеце Міністраў былі створаныя Ўпраўленьне інфармацыі на чале з В. Драгаўцом і Аддзел друку, радыё і тэлебачаньня на чале з с. Паваляевым – неканстытуцыйныя фармаваньні, якія, у абыход Міністэрства інфармацыі, кантралявалі дзяржаўныя СМІ. Меркаваньні парлямэнцкай Камісіі ў пытаньнях СМІ (пасьля сыходу І. Каратчэні на пасаду каардынатара СНД Камісіяй фактычна кіраваў А. Вярцінскі), якая заяўляла аб антыдзяржаўнасьці некаторых тэле- і радыёперадачаў і недапушчальнасьці манапалізацыі, цалкам ігнараваліся.

У жніўні апазыцыя БНФ дапрацавала канцэпцыю інфармацыйнай палітыкі, якая прадугледжвала прыняцьце дэмакратычнага Закону аб друку, дэманапалізацыю СМІ, спрашчэньне працэдуры рэгістрацыі, прыярытэтнае разьвіцьцё цалкам беларускамоўных СМІ і інш. Гэтыя палажэньні былі пацьверджаныя ў заяве апазыцыі БНФ, дзе таксама прапаноўваліся і кадравыя зьмены. Нашыя прапановы былі абсьмяяныя (менавіта абсьмяяныя, як раней ідэя Балцка-Чарнаморскага калектару) у дзяржаўных выданьнях.

Гэтая манапалізацыя прэсы захаваецца і падчас першых прэзыдэнцкіх выбараў, а пасьля «кантрольны пакет СМІ» пяройдзе ў рукі новаабранага прэзыдэнта.

Аднак Лукашэнка на гэтай пасадзе мог і не апынуцца.

БЫКАЎ СУПРАЦЬ ЛУКАШЭНКІ
Наша заява аб сытуацыі ў СМІ была надрукаваная ў «Народнай газэце» 2 верасьня 1993 году, а на дзень раней газэта зьмясьціла артыкул, які мог бы вызначыць гісторыю Беларусі, калі б некаторыя дэпутаты нібыта дэмакратычнай арыентацыі (В. Ганчар, Д. Булахаў, А. Лябедзька і інш.) кіраваліся інтарэсамі Беларусі, а ня ўласнымі палітычнымі амбіцыямі.

Артыкул Васіля Быкава «Каб захаваць уладу, яны здольныя аб’яднацца хоць з самім д’яблам» займаў больш як паўпаласы і быў рэакцыяй на інтэрвію дэпутата А. Лукашэнкі маскоўскай газэце «Правда», у якім той заклікаў да аднаўленьня СССР.

Ні да гэтага, ні пасьля Быкаў не адгукаўся асобным артыкулам на нейкую канкрэтную публікацыю – несумненна, у словах Лукашэнкі ён адчуў вялізную небясьпеку, пра якую палічыў неабходным папярэдзіць нацыю.

«Народы былога Савецкага Саюзу мелі нядаўна шчасьлівую магчымасьць пазнаёміцца ў «Правде» з адметным сваёй незвычайнасьцю матэрыялам, – пісаў Быкаў. – Маецца на ўвазе інтэрвію з выразна малітоўнаю назвай «Да возродится!», арганізаванае ўласным карэспандэнтам гэтай газэты па Беларусі. Канечне, у свой час у гэтай газэце даводзілася чытаць і не такія матэрыялы (зрэшты, і ў пазьнейшы таксама), але каб з гэткай ашаламляльнай адкрытасьцю паставіцца да кволай незалежнасьці краіны, дзе нарадзіўся і жывеш, дзе будуць жыць твае дзеці, – такое трэба пашукаць у наш час сярод самай чырвона-карычневай прэсы».

Ужо ў першых радках артыкулу Быкаў даў маральную ацэнку праціўнікам беларускай незалежнасьці, а далей выкрыў сапраўдныя інтарэсы старой і новай пракамуністычнай намэнклятуры: «Глядзіш, народ раптам паразумнее, забярэ зямлю і пачне ладзіць жыцьцё на свой лад, як спрадвеку ладзілі яго продкі і ладзяць цяпер па ўсім сьвеце – на аснове здаровага сэнсу і прыватнай уласнасьці. Значыць, спадзяванка адна: звыклы камуністычны рэжым, дзе так салодка жылося вялізнай зграі партыйна-гаспадарчых захрыбетнікаў. І цяпер, спахапіўшыся, яны пачалі адмаўляць у сувэрэннасьці краіне, у якой звыкла валадараць. Так, цяпер кепска – і зьбядненьне, і разлад, якія яны спрабуюць сьпісаць на дэмакратаў, на славуты разрыў сувязяў, на ізаляцыянізм як палітыку нацыяналістаў. Але ўсё тое – чыста бальшавіцкая прапаганда, замяшаная на гёбэльсаўскіх рэцэптах: чым болей неверагодная хлусьня, тым ахвотней у яе павераць. Дзе ў Беларусі тыя дэмакраты, пры якой служаць уладзе? Жменька дэпутатаў БНФ у Вярхоўным Савеце... Астатнія – камуністы ў сталіцы і раёнах».

«Нацыяналізм бывае розны, – пісаў далей Быкаў, – як і яго палітычныя антыподы. Характар яго вызначаюць шмат якія элемэнты нацыянальнай сутнасьці, геапалітычнай канкрэтнасьці. Нацыяналізм датчан ці фінаў, напрыклад, зусім іншая зьява, чым арабскі нацыяналізм. Зноў жа, у пэўных абставінах нават і антыподы могуць стацца роднаснымі, калі не па форме, дык па сэнсе. Прыгадаем расейскі бальшавізм і нямецкі фашызм, гэтыя два канцы адной палкі. Беларускі нацыяналізм больш вядомы як нацыянал-дэмакратызм, ён ня супраць каго-небудзь, ён – за. Найперш за лёс свае нацыі…

Сувэрэннасьць нацыі і дзяржавы – адна з самых сьвяшчэнных даброт супольнага чалавечага існаваньня, і толькі ва ўмовах скажонай, перакуленай сьвядомасьці зьяўляецца патрэба тое даказваць. Толькі зьнешні вораг ці ўнутраны здраднік можа ў наш час выступаць супраць права народу на самавызначэньне, на самастойнасьць яго існаваньня... Нацыянальная незалежнасьць, дзяржаўная сувэрэннасьць нацый і народаў сталі адметнай вяхой напрыканцы ХХ стагодзьдзя. Іншая справа, як распарадзіцца той сувэрэннасьцю, як на яе аснове наладзіць эканоміку, урэгуляваць прававое жыцьцё. Вядома, у нас яны ладзяцца з рук вон кепска. І тут галоўная прычына ў кіраўніцтве, ва ўладзе. Стала відавочна, што са зьменай сацыяльных адносін патрэбна і зьмена ўлады...»

Такім чынам, акрамя сьцьверджаньняў прыярытэту нацыянальнай незалежнасьці як бясспрэчнай каштоўнасьці, Быкаў адзначыў неабходнасьць палітычных пераўтварэньняў, зьмены ўлады, але пры гэтым – усім сваім артыкулам – паказаў, што Лукашэнка служыць інтарэсам той самай намэнклятуры, якая ўладарыць.

Ніхто з каманды так званых «маладых ваўкоў» (некаторыя потым будуць клясьціся на творах Быкава) не пажадаў тады прыслухацца да быкаўскіх словаў ні пра сьвятасьць сувэрэнітэту і лёсу Беларусі, ні пра самога Лукашэнку, якога яны жадалі скарыстаць як таран для таго, каб «зваліць Кебіча» і задаволіць уласныя палітычныя амбіцыі. Лёсу Беларусі ў гэтых разьліках месца не было.

І толькі дэпутаты апазыцыі БНФ запатрабавалі ў тыя дні пазбавіць Лукашэнку дэпутацкіх паўнамоцтваў, чаму папярэднічалі і падзеі, што напачатку восені адбыліся ў Маскве.

АПАЗЫЦЫЯ БНФ ПАТРАБУЕ ПАЗБАВІЦЬ ЛУКАШЭНКУ ДЭПУТАЦТВА
Яшчэ летам вялікая група высокапастаўленых чыноўнікаў Савету Міністраў, старшыні аблвыканкамаў і некаторыя дэпутаты Вярхоўнага Савету (зрэшты, большасьць зь іх сумяшчалі свае пасады з дэпутацтвам) правялі па-за межамі Менску сход, які потым атрымаў назоў «патаемнай вячэры». На ім было вырашана давесьці да канца працэдуру адстаўкі Шушкевіча і фарсіраваць увядзеньне прэзыдэнцкага кіраваньня пад Вячаслава Кебіча. Адным з ініцыятараў гэтага сходу і прэтэндэнтам на пасаду сьпікера быў старшыня Гарадзенскага аблвыканкаму Дзьмітры Арціменя – адзін з найбольш антыдэмакратычных і антынезалежніцкіх дэпутатаў ВС зь дзейнай намэнклятуры (з дэпутатамі-вэтэранамі параўнацца ў рэакцыйнасьці ня мог ніхто, але гэтыя былі пазбаўленыя рэальнай улады).

Аднак у верасьні Арціменя быў забіты непадалёк ад свайго дому. Гэта было першае ў краіне забойства чыноўніка такога рангу, прычым адметна, што забойства не лічылі палітычным нават прадстаўнікі ўладаў. Пачалі абмяркоўвацца вэрсіі, зьвязаныя зь бізнэсовымі праектамі, да якіх меў дачыненьне Арціменя. Сьледзтва вялося ў таямніцы, у прэсу выплывала няшмат, аднак мы, дэпутаты, ведалі, што ў сэйфе Арцімені былі знойдзеныя 30 тысяч даляраў – астранамічныя па тым часе грошы (месячная зарплата Шушкевіча і таго ж Арцімені была значна меншая за 100 даляраў; трохпакаёвая кватэра ў цэнтры Менску каштавала 3–4 тысячы).

У гэтыя ж дні, выступаючы на Гомельшчыне, В. Кебіч заявіў, што лічыць сваёй памылкай удзел у падпісаньні Віскулёўскіх пагадненьняў аб дэнансацыі Саюзнай дамовы. Гэта была адкрытая заява супраць беларускай дзяржаўнасьці. Кебіч таксама зрабіў некалькі закідаў у бок Шушкевіча. Супрацьстаяньне паміж Шушкевічам і Кебічам напрыканцы верасьня набыло адкрыта канфрантацыйны характар.

Аднак праціўнікі Шушкевіча меркавалі, што ў сьпікера ёсьць моцная падтрымка Ельцына, зь якім у Шушкевіча, як лічылася, добрыя асабістыя адносіны. Толькі ў канцы верасьня і сам Ельцын апынуўся ў крытычным становішчы.

Палітычныя апанэнты расейскага прэзыдэнта Ельцына на чале зь віцэ-прэзыдэнтам Руцкім і сьпікерам Вярхоўнага Савету Хасбулатавым паспрабавалі правесьці рэстаўрацыю, заявілі пра імпічмэнт Ельцыну і ўчынілі тое, што Быкаў назваў «мецяжом». У выніку супрацьстаяньня (штурму будынку парлямэнту войскамі, перастрэлкі ля тэлецэнтру) у Маскве 3–4 кастрычніка былі забітыя некалькі дзясяткаў (паводле іншых зьвестак – некалькі соцень) чалавек. У беларускай незалежнай прэсе прайшла інфармацыя, што пасьля правалу путчу баевікі хаваюцца на тэрыторыі Беларусі. Але яшчэ да таго, як мяцеж быў падаўлены, у Маскву зь Менску накіравалася дэлегацыя дэпутатаў Вярхоўнага Савету і высокапастаўленых чыноўнікаў Саўміну для «ўсталяваньня кантактаў» з групай Руцкога–Хасбулатава (а фактычна, іх падтрымкі).

5 кастрычніка дэпутаты апазыцыі БНФ прынялі зварот, у якім канстатавалі, што «грамадзтва Беларусі стала сьведкам здрады Радзіме часткі дэпутатаў пракамуністычнай большасьці Вярхоўнага Савету... пры спагадных адносінах пэўных структураў і асобаў ураду Беларусі (Г. Данілава, с. Гайдукевіча, В. Паўлава і інш.). Мы, дэпутаты апазыцыі БНФ, настойваем на тэрміновым скліканьні нечарговай сэсіі Вярхоўнага Савету Беларусі. Мы патрабуем ад Савету Міністраў Беларусі тэрміновых захадаў. Менавіта: гарантаваць бясьпеку тэрыторыі Рэспублікі Беларусі ад пранікненьня злачынных груповак і асобаў пасьля разгрому фашысцка-камуністычнага мецяжу ў Расеі; тэрмінова ўвесьці дакумэнтальны і мытны кантроль на межах Беларусі з Расеяй. А ў бліжэйшы час разгледзець пытаньне аб увядзеньні візавага рэжыму; забараніць дзейнасьць камуністычных і праімпэрскіх партыяў і арганізацыяў (ПКБ–КПБ–КПСС, ДСПС, Саюз афіцэраў, Славянскі Сабор «Белая Русь»)... Мы зьвяртаемся да Генэральнага пракурора Беларусі сп. Шаладонава з патрабаваньнем прыступіць да расьсьледаваньня антыдзяржаўнай дзейнасьці гэтых арганізацыяў... Мы лічым неабходным паставіць пытаньне перад Вярхоўным Саветам аб пазбаўленьні дэпутацкіх паўнамоцтваў народных дэпутатаў Беларусі Генадзя Казлова, Мікалая Скарыніна, Аляксандра Лукашэнкі, Івана Трусава, Мікалая Грынёва, якія выступілі супраць незалежнасьці Беларусі... Мы патрабуем неадкладна спыніць распаўсюджваньне ў Беларусі расейскіх камуністычных і фашыстоўскіх газэт...». Зварот падпісалі 24 дэпутаты апазыцыі БНФ на чале з З. Пазьняком плюс член дэпутацкай групы «Згода» В. Даўгалёў (пазьней, пры Лукашэнку – губэрнатар Берасьцейшчыны і віцэ-прэм’ер).

Калі б гэты зварот быў успрыняты іншымі дэпутатамі – Лукашэнка быў бы пазбаўлены дэпутацкіх паўнамоцтваў, не было б праз два месяцы «антыкарупцыйнага» дакладу і, адпаведна, празь дзевяць месяцаў – ягонага прэзыдэнцтва.

ШУШКЕВІЧ: «ВЫ МНЕ КОЛА ВЫРАТАВАЛЬНАЕ КІДАЕЦЕ. А Я ВАМ КАЖУ: НЯ ТРЭБА!»
У тыя першыя дні кастрычніка 1993-га склалася ўнікальная сытуацыя (упершыню пасьля жніўня 1991 году), калі дэмакратычныя сілы маглі б правесьці свае патрабаваньні (адстаўка Кебіча і стварэньне кааліцыйнага ўраду). Але – пры ўмове, што будзе скліканая нечарговая сэсія ВС і што Шушкевіч, рэйтынг якога тады быў надзвычай высокі, запатрабуе адстаўкі ўраду Кебіча, папярэдзіўшы, што ў выпадку ігнараваньня парлямэнтам гэтага патрабаваньня наўпрост зьвернецца да нацыі.

Рэалізацыя гэтага залежала выключна ад старшыні ВС – ён меў права склікаць сэсію ўласным рашэньнем. І паводле пэўнай інфармацыі мы ведалі, што Шушкевіч схіляецца да гэтага: на паседжаньні Прэзыдыюму ВС яшчэ ў сярэдзіне верасьня Шушкевіч выступіў з рэзкай крытыкай як заяваў Кебіча наконт «развалу СССР», так і эканамічнай палітыкі ягонага ўраду.

Гэтыя заявы Шушкевіча далі нам надзею.

Наагул, галоўнае патрабаваньне, якое мы вылучалі да Шушкевіча што да тактыкі ягоных паводзінаў, – больш пасьлядоўнасьці і рашучасьці.

Нашыя апанэнты паважалі толькі сілу – і ў Шушкевіча была магчымасьць у гэтым пераканацца.

На вакантнае месца старшыні Гарадзенскага аблсавету і аблвыканкаму замест забітага Арцімені намэнклятура мела свайго кандыдата; Шушкевіч жа аддаваў перавагу Сямёну Домашу. Раней Шушкевічу не ўдавалася правесьці ўласныя крэатуры на вакантнае месца свайго намесьніка. І гэта пры тым, што пасада віцэ-сьпікера была шмат у чым дэкаратыўная, у адрозьненьне ад пасады «губэрнатара», якая давала абсалютную паўнату ўлады ў рэгіёне і значны ўплыў ва ўрадзе (і, між іншым, кантроль над немалой часткай дэпутатаў ВС ад «сваёй» вобласьці). Дэпутаты Гарадзенскага абласнога савету (а зацьвярджаць кандыдатуру павінны былі менавіта яны), безумоўна, ведалі пра «вайну» Кебіча і Шушкевіча. Намэнклятурныя, пракамуністычныя дэпутаты з задавальненьнем чакалі зьяўленьня ў залі Шушкевіча, каб даць яму «чарговы ўрок», правёўшы сваю кандыдатуру, ды заадно і «прыгадаць Віскулі». Як казаў у такіх выпадках адзін камуністычны дэпутат, «уваліць, як каню». Ды і калі яшчэ правінцыйнаму чынавенству выпадзе задавальненьне прынізіць кіраўніка дзяржавы зь ліку дэмакратаў? Энтузіязм імгненна зьнік, калі дэпутаты ўбачылі, што разам з Шушкевічам у залю ўбеглі аўтаматчыкі. Насамрэч, да кадравай палітыкі гэта ня мела ніякага дачыненьня – патрэбы бясьпекі прадыктавалі менавіта такую сыстэму аховы першай асобы дзяржавы ў горадзе, дзе нядаўна быў забіты губэрнатар. Аднак псыхалягічнае ўзьдзеяньне было такім моцным, што тыя, хто зьбіраўся «ўваліць» Шушкевічу, хуценька прагаласавалі за прапанаваную сьпікерам кандыдатуру.

Не зьяўляючыся прыхільнікам «галасаваньня пад рулямі аўтаматаў», я ўсё ж быў перакананы, што ідэя незалежнасьці дзяржавы можа і павінна быць абароненая тымі спосабамі і мэханізмамі, якімі гэтая дзяржава, у адпаведнасьці з Канстытуцыяй, валодае. Ветлівая гутарка ў пракуратуры ці іншых адпаведных органах наконт антыканстытуцыйнасьці заклікаў да ліквідацыі Беларусі магла б пазбавіць шкоднай актыўнасьці шмат якіх дзеячаў; некаторым можна было б прадэманстраваць факты іх уласных незаконных бізнэс-гешэфтаў ці сумнеўныя зьдзелкі іх родзічаў.

Унікальнасьць выключна спрыяльнай для дэмакратаў сытуацыі кастрычніка 1993-га была яшчэ і ў тым, што бок Шушкевіча ўзялі старшыня КДБ Эдуард Шыркоўскі і міністар унутраных справаў Уладзімер Ягораў.

Такая падтрымка магла б стаць вызначальная. Гэта аксіёма, якую палітык павінен ведаць гэтак жа, як фізык – закон Ньютана: ва ўсе часы пры неабходнасьці ўтрымаць уладу (альбо ўзяць яе) палітыкі імкнуліся перацягнуць на свой бок сілавых міністраў. Як правіла, менавіта іх падтрымка (альбо непадтрымка) вызначала лёс улады. Тут жа і ня трэба было нікога перацягваць. Міністар унутраных справаў і старшыня КДБ галосна (у адкрытым лісьце на імя дэпутатаў ВС) выступілі супраць найбліжэйшага атачэньня Кебіча і спадзяваліся на спрыяньне старшыні Вярхоўнага Савету. Гэта была ўнікальная сытуацыя, якую Шушкевіч павінен быў скарыстаць.

У роспале канфлікту паміж сьпікерам і прэм’ерам да мяне зьвярнуўся начальнік аддзелу інфармацыі апарату ВС Васіль Вараб’ёў (ён уваходзіў у лік давераных асобаў Шушкевіча) з просьбай паспрыяць сустрэчы Шушкевіча з прадстаўнікамі апазыцыі БНФ. Паколькі сам Станіслаў Станіслававіч выступіць з такой ініцыятывай ня мог (напэўна, не дазваляў гонар), я накіраваў яму ліст з просьбай правесьці такую сустрэчу. Тым болей, што была нагода – апазыцыя БНФ патрабавала правядзеньня нечарговай сэсіі, адстаўкі ўраду Кебіча і стварэньня кааліцыйнага ўраду. Паводле нашых зьвестак, даволі значная частка дэпутатаў – колішніх прыхільнікаў Кебіча, былі згодныя зьмясьціць яго з пасады прэм’ера і стварыць новы ўрад з удзелам апазыцыі. Прычынай такіх зьменаў было абвастрэньне эканамічнай сытуацыі (найперш – дэфіцыт паліва; у мяне на бальконе стаяла як НЗ каністра з 10 літрамі бэнзіну, а калі спатрэбілася заліць бак, каб паехаць на даручэньне Пазьняка ў Беласток, давялося прасіць міністра, і той асабіста даваў распараджэньне на бэнзазапраўку).

Уласна, для дэпутатаў, у тым ліку й для апазыцыі, не было ніякай праблемы сустрэцца з Шушкевічам у любы дзень – ён вызначаўся дэмакратызмам паводзінаў і ахвотна нас прымаў, мы гэтым карысталіся, праўда, усё радзей, паколькі Станіслаў Станіслававіч любіў паўтараць, што ягоная ўлада распаўсюджваецца толькі на працэдурныя пытаньні падчас сэсіі. Але, як мне падавалася, цяперашняя сустрэча – а яна мела сэнс толькі пры ўдзеле лідэра апазыцыі Пазьняка – мела б зусім іншую танальнасьць; узьнікала магчымасьць скаардынаваць сумесныя дзеяньні, каб узяць палітычную ініцыятыву ў свае рукі.

Сустрэча адбылася 6 кастрычніка ў будынку ВС на К. Маркса. Ад апазыцыі БНФ былі Пазьняк, Трусаў, Голубеў, Холад і я, ад Партыі народнай згоды (лідэр – Карпенка) – Даўгалёў. У пакоі быў ахоўнік Шушкевіча, але зьдзівіла прысутнасьць прадстаўніка парлямэнцкай большасьці Мікалая Бамбізы. Мы яго не запрашалі – значыць, запрасіў Шушкевіч. Бамбіза, усю сустрэчу праседзеўшы моўчкі, празь некалькі тыдняў быў абраны намесьнікам сьпікера (пры Лукашэнку – кіраўнік нафтапаліўнага комплексу).

Ужо зь першай фразы Шушкевіча было зразумела, што ягоныя пляны зьмяніліся: «У апошні час узмацнілася такая тэндэнцыя – даваць шэраг даручэньняў старшыні Вярхоўнага Савету, даваць іх праз СМІ, і пасьля гаварыць, што ён ніяк не рэагуе на іх». Раздрукоўка магнітафоннага запісу сустрэчы займае некалькі дзясяткаў старонак, прывяду толькі некаторыя характэрныя эпізоды:

«Голубеў: Вярхоўны Савет павінен вызначыцца, у сувязі з тым, што шэраг дэпутатаў Вярхоўнага Савету, якія працуюць на вельмі адказных пасадах, выступалі і выступаюць супраць незалежнасьці Беларусі – за аднаўленьне старога, таталітарнага ў нашай дзяржаве.

Навумчык: ...Пра стварэньне кааліцыйнага ўраду. Гэты кааліцыйны ўрад, як мы лічым, павінен зьдзейсьніць тры мэты. Першая – гарантаваць пачатак перадумоў для рынкавых рэформаў, спыніць гэтае раскраданьне маёмасьці. Другое – гарантаваць правы асобы, у тым ліку і права свабоды слова. І трэцяе – правесьці выбары. Гэта ўрад на 7–8 месяцаў, гэта ўрад бяз гэтага старшыні Савету Міністраў.

Пазьняк: Тая работа, якую робіць Кебіч – актыўная работа – па развале дзяржавы – Рэспублікі Беларусь, па зьнішчэньні яе сувэрэнітэту, – яна цалкам падтрымліваецца Вашай пазыцыяй. Вашай пазыцыяй нічоганерабленьня, безыніцыятыўнасьці. Больш за тое. Няма ніякай розьніцы – ці дзяржава Беларусь пойдзе ў пашчу Расеі хасбулатаўскай, ці яна пойдзе ў пашчу Расеі ельцынаўскай. Усё роўна вынік будзе адзін і той жа. І калі Ельцын расправіцца з камуністамі, – а ён расправіцца, гэта чалавек-танк, ён даказаў гэта ня раз, – ён будзе праводзіць тую самую геапалітыку, якую праводзіў усе гэтыя два гады. Войны ў Грузіі, у Таджыкістане, у Прыднястроўі. Яны стварылі гэтую банду, яны пастваралі гэтых баевікоў, яны захлынуліся гэтай жа самай крывёю... Вось у чым справа. Таму Вашая пазыцыя цяпер абсалютна неініцыятыўная, Вы не выкарыстоўваеце момант. Заўтра будзе позна. «Хороша ложка к обеду». Вы працягваеце тую самую палітыку, якую намеціў Кебіч для ліквідацыі нашых магчымасьцяў у фінансава-крэдытнай сыстэме, тое, што Вы цяпер падтрымліваеце аб’яднаньне грашовых сыстэм – гэта поўная ліквідацыя сувэрэнітэту. І ў гэтай сытуацыі, калі Вы не выкарыстаеце зараз – а з кожным днём Вашыя магчымасьці падаюць – калі Вы ня выкарыстаеце зараз мінімальных магчымасьцяў, то 9 лістапада (меркаваны пачатак чарговай сэсіі ВС. – С. Н.) хутчэй за ўсё Вас ня будзе. Вас ня будзе каму болей падтрымліваць.

Шушкевіч: Добра, дзякуй, у вас усё? Значыць, я разумею, што ваш зварот накіраваны на тое, каб, ня дай Бог, я ня страціў сваёй пазыцыі, ня страціў падтрымкі, і вы проста зьвярнуліся да мяне, каб мяне падтрымаць. Я вам удзячны.

Пазьняк: Не, ня так. Прабачце, што Вы, што Кебіч – для нас адно і тое. І каб былі б гарантыі – вам трэба ісьці абодвум. Таму што ня можа быць дзяржава заложнікам двух пасрэдных людзей, якія паміж сабою як бараны сталі і талкуцца. Вось што: Вы несяце такую ж самую адказнасьць, як Кебіч, за гэта ўсё, і Вы павінны пра гэта ведаць. Поўную адказнасьць Вы несяце, і ня думайце, што Вы...

Шушкевіч: Зянон Станіслававіч, Вы зноў будзеце пачынаць некалькі разоў? Я Вас выслухаў...

Пазьняк: Пра Вас размова не ідзе.

Шушкевіч: Добра. Значыцца, калі растлумачыць вашу пазыцыю, вы мне кола выратавальнае кідаеце. А я вам кажу: ня трэба!..

Навумчык: Шаноўны старшыня...

Шушкевіч: Адну хвілінку! І нічога, акрамя лёзунгаў, у вас на сёньняшні дзень няма.

Навумчык: У якой ступені была, выбачайце, падрыхтавана сэсія 25 жніўня 1991 году? Акрамя таго, што падрыхтавала апазыцыя, не было нічога. Але была ж палітычная сытуацыя, якая вымагала пэўных палітычных дзеяньняў. Тое самае і цяпер, Станіслаў Станіслававіч...

Трусаў: Вы цудоўна ведаеце: структура Савету Міністраў нагадвае ЦК КПБ. Гэтых камітэтаў розных і службаў больш, чым міністэрстваў. Калі міністры нават не сядзяць з Кебічам, а сядзяць, як хлопчыкі, ззаду, а тут сядзяць нейкія невядомыя нам людзі. Калі мы да канца году захаваем старую структуру Саўміну, нас нічога добрага не чакае, што б там ні было ў Расеі ці ў Вашынгтоне. Вы паглядзіце, што атрымліваецца, як раздуўся гэты апарат.

Шушкевіч: Спадар Трусаў, а як яго зьмяніць?

Трусаў: Як зьмяніць? Вельмі проста – пачаць з кіраўніка.

Навумчык: Выйдзіце з ініцыятывай!

Шушкевіч: Вас падтрымае Вярхоўны Савет?

Навумчык: Выйдзіце з ініцыятывай!

Шушкевіч: Вас падтрымае Вярхоўны Савет?

Навумчык: Народ падтрымае.

Пазьняк: І можа падтрымаць Вярхоўны Савет, калі правільна арганізаваць работу.

Навумчык: Калі падтрымае народ, падтрымае і Вярхоўны Савет. Вярхоўны Савет не падтрымліваў незалежнасьці яшчэ ў маі 1991 году».

Шушкевіч адмовіўся склікаць сэсію (казалі, што «замірыўся» з Кебічам). Ініцыятыва пераходзіла ў рукі кіраўніцтва Савету Міністраў, якое адразу ж узмацніла дыскрэдытацыю Вярхоўнага Савету, не чапаючы пакуль пэрсанальна Шушкевіча.

На наступны дзень пасьля сустрэчы з Шушкевічам, 7 кастрычніка, разам з Анатолем Вярцінскім мы сабралі адмысловае паседжаньне Камісіі па галоснасьці, сродках масавай інфармацыі і правах чалавека, куды запрасілі і іншых дэпутатаў, якія ў склад Камісіі не ўваходзілі: З. Пазьняка, А. Трусава, Я. Цумарава, а таксама старшыню Дзяржтэлерадыё А. Сталярова і кіраўнікоў структураў Саўміну. Тэма паседжаньня была вызначаная каротка – «інфармацыйная бясьпека».

У гэты момант антынезалежніцкая гістэрыя ў афіцыйных СМІ дасягнула апагею; як адзначыў Зянон Пазьняк, «СМІ развальваюць нашую незалежнасьць». Яўген Цумараў зьвярнуў увагу на тое, што не выконваецца Закон аб мовах, прычым, не выконвае яго, фактычна, старшыня Савету Міністраў, пад чыім кантролем знаходзяцца дзяржаўныя СМІ – акрамя газэтаў «Звязда» і «Народнай газеты», заснавальнікамі ці сузаснавальнікамі якіх выступіў Вярхоўны Савет. Член камісіі, галоўны рэдактар «Народнай газеты» Іосіф Сярэдзіч прывёў лічбы фінансаваньня, якое Саўмін выдаткаваў на расейскамоўныя газэты, у якіх, да таго ж, праводзілася праімпэрская, антынезалежніцкая прапаганда: «Знамя юности» – 162 мільёны рублёў, «Советская Белоруссия» – 133 мільёны, «Рэспубліка» – 85 мільёнаў.

Кіраўніцтва антыбеларускай прапагандай ішло са структураў Саўміну; Камісія большасьцю галасоў (супраць выступілі дэпутаты пракамуністычнай арыентацыі) вырашыла патрабаваць ад В. Кебіча ліквідаваць неканстытуцыйныя структуры ў апараце Саўміну, на чале якіх былі В. Драгавец і с. Паваляеў. Апошні заявіў на паседжаньні: «Мяне прызначаў Кебіч – ён мяне і будзе здымаць, – і дадаў: – Паменей палітыкі – паболей справаў» (гэта ў твар дэпутатам парлямэнту).

Вынікі паседжаньня камісіі ў той жа дзень былі дакладзеныя намі с. Шушкевічу, аднак ніякіх канкрэтных захадаў ён не прыняў. Станіслаў Станіслававіч сапраўды паверыў у тое, што яму ўдалося знайсьці з Кебічам «згоду».

16 кастрычніка з ініцыятывы Зянона Пазьняка ў Доме літаратара адбылася Канфэрэнцыя некамуністычных і антыімпэрскіх сілаў Беларусі, на якой з палітычнымі дакладамі выступілі З. Пазьняк і А. Трусаў, з эканамічнымі – В. Алампіеў, с. Гусак, І. Нікітчанка, пра структуры і задачы пераходнага кааліцыйнага ўраду гаварыў У. Заблоцкі. Канфэрэнцыя прыняла рэзалюцыю «Аб абароне дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі», адзначыўшы, што лічыць незалежнасьць «абавязковай умоваю, якая гарантуе магчымасьць пабудовы дэмакратычнага грамадзтва, здаровай рынкавай эканомікі, забесьпячэньня правоў чалавека і неабходнай сацыяльнай абароненасьці асобы, захоўвае пэрспэктыву існаваньня і разьвіцьця беларускага народу».

ВОЙСКІ Ў ПАРЛЯМЭНЦЕ – «ДАКЛАД» ЛУКАШЭНКІ – ПАДПІСАНЬНЕ ВАЙСКОВАЙ ДАМОВЫ

У пачатку лістапада апазыцыя БНФ правяла перад будынкам ВС мітынг супраць карупцыі ў дзяржаўных органах, гучалі прыклады незаконных дзеяньняў самых высокапастаўленых чыноўнікаў. Дзяржаўныя СМІ праігнаравалі абвешчаныя намі зьвесткі, сам жа мітынг ацанілі як праяву палітыканства. Максымальны розгалас з жывой тэле- і радыётрансьляцыяй рыхтаваўся ўрадам для іншага «антыкарупцыйнага» выступу. Якраз у гэтыя самыя дні ў будынку Дому ўраду пісаўся даклад Лукашэнкі – пры актыўным удзеле Людмілы Масьлюковай, супрацоўніцы газэты Савету Міністраў «Советская Белоруссия», і аднаго зь лідэраў камуністычнай партыі Васіля Новікава. Асноўны ўдар рыхтаваўся па Шушкевічу і дэмакратычных дэпутатах – і менавіта Лукашэнку атачэньне Кебіча абрала ў ролі тарана, які павінен быў зваліць Шушкевіча (а каманда «маладых ваўкоў» вызначала яму тую самую ролю ў дачыненьні да Кебіча).

Усе гэтыя дні апрацоўваліся дэпутаты, якія ўсумніліся ў праве Кебіча займаць пасаду кіраўніка ўраду.

5 лістапада бліжэйшае атачэньне Кебіча нанесла першы ўдар. Урад выступіў са зваротам, у якім абвінаваціў БНФ у тым, што той нібыта заклікае да стварэньня баявых дружынаў, узброеных выступаў ды распальвае міжнацыянальную варожасьць. Як нам адразу стала вядома, заява пісалася ў кабінэце прэс-сакратара прэм’ера Ўладзімера Замяталіна. 6 лістапада прадстаўнікі дэмакратычных сілаў выступілі з заявай, у якой абверглі сьцьвярджэньні ўраду, назваўшы іх «правакацыйнымі». «Мы проціпастаўляем правакацыйным, гвалтоўным дзеяньням ураду цывілізаваныя крокі ў межах законнасьці. Мы патрабуем ад Вярхоўнага Савету прыняць канстытуцыйнае рашэньне – стварыць пераходны ўрад і правесьці датэрміновыя выбары паводле новага, сапраўды дэмакратычнага выбарчага закону, за што падпісаліся 442 тысячы грамадзянаў Беларусі, патрабуючы рэфэрэндуму», – гаварылася ў заяве, падпісанай лідэрамі трынаццаці партыяў і арганізацыяў, у тым ліку БНФ, БСДГ, ЗБС «Бацькаўшчына», БЗВ, ТБМ.

Сэсія ВС была прызначаная на 9 лістапада. 8 лістапада ў 14 гадзінаў Шушкевіч правёў прэс-канфэрэнцыю. Ён заявіў, што будзе галасаваць за «ўсе пазыцыі гэтай Канстытуцыі» (а значыць, і за прэзыдэнцтва), дапусьціў магчымасьць увядзеньня расейскага рубля («нават увядзеньне ўласнай валюты не супярэчыць адзінай рублёвай зоне, паколькі абапірацца будзе на расейскі рубель»). На пытаньне Аляксандра Старыкевіча адносна таго, чаму спэцназ пераведзены на казарменнае становішча (гэта значыць – прыведзены ў баявую гатовасьць), а па Менску распаўсюджваюцца ўлёткі нібыта ад БНФ з заклікам да пагромаў, і ці ня бачыць ён у гэтым ініцыятывы Саўміну, Шушкевіч адказаў: «Я адрынаю такое падозраньне. Ня трэба правакатараў атаясамліваць з урадам. Надышоў час паважаць уладу».

Праз гадзіну адбылося паседжаньне апазыцыі БНФ – у прысутнасьці міністра ўнутраных справаў Уладзімера Ягорава (ён быў у канфлікце са сваім намесьнікам, камандуючым унутранымі войскамі Канстанцінам Платонавым, які быў на баку Кебіча). Міністар пацьвердзіў, што найбліжэйшае атачэньне Кебіча мае самае непасрэднае дачыненьне да выпуску масавым накладам улётак ад імя БНФ.

Увечары 8 лістапада мне паступіла інфармацыя, што якраз атачэньне Кебіча і лідэры дэпутацкай групы «Беларусь» рыхтуюць правакацыю заўтра, у першы дзень сэсіі, і маюць намер распачаць працэдуру адстаўкі Шушкевіча. Я патэлефанаваў Шушкевічу дахаты і папрасіў тэрмінова сустрэцца. Сустрэцца ён ня мог, прапанаваў перадаць інфармацыю пісьмова, дзеля чаго ён прышле свайго чалавека. Праз паўгадзіны да мяне ва Ўручча прыехаў адзін з супрацоўнікаў аховы Шушкевіча, празь якога я й перадаў ліст, у якім прапаноўваў ужо назаўтра, у першы дзень сэсіі, рэальна ацаніць сытуацыю, ня верыць «замірэньням» Кебіча, узяць ініцыятыву ў свае рукі і запатрабаваць адстаўкі ўраду (у мяне няма сумневу, што ліст ня трапіў да Кебіча – ахоўнікі Шушкевіча былі адданыя яму людзі, да таго ж старшыня КДБ Шыркоўскі быў на ягоным баку. Зрэшты, я б у той вечар з задавальненьнем прачытаў свой зварот у жывым тэлеэтэры, калі б была такая магчымасьць).

Нараніцу 9 лістапада, у першы дзень сэсіі, каля Дому ўраду стаялі БТРы, а ў самім будынку знаходзілася больш за тысячу ўзброеных байцоў унутраных войскаў са зброяй. Шушкевіч не пажадаў выносіць на сэсію пытаньне аб адстаўцы ўраду; прапановы аб адстаўцы, зробленыя апазыцыяй БНФ, не ўключаліся ў парадак дня сэсіі. Аднак у парадак парлямэнцкая большасьць прасунула пытаньне пра Дамову аб калектыўнай бясьпецы СНД.

Праімпэрскае лобі адразу актывізавала ідэю ўвядзеньня расейскага рубля, і каардынатар групы «Беларусь» Генадзь Казлоў заявіў, што зацьвердзіць разьліковы білет Нацыянальнага банку РБ у якасьці адзінага плацежнага сродку (г. зн., увесьці нацыянальную валюту) нібыта імкнецца парлямэнцкае лобі, якое адстойвае інтарэсы камэрцыйных банкаў, і ён «не перакананы, што ў дадзеным выпадку інтарэсы камэрцыйных банкаў супадаюць з інтарэсамі беларускага грамадзтва» (інфармбюлетэнь агенцтва «Павет», 20.11.1993). Нацыянальную валюту адстойвала якраз апазыцыя БНФ. У той момант я, зьяўляючыся яе каардынатарам, ня быў знаёмы ні з адным кіраўніком камэрцыйных банкаў – яны, як і 99,99 % бізнэсоўцаў, пазьбягалі кантактаў з намі, бо гэта магло б скампрамэтаваць іх перад уладай і пашкодзіла б іх бізнэсу.

14–15 сьнежня Аляксандар Лукашэнка выступіў са сваім «антыкарупцыйным» дакладам, у якім мінімальна гаварылася пра карупцыю ў структурах Савету Міністраў, затое на Шушкевіча і некаторых дэмакратычных дэпутатаў выліваліся памыі хлусьні. Прамовы Лукашэнкі (14 сьнежня быў даклад, 15-га – адказы на пытаньні) трансьляваліся ў жывым тэле- і радыёэтэры. Гэта дапамагло ўзьняць Лукашэнку вялізны рэйтынг; з гэтага моманту спыніць ягонае імкненьне да прэзыдэнцтва можна было толькі адмовіўшыся ад самой ідэі ўвядзеньня прэзыдэнцкай улады (апазыцыя БНФ працягвала выступаць супраць прэзыдэнцтва).

У апошні дзень 1993 году, 31 сьнежня, Станіслаў Шушкевіч афіцыйна пацьвердзіў далучэньне Беларусі да Дамовы аб калектыўнай бясьпецы СНД.

Дэпутаты апазыцыі БНФ склікалі экстраную прэс-канфэрэнцыю, на якой Пазьняк ацаніў учынак Шушкевіча як здраду нацыянальным інтарэсам Беларусі і зьвярнуў увагу на тое, што раней Шушкевіч заяўляў пра мэтазгоднасьць рэфэрэндуму адносна Дамовы аб КБ. Пазьняк таксама заявіў, што мае доказы дзеяньняў расейскіх разьведслужбаў у Беларусі.

Гэтак – уваходжаньнем Беларусі ў сыстэму расейскага вайскова-прамысловага комплексу, тую сыстэму, якая пазьней, з прыходам Пуціна, зрабілася асноўнай дамінантай імпэрскай палітыкі Крамля – завяршыўся для Беларусі 1993 год. А канфлікты, якія набылі гранічную палярызацыю, разьвязаліся ў першыя тыдні новага году.

ТРЫ ПАДЗЕІ АДНАГО ДНЯ
Неяк ужо даводзілася зьвяртаць увагу на цікавы зьбег акалічнасьцяў: у адзін дзень, а менавіта 15 студзеня 1994 году, адбыліся тры адметныя падзеі найноўшай беларускай гісторыі.

15 студзеня Менск наведаў прэзыдэнт ЗША Біл Клінтан – гэта быў першы і пакуль адзіны візыт кіраўніка самай магутнай дзяржавы ў незалежную Беларусь. Гэтым самым выказвалася падтрымка Беларусі як дзяржаве, якая з уласнай ініцыятывы адмовілася ад ядзернага статусу. Мне даводзілася мець дачыненьне і да падрыхтоўкі гэтага візыту яшчэ ўлетку 1993 году, і да тых драматычных падзеяў, якія адбыліся за дзень да прыезду Клінтана вакол яго сустрэчы з прадстаўнікамі апазыцыі і наведваньня Курапатаў (выканаўчая ўлада рабіла ўсё, каб гэтага наведваньня не было). Тым ня менш, Клінтан прыехаў у Курапаты і, такім чынам, сустрэўся з З. Пазьняком двойчы на працягу дня (была яшчэ сустрэча ў Доме прыёмаў па вул. Захарава). З Кебічам (у прысутнасьці яго намесьнікаў і міністра Краўчанкі) Клінтан таксама сустрэўся. Гэтай гутарцы з Кебічам афіцыйныя СМІ надалі максымальную ўвагу, пра сустрэчы з Пазьняком была дадзена мінімальная інфармацыя. Не маглі СМІ ігнараваць і таго, хто сустракаў, суправаджаў і праводзіў амэрыканскага прэзыдэнта – старшыню Вярхоўнага Савету. У тыя дні прэса слушна адзначыла, што гэта быў «зорны дзень» Шушкевіча, ягоны трыюмф.

Дарэчы, праімпэрскія сілы ў Вярхоўным Савеце намагаліся скінуць Шушкевіча яшчэ да візыту, небеспадстаўна разьлічыўшы, што пасьля ягонай адстаўкі Клінтан можа і абмінуць Менск. Гэта было цалкам у інтарэсах Масквы – візыт амэрыканскага прэзыдэнта быў Крамлю нявыгадны, бо прыцягваў, хай сабе і на адзін дзень, увагу вядучых сродкаў масавай інфармацыі і, фактычна, інфармацыйна замацоўваў Беларусь на мапе сьвету, інфармацыйна легітымізаваў існаваньне незалежнай Беларусі. Аднак гэты разьлік уступіў у супярэчнасьць з асабістым інтарэсам Кебіча – яму, трэба думаць, параілі не ўпускаць магчымасьці засьвяціцца з прэзыдэнтам ЗША ў прапагандысцкіх інтарэсах будучай прэзыдэнцкай кампаніі.

15 студзеня ў «Народнай газеце» быў надрукаваны артыкул Зянона Пазьняка «О русском империализме и его опасности».

Гэты артыкул выклікаў гістэрыю як у афіцыйнай прэсе, так і ў дэмакратычна-лібэральных выданьнях; аднак ніводны з аргумэнтаў Пазьняка да сёньня не абвергнуты. Калі б тады грамадзтва прыслухалася да высноваў, не былі б страчаныя гады на ілюзіі адносна Расеі, на ўсьведамленьне геапалітычных аксіёмаў ды месца Беларусі на мапе Эўропы.

У той жа дзень, 15 студзеня, літоўскія праваахоўныя органы арыштавалі на тэрыторыі Беларусі і вывезьлі ў Літву лідэраў літоўскай кампартыі, якія абвінавачваліся ў падтрымцы антыдзяржаўнага путчу ў студзені 1991 году і нелегальна хаваліся ў Менску.

Віна за «выдачу камуністаў» пракамуністычнай большасьцю была ўскладзеная на старшыню КДБ Э. Шыркоўскага і міністра ўнутраных справаў У. Ягорава. Як згадвалася вышэй, у апошнія тыдні 1993 году Шыркоўскі і Ягораў зьвярнуліся зь лістом да дэпутатаў Вярхоўнага Савету, у якім абвінавацілі атачэньне Кебіча ў неканстытуцыйных дзеяньнях. У прыватнасьці, у стварэньні неканстытуцыйных структураў. Апазыцыя БНФ выказала падтрымку пазыцыі Шыркоўскага і Ягорава. Шушкевіч ад заяваў устрымаўся.

Пасьля закрытага паседжаньня ВС Шыркоўскі і Ягораў былі адпраўленыя ў адстаўку.

АДСТАЎКА ШУШКЕВІЧА
На тым жа закрытым паседжаньні ВС, калі разглядалася справа Шыркоўскага і Ягорава, Лукашэнка выступіў з крытыкай с. Шушкевіча за тое, што ён не ўратаваў агентаў расейскай выведкі, якія былі выяўленыя ў нью-ёрскім прадстаўніцтве Беларусі ў ААН і высланыя з тэрыторыі ЗША. Між іншым, менавіта гэтае абвінавачаньне, а не знакамітая «скрыня цьвікоў», якую нібыта Шушкевіч не аплаціў пры рамонце кватэры, была нагодай для ўключэньня ў парадак дня пытаньня аб адстаўцы. 26 студзеня 1994 году Шушкевіч быў зьняты з пасады старшыні Вярхоўнага Савету.

Дэпутаты апазыцыі БНФ ня ўдзельнічалі ў галасаваньні, але нашыя галасы ўжо не маглі нічога вырашыць: супраць Шушкевіча была настроеная значная частка дэпутатаў, якія называлі сябе дэмакратамі.

«Упаў першы белавескі зубар», – трыюмфальна заявіў адразу пасьля галасаваньня адзін з ініцыятараў адстаўкі Віктар Ганчар. «Ня справа мышэй ацэньваць паводзіны зуброў», – парыраваў Шушкевіч.

Пасьля гэтага кебічаўская намэнклятура, «маладыя ваўкі» і група Карпенкі пачалі фарсіраваць прыняцьце варыянту Канстытуцыі з прэзыдэнцкім кіраваньнем.

ПРЭЗЫДЭНЦТВА ПАД ПРЫМУСАМ
На працягу месяца, які папярэднічаў прыняцьцю Канстытуцыі, апазыцыя БНФ тройчы прымала заявы супраць увядзеньня прэзыдэнцтва, але нашы аргумэнты адносна таго, што такая форма кіраваньня пагражае Беларусі дыктатурай, зьдзекліва адкідаліся і атачэньнем Кебіча, і «маладымі ваўкамі».

У лютым лідэры групы «Беларусь» ініцыявалі галасаваньне пайменнымі бюлетэнямі за «прэзыдэнцкія» разьдзелы – прычым, на працягу трох дзён. Такі варыянт супярэчыў рэглямэнту ВС і, па сутнасьці, быў нелегітымны. У будынак Дому ўраду звозіліся дэпутаты, якія на сэсіях не былі гадамі (некаторых я ўвогуле бачыў упершыню), прывозілі дэпутатаў-вэтэранаў са шпіталяў – зьбіраўся патрэбны для прыняцьця канстытуцыйнага рашэньня (дзьве траціны галасоў ад колькасьці мандатаў) кворум.

І тут таксама мы скарысталі тактыку байкоту – дэпутаты апазыцыі БНФ ня бралі бюлетэняў і ня ўдзельнічалі ў галасаваньні. Аднак за ўвядзеньне прэзыдэнцтва выказаліся «маладыя ваўкі» Лукашэнкі і група Карпенкі – і нашыя галасы ўжо не маглі паўплываць на вынік.

Пасьля таго, як прэзыдэнцтва было прынятае, мы запатрабавалі, каб прэзыдэнт ня быў кіраўніком выканаўчай улады, і каб яго выбары адбыліся не раней чым праз паўгоду пасьля парлямэнцкіх выбараў. Гэтая прапанова таксама была праігнараваная – сьпяшаўся Кебіч, сьпяшаліся «маладыя ваўкі».

Большасьць дэпутатаў адвергла і прапанаваную дэпутатамі апазыцыі БНФ прэамбулу Канстытуцыі, дзе нагадваліся вытокі беларускай дзяржаўнасьці – Вялікае Княства Літоўскае і Беларуская Народная Рэспубліка.

15 сакавіка Канстытуцыя з прэзыдэнцтвам шляхам грубага парушэньня рэглямэнту ВС была прынятая.

«МАЛАДЫЯ ВАЎКІ» СУПРАЦЬ НЕЗАЛЕЖНАСЬЦІ
У тыя дні я сказаў Кебічу, што ён вельмі памыляецца, калі бачыць у Лукашэнку свайго палітычнага партнэра. Вячаслаў Францавіч адказаў нешта накшталт таго, што, магчыма, я і маю рацыю, але «час пакажа».

Доўга чакаць прэм’ер-міністру не давялося.

27 сакавіка Лукашэнка падчас выступу ў жывым этэры беларускага радыё (на распараджэньне Саўміну Лукашэнку, у адрозьненьне ад нас, усё яшчэ давалі час у этэры) заявіў, што «калі Кебіч ня будзе прэзыдэнтам – ён будзе сядзець у турме».

З гэтага моманту Лукашэнка пачаў адкрытую палітычную гульню, незалежную ад Кебіча, але, як выглядае, вельмі залежную ад імпэрскіх інтарэсаў Масквы. Сярод дэпутатаў Вярхоўнага Савету ўтварылася група, якая падтрымала чалавека, што адкрыта і пасьлядоўна выказваўся за зьнішчэньне беларускай дзяржаўнасьці, ганьбіў нацыянальныя сымбалі, – Дзьмітры Булахаў, Віктар Ганчар, Віктар Кучынскі, Анатоль Лябедзька, Леанід Сініцын, Віктар Шэйман ды некаторыя іншыя.

Асновай прапагандысцкай кампаніі Лукашэнкі зрабілася дэмагогія, замяшаная на антынезалежніцкай рыторыцы.

Ні на якім этапе выбараў Лукашэнка і ягоныя хаўрусьнікі ня выступілі ў падтрымку беларускай мовы; уся іх кампанія вялася па-расейску.

Паказальны рэпартаж А. Тамковіча ў газэце «Свободные новости» пра сустрэчу Лукашэнкі з выбарцамі ў Ашмянах.

Лукашэнка заявіў пра неабходнасьць аб’яднаньня грашовых сыстэмаў Беларусі і Расеі, з чым, на ягоную думку, урад Кебіча марудзіў. «Аддаўшы належнае Кебічу за правал з аб’яднаньнем грашовых сыстэмаў, Аляксандар Рыгоравіч панаракаў, што СССР развалены быў злачынна, бо тыя, хто сабраліся ў Белавескай пушчы, не ўяўлялі і не прагназавалі магчымага разьвіцьця падзеяў. І за гэта некаторым, менавіта Кебічу і Шушкевічу, яшчэ давядзецца адказваць...

Пытаньне: Чаму Вы ўзялі ўдзел у ганебным зьняцьці з пасады с. Шушкевіча?

Адказ А. Лукашэнкі: Шушкевіча зьнялі не за кіляграм цьвікоў, а за развал дзяржавы.

Пытаньне: Выступаючы ў Ашмянах, Зянон Пазьняк назваў Вас палітычным авантурыстам, які працуе па ўказцы Кебіча і на замежныя спэцслужбы.

Сьмех у залі.

Адказ: Дзякуй богу, што, у адрозьненьне ад некаторых палітыкаў, я не прэтэндую на бранскія і смаленскія землі.

З Лукашэнкам на ашмянскай сустрэчы прысутнічалі дэпутаты з руху «Новыя імёны – новая палітыка» Анатоль Лябедзька і Аляксандар Шыпко. І на душы было неяк весялей ад думкі, што палітыкай у Беларусі займаюцца ня толькі пэнсіянэры» (Свободные новости. Апрель 1994. № 8).

Такім чынам, яшчэ на самым пачатку выбарчай прэзыдэнцкай кампаніі Лукашэнка пацьвердзіў сваю пазыцыю як антынезалежніка (ліквідацыя нацыянальнай валюты, суд над «віноўнікамі» распаду СССР і інш.), пры поўнай згодзе членаў ягонай каманды.

ЖАДАНЬНЕ БЫКАВА, ЯКОЕ НЯ СПРАЎДЗІЛАСЯ
Дэбаты – на каго з двух дэмакратычных лідэраў, на Пазьняка ці на Шушкевіча, павінна была ставіць апазыцыя, разгарнуліся ўжо пасьля першага туру выбараў і доўжацца да сёньня. Так, дэпутаты БСДГ на чале з Алегам Трусавым (які адначасна зьяўляўся намесьнікам Пазьняка па апазыцыі БНФ) падтрымалі Шушкевіча. Мы ж не маглі зрабіць гэтага з тае прычыны, што, пры ўсёй сваёй сумленнасьці і маральнасьці, на працягу больш як двух гадоў знаходжаньня на пасадзе першай асобы ў дзяржаве Станіслаў Станіслававіч выявіўся непасьлядоўным, а ў шэрагу выпадкаў і непрадказальным палітыкам. Да таго ж ён быў не зусім разборлівы ў выбары найбліжэйшага палітычнага атачэньня (сярод ягоных дарадцаў былі Валер Цапкала, акадэмік Аляксандар Міхайлаў (нас насьцярожвалі заявы акадэміка адносна беларускай мовы); пазьней у ягонай камандзе апынуўся і Ўсевалад Янчэўскі – і гэта пасьля ягонага праімпэрскага артыкулу ў «Рэспубліцы»).

Паказальнымі былі словы аўтара публікацыі ў «Свабодзе» адразу пасьля выбараў, 28 жніўня: «Што датычыць маўклівага супрацьстаяньня камандаў Пазьняка і Шушкевіча, дык наяўнасьць двух кандыдатаў адназначна касавала шанцы абодвух... Але, не зважаючы на самаўпэўненую заяву Шушкевіча адной маскоўскай газэце «я выйграю», ён, безумоўна, меў меншыя за Пазьняка шанцы. Мне неаднаразова даводзілася чуць, як звычайныя людзі разважалі наконт ягонай кандыдатуры: «Ужо раз пасядзеў там, нічога не зрабіў». Не, Шушкевіч якраз сваю місію выканаў, узяўшы ўдзел у скасаваньні СССР. Дзякуючы гэтаму ён ужо ўпісаў сваё імя ў беларускую гісторыю. Але ў астатнім Шушкевіч сам адвёў сабе бясьпечную ролю начальніка над 5-цю мікрафонамі» (маюцца на ўвазе мікрафоны ў Авальнай залі парлямэнту).

У каманду Пазьняка ўвайшлі, апроч палітыкаў, юрыстаў ды эканамістаў, і вядомыя прадстаўнікі творчай эліты.

Праграма Пазьняка, распрацаваная пры ўдзеле ценявога кабінэту апазыцыі БНФ, палягала ва ўмацаваньні незалежнасьці Беларусі, эўрапейскім выбары ў міжнародных дачыненьнях і рынкавых прынцыпах у эканоміцы.

Мэтай было стварэньне прававой дэмакратычнай дзяржавы, дзе паважаліся б правы ўсіх нацыяў, дзе было б гарантаванае ўжываньне адзінай дзяржаўнай мовы – беларускай. Павінна была быць уведзеная забарона ўсіх арганізацыяў, якія выступаюць супраць незалежнасьці Беларусі. Пазьняк лічыў неабходным выхад Беларусі з СНД, вывад з тэрыторыі краіны расейскіх войскаў. Разам з тым, у праграме падкрэсьлівалася, што «галоўная задача беларускай зьнешняй палітыкі – наладжваньне раўнапраўных, узаемавыгадных партнэрскіх дачыненьняў з Расейскай Фэдэрацыяй».

У праграме Пазьняка не было ні слова, што дало б падставы папракнуць яго «экстрэмізмам»: нават тыя палажэньні, якія здаваліся найбольш радыкальнымі, рэалізоўваліся ў краінах Усходняй Эўропы (і менавіта яны, дарэчы, зьявіліся перадумовамі эканамічнага разьвіцьця гэтых краінаў у параўнаньні з краінамі СНД). І падчас сустрэчаў ужо праз гадзіну, пачуўшы тлумачэньні палажэньняў праграмы, большасьць аўдыторыі выяўляла прыхільнае стаўленьне да кандыдата ад Народнага Фронту.

Аднак у Пазьняка (як і ў іншых кандыдатаў) было толькі чатыры тэлевізійныя этэры, адзін зь якіх мы скарысталі для трансьляцыі адмыслова зробленага Ўладзімерам Коласам фільму «Невядомы Пазьняк», які павінен быў разбурыць гадамі ствараны афіцыйнай прапагандай імідж. У адным з жывых тэлеэтэраў выступіў Васіль Быкаў, які ўваходзіў у лік дваццаці зарэгістраваных ЦВК давераных асобаў кандыдата – ён заклікаў беларускі народ галасаваць за Пазьняка. А за некалькі дзён да першага туру, у дзень свайго 70-годзьдзя, выступаючы перад прыхільнікамі ў сквэры Янкі Купалы, Быкаў сказаў, што ягонае самае вялікае жаданьне – «каб прэзыдэнтам Беларусі быў абраны Зянон Станіслававіч Пазьняк».

Рэальна Лукашэнка перамог ужо ў першым туры, набраўшы больш як 50 % галасоў; на другім месцы быў Пазьняк, на трэцім – Шушкевіч, а Кебіч на чацьвертым. Пра гэта сьведчылі папярэднія зьвесткі, якія мелі нашыя назіральнікі на ўчастках. Аднак афіцыйна ў другі тур выйшлі Лукашэнка і Кебіч. (У тыя дні адзін з кіраўнікоў каманды Лукашэнкі прапанаваў мне зрабіць сумесную заяву пра сапраўдныя вынікі – «нам гэта дасьць ужо цяпер перамогу, а Пазьняку – ганаровае другое месца». Да гэтага не дайшло – ды і ў камандзе Лукашэнкі разумелі, што другі тур гарантавана прынясе ім перамогу.)

Але і на гэтым этапе яшчэ была магчымасьць не пусьціць Лукашэнку ў прэзыдэнцтва.

Празь дзень ці два пасьля першага туру выбараў мне патэлефанавалі ад Кебіча і папрасілі падтрымаць яго (была гаворка і з самім Кебічам).

Сытуацыя была такая, што адказ трэба было даваць імгненна, параіцца з Пазьняком магчымасьці не было. Я параіў Вячаславу Францавічу зьняць сваю кандыдатуру, пакінуўшы ў бюлетэні адно прозьвішча – Лукашэнка. У сваю чаргу, сказаў я, БНФ зьняў бы ўсіх сваіх назіральнікаў – а яны ў нас былі практычна на ўсіх выбарчых участках.

З улікам таго, што значная частка людзей (ня большая, але значная) ішла ня столькі «за Лукашэнку», колькі «супраць Кебіча», – на другі тур прыйшло б людзей значна менш, чым калі б Кебіч заставаўся ў бюлетэні. У выніку такіх дзеяньняў Кебіч прэзыдэнтам стаць ня мог – бо пасьля зьняцьця ягонай кандыдатуры ў бюлетэнях ягонага прозьвішча не было б, застаўся б адзін Лукашэнка. Па-другое, пры адсутнасьці назіральнікаў ад БНФ улада атрымала б магчымасьць скарыстаць «адміністрацыйны рэсурс», што перад небясьпекай прыходу Лукашэнкі на прэзыдэнцкую пасаду падавалася меншым злом.

У адказ я пачуў, што «мае дарадцы, вось Антановіч, напрыклад, перакананы, што мы пераможам». Аднак Кебіч сказаў, што «падумае».

Пазьней выявілася (і гэта адлюстравана ва ўспамінах Фядуты), што якраз гэты, прапанаваны Кебічу варыянт, – быў той адзіны варыянт, які найбольш палохаў каманду Лукашэнкі.

Пакуль Вячаслаў Францавіч і ягонае найбліжэйшае атачэньне (Мясьніковіч, Антановіч, Краўчанка, Патупа, Замяталін і інш.) разважалі, мы зь Зянонам Пазьняком правялі перамовы зь некаторымі асобамі «першага эшалёну ўлады», якія тычыліся далейшых дзеяньняў у тым выпадку, калі прэзыдэнт у другім туры ня быў бы абраны. Падрабязнасьці гэтых перамоваў абнародаваць яшчэ ня час, пакуль жа адзначу, што варыянт – шляхам пэўных канстытуцыйных захадаў – прадугледжваў немагчымасьць абраньня Лукашэнкі ў наступным раўндзе выбараў (разглядалася і магчымасьць скасаваньня прэзыдэнцтва наагул).

На жаль, Кебічу «нараілі» ўдзельнічаць у другім туры. Тады мы зьвярнуліся з просьбай даць нам хаця б пяць хвілінаў тэле- і радыёэтэру, каб абвясьціць рашэньне Сойму БНФ і заклікаць нашых прыхільнікаў не ісьці на другі тур, альбо, у крайнім выпадку, выкрэсьліваць абодвух – Лукашэнку і Кебіча. Натуральна, мы пасьпелі распаўсюдзіць заклік сярод свайго актыву – але толькі тэлебачаньне і радыё магло б даць магчымасьць данесьці аргумэнтацыю да кожнага з тых, хто галасаваў за Пазьняка. Верагодна, да такой парады прыслухалася б і значная частка прыхільнікаў Шушкевіча.

Аднак людзі Кебіча этэру нам не далі.

ПАЗЬНЯК І ЛУКАШЭНКА БЫЛІ НЯ Ў РОЎНЫХ УМОВАХ
Зьвярну ўвагу на адзін вельмі важны фактар, пра які ўжо аднойчы даводзілася казаць. Традыцыйна, аналізуючы прэзыдэнцкую кампанію 1994 году, аналітыкі гавораць пра «роўныя магчымасьці» кандыдатаў, якія былі ў апазыцыі да Кебіча. Асабліва любяць паўтараць гэта цяпер ужо былыя арганізатары выбарчай кампаніі Лукашэнкі – маўляў, Лукашэнка і Пазьняк былі пастаўленыя ў падобныя ўмовы, іх аднолькава прыціскалі ўлады. І таму барацьба была нібыта справядлівай.

Усё гэта вельмі далёка ад ісьціны.

Выбарчую кампанію 1994 году шмат у чым вырашыла пазыцыя сродкаў масавай інфармацыі, у тым ліку (і ў першую чаргу) і да пачатку самой кампаніі. І тут варта параўнаць інфармацыйныя магчымасьці Лукашэнкі і Пазьняка і інфармацыйную атмасфэру вакол іх.

У верасьні 1993 – сакавіку 1994 гадоў Лукашэнка атрымаў практычна неабмежаваны доступ да тэле- і радыёэтэру – аж да моманту антыкебічаўскага выступу 27 сакавіка. Вось тут каналы яму перакрылі – але было позна.

Зрэшты, і пасьля гэтага дзяржаўныя СМІ працавалі на Лукашэнку – бо афіцыйная прапаганда была накіраваная супраць ідэяў Народнага Фронту. І гэта нават было больш вызначальна, чымсьці колькасьць зьяўленьня Пазьняка альбо Лукашэнкі на тэлеэкранах ці ступень падтрымкі альбо непадтрымкі асобнымі журналістамі кожнага зь іх.

З другой паловы 1992 году афіцыйная прапаганда заняла агрэсіўна антынезалежніцкія, па сутнасьці, антыбеларускія пазыцыі. Практычна два гады грамадзтва апрацоўвалася ў прарасейскім, «інтэграцыйным» і антыдэмакратычным духу. З пачаткам выбарчай кампаніі гэтая рыторыка толькі ўзмацнілася.

Фармальна афіцыйная прапаганда, тэлебачаньне, радыё і друк агітавалі за Кебіча – а рэальна ж агітавалі за тое, за што выступаў і Лукашэнка. Прычым Лукашэнка на фоне гэтых лёзунгаў выглядаў больш прывабна. Кебіч агітаваў за далучэньне да расейскай рублёвай зоны – Лукашэнка крытыкаваў прэм’ера за прамаруджваньне і абяцаў, што пры ім рубель зьявіцца хутчэй. Кебіч вінаваціў у «развале эканомікі» распад СССР – Лукашэнка нагадваў, што ў тым ліку і Вячаслаў Францавіч падпісаў Віскулёўскія пагадненьні. Кебіч заяўляў, што без Расеі беларуская эканоміка ня вытрымае – Лукашэнка ішоў далей і патрабаваў аднаўленьня СССР.

Словам, агульны тон афіцыйнай прапаганды быў вельмі выгадны Лукашэнку і адыграў ключавую ролю ў ягонай перамозе. Гэтую акалічнасьць замоўчваюць колішнія паплечнікі Лукашэнкі, магчыма, таму, што ў іншым разе ім давядзецца тлумачыць, чаму ж яны самі выступілі супраць незалежнасьці Беларусі.

КДБ І ЛУКАШЭНКА: НЕРАЗЛУЧАНЫЯ БЛІЗЬНЯТЫ
Лукашэнка сам неаднаразова прызнаваўся ў тым, што роля КДБ у ягоным прасоўваньні на пасаду прэзыдэнта была вызначальная.

Вядома, што Лукашэнка служыў у памежных войсках КДБ СССР, падчас дэпутацтва абараняў «чэкістаў», а ягонае прэзыдэнцтва адзначанае прызначэньнем афіцэраў КДБ на ключавыя пасады, узмацненьнем ролі спэцслужбаў і вяртаньнем іх да мэтадаў часоў сумнавядомага Андропава.

Што ж да падзеяў 1994 году, дык кропкі над «і» ў гэтай тэме паставіла прызнаньне былога афіцэра контравыведкі КДБ Сяргея Аніські, апублікаванае ў 1996 годзе:

«Няма нічога патаемнага, што калі-небудзь не зрабілася б відавочным. Аляксандар Рыгоравіч сваім узыходжаньнем шмат у чым абавязаны Камітэту дзяржаўнай бясьпекі альбо, прынамсі, асобным яго кіраўнікам. У пэрыяд прэзыдэнцкіх выбараў у спэцслужбе была створаная ініцыятыўная група падтрымкі Аляксандра Лукашэнкі, ідэйным натхняльнікам якой быў Валеры Кез (генэрал, намесьнік старшыні КДБ РБ. – С. Н.). Шматлікія супрацоўнікі цэнтральнага апарату камітэту ў Менску і абласных упраўленьняў КДБ адсочвалі абстаноўку падчас выбараў, кантралявалі дзеяньні асноўных канкурэнтаў на прэзыдэнцкую пасаду і прадстаўлялі папераджальную інфармацыю ў штаб Аляксандра Рыгоравіча. Менавіта камітэтчыкі своечасова атрымалі зьвесткі аб прыбыцьці з Уралу двух кілераў і іх месцазнаходжаньні ў адной зь дзяржаўных рэзыдэнцыяў. Наўмысная ўцечка інфармацыі ў прэсу не дазволіла некаторым экс-чыноўнікам дзяржаўнага маштабу ажыцьцявіць гэтую злачынную акцыю. Менавіта чэкісты ведалі сапраўдную карціну «лёзьненскага замаху», фінансаваньня прэзыдэнцкай кампаніі і парупіліся схаваць «канцы ў ваду». Матэрыялы аб нэгатыўных аспэктах гандлю зброяй, развале войска і злачыннай дзейнасьці дзяржчыноўнікаў, якія знаходзілі жывы водгук у выбарцаў, таксама перадаваліся Аляксандру Рыгоравічу з будынку па вул. Камсамольскай» (Белорусская деловая газета. 1996. 15 лютага).

НОВЫ ПАРАДАК. АНТЫБЕЛАРУСКІ
Бясспрэчна – у прыходзе Лукашэнкі была зацікаўленая Масква. Свае «варыянты» Крэмль навязваў і літоўцам, і, пазьней, украінцам – аднак яны іх адрынулі; беларусы ж, як бы там ні было, самі схапіліся за кола гісторыі ў жаданьні яго спыніць.

Дзень абраньня Лукашэнкі прэзыдэнтам можна было б назваць канцом пэрыяду апошняга беларускага Адраджэньня. Аднак яшчэ дзесяць месяцаў над краінай лунаў бел-чырвона-белы сьцяг, «Пагоня» была дзяржаўным гербам, а беларуская мова мела статус адзінай дзяржаўнай. Але ўжо ў пачатку верасьня ўдзельнікі Дня вайсковай славы (гадавіны бітвы пад Воршай) былі сустрэтыя кардонам АМАПу.

Кіраўніком новаўтворанай прэзыдэнцкай адміністрацыі стаў Леанід Сініцын, і літаральна зь першых дзён пачалося «інтэграваньне» ў Расею.

Праз тыдзень пасьля інаўгурацыі Лукашэнкі, 28 ліпеня, дэпутаты апазыцыі БНФ і члены ценявога кабінэту адаслалі ў адміністрацыю прэзыдэнта заўвагі (па пунктах) да праекту Дамовы аб дружбе і супрацоўніцтве паміж Беларусьсю і Расеяй. Мы папярэджвалі, што Дамова (праект распрацоўваўся ў Маскве) складзеная «з мэтай забясьпечыць на міждзяржаўным узроўні палітычныя, прававыя і эканамічныя ўмовы для інкарпарацыі Беларусі ў Расейскую Фэдэрацыю, падрыву нашай дзяржаўнай самастойнасьці, падпарадкаваньня нашай эканомікі Расеі, захопу нацыянальнай уласнасьці і маёмасьці расейскімі суб’ектамі гаспадараньня, юрыдычнымі і фізычнымі асобамі».

Адказу на гэта мы не атрымалі. Каманда «маладых ваўкоў» адразу дала зразумець, якія парадкі будуць усталяваныя ў краіне і якая будзе існаваць мадэль узаемаадносінаў зь беларускімі нацыянальнымі сіламі, у якіх яны бачылі нават не палітычных апанэнтаў, а праціўнікаў.

Сутнасьць гэтых узаемаадносінаў – «вас папросту не існуе». Калі пры віцэ-прэм’еру Дземчуку як куратару СМІ і Бутэвічу як міністру інфармацыі дэпутаты апазыцыі БНФ з другога, з трэцяга разу, але «выбівалі» паўгадзіны тэлеэтэру – пры віцэ-прэм’еру Ганчару і начальніку ўпраўленьня інфармацыі А. Фядуту на свае патрабаваньні мы не атрымлівалі нават фармальных адпісак. Між тым, гэта ішло насуперак закону, у гэтым выпадку – Закону аб статусе дэпутата Вярхоўнага Савету. І гвалт над законнасьцю ў краіне пры новаабраным прэзыдэнту пачаўся менавіта з гэтага.

АПОШНІ ШАНЕЦ ПАРЛЯМЭНТАРЫЗМУ
Пасьля прэзыдэнцкіх выбараў лідэры парлямэнцкіх фракцыяў (БНФ, камуністаў і сацыялістычнай партыі на чале зь віцэ-сьпікерам Кузняцовым) у выніку перамоваў і кансультацыяў пагадзіліся на прыняцьце новага Закону аб выбарах па прапарцыйна-мажарытарнай сыстэме. 75 % парлямэнту (195 мандатаў) абіраліся па акругах, а 25 % (65 мандатаў) па партыйных сьпісах (мы з Пазьняком накіравалі прапанову аб суадносінах 50/50, але для большасьці дэпутатаў гэта быў занадта «рэвалюцыйны» крок. Зрэшты, мы адмыслова прапанавалі такі радыкальны варыянт, каб суадносіны 75/25 успрымаліся як кампраміс і былі заканадаўча прынятыя). Вядома, гэта задавальняла партыйных лідэраў найбольш уплывовых партыяў, паколькі ўсе яны (лідэры) гарантавана праходзілі ў парлямэнт.

Што такі варыянт мог даць Беларусі?

Найперш – Вярхоўны Савет 13-га скліканьня меў бы прынцыпова іншы расклад палітычных сілаў. За кандыдатаў БНФ на выбарах у 1995 годзе прагаласуе каля мільёна выбарцаў. Гэта значыць, што ў выпадку наяўнасьці партыйных сьпісаў дэпутаты Фронту мелі б мінімум 20 % «партыйных» мандатаў, гэта значыць – каля 15 чалавек (гэта мінімум). І нават пры тым, што ніводны дэпутат БНФ не абраўся б па акрузе (што пазьней і адбылося), БНФ меў бы прадстаўніцтва ў Вярхоўным Савеце ў якасьці найменш як пятнаццаці дэпутатаў.

Зразумела, што ўзначальваў бы сьпіс БНФ і прайшоў бы ў ВС Пазьняк. Пазьней Лявон Баршчэўскі заўважыў, што менавіта адсутнасьць Пазьняка на сумнавядомых начных перамовах Шарэцкага і членаў Прэзыдыюму ВС з Лукашэнкам пры пасярэдніцтве Чарнамырдзіна і іншых прадстаўнікоў Крамля ў лістападзе 1996 году дазволіла падпісаць пагадненьне аб спыненьні імпічмэнту. Сам Пазьняк на пытаньне, што ён рабіў бы ў той сытуацыі, адказвае, што фізычна выцягнуў бы Шарэцкага за каўнер. У верагоднасьці менавіта такога варыянту паводзінаў Пазьняка ў мяне асабіста няма ніякага сумневу. Аднак быць на тых перамовах Пазьняк мог толькі ў адным выпадку – калі б меў статус дэпутата Вярхоўнага Савету (прысутнічалі ж там Карпенка і Калякін). Калі б Пазьняк быў на тэрыторыі Беларусі, але ня быў бы дэпутатам – шанцаў патрапіць на перамовы ў яго не было б ніякіх (як не патрапіў ён ні на адно паседжаньне ці мерапрыемства ВС 13-га скліканьня – бо не было дэпутацкага мандату).

Шэраг палітолягаў і палітыкаў (напрыклад, той жа Пазьняк) лічаць, што шанец на дэмакратычнае разьвіцьцё Беларусі быў страчаны ўвосень 1992 году, калі ВС адмовіўся прызначыць рэфэрэндум аб новых выбарах. Мне ж падаецца, што канчаткова ён быў страчаны якраз увосень 1994-га, калі быў заблякаваны Закон аб выбарах па зьмяшанай сыстэме.

Да моманту пачатку восеньскай сэсіі мы ўжо пераканалі большасьць дэпутатаў у мэтазгоднасьці прыняцьця такога закону. Канструктыўную пазыцыю заняў і старшыня ВС М. Грыб. Перад сэсіяй дэпутатаў Грыб сабраў дэпутатаў, у тым ліку і прадстаўнікоў антынацыянальна настроенай вэтэранскай арганізацыі, каб ужо ўласным аўтарытэтам паўплываць на іх пазыцыю. Былі запрошаныя і лідэры партыяў, якія не былі дэпутатамі. Аргумэнты прыхільнікаў новага варыянту выбарчага закону, як быццам, успрымаліся. Аднак потым на трыбуну ўзьнялася, як яе прадставілі, палітоляг Вольга Абрамава (пазьней – лідэр арганізацыі, якая пазыцыянавала сябе часткай расейскай партыі «Яблоко»). Абрамава азнаёміла прысутных з вынікамі нейкага сацыялягічнага апытаньня. Зь яго нібыта вынікала, што калі выбары пройдуць па новым варыянце закону – «бэнээфаўцы возьмуць 80 працэнтаў складу парлямэнту, а то і болей». Гэта выклікала шок у дэпутатаў-вэтэранаў.

І ўсё ж, верагоднасьць правесьці закон на сэсіі ўсё яшчэ заставалася. Як пацьвярджаюць дэпутаты апазыцыі БНФ, арганізатарам блякаваньня гэтага законапраекту ў Вярхоўным Савеце выступіў прадстаўнік прэзыдэнта ў ВС Анатоль Лябедзька. Тады, увосень 1994-га, Лябедзька не ўваходзіў ні ў якую партыю, а няўхільна праводзіў у Вярхоўным Савеце палітыку Лукашэнкі.

Масква ўсё больш кантралявала ня толькі ўнутраную, але і зьнешнюю палітыку Беларусі. Яшчэ ў красавіку 1995-га (Беларусь чацьверты год як была незалежная) у штаце беларускай амбасады ў Маскве не было ніводнага грамадзяніна Беларусі – спрэс грамадзяне Расейскай Фэдэрацыі, уключна з паслом (!). Не зьяўляліся грамадзянамі Беларусі і значная частка супрацоўнікаў беларускіх дыпляматычных місіяў і ў іншых краінах. Нарэшце, сярод дэпутатаў Вярхоўнага Савету Беларусі былі асобы... безь беларускага грамадзянства.

Прыход да ўлады Лукашэнкі практычна адразу спыніў той працэс непасьлядоўнай беларусізацыі, які БНФ удавалася праводзіць празь дзяржаўныя структуры і мэханізмы. Калі пры Кебічу яшчэ можна было – на ўзроўні асабістых кантактаў – дамовіцца пра рэалізацыю нейкіх адукацыйных ці культурніцкіх праектаў, дык з новай камандай, як яны сабе называлі, «прагматыкаў», гэта ня мела выніку.

Не спрыяў беларусізацыі і новапрызначаны віцэ-прэм’ер па культурных і сацыяльных пытаньнях Віктар Ганчар, ад якога я ў тыя часы ніколі ня чуў беларускага слова. Зрэшты, Ганчар хаця б не перашкаджаў – а з пачатку 1995 году ўся ідэалёгія апынулася ў руках палкоўніка Ўладзімера Замяталіна, які і не хаваў свайго варожага стаўленьня як да беларускай мовы, гэтак і да самога права беларускай нацыі на дзяржаўную незалежнасьць.

РЭФЭРЭНДУМ-95. ГАЛАДОЎКА ДЭПУТАТАЎ НЕ СПЫНІЛА НАЦЫЯНАЛЬНАЙ ГАНЬБЫ
Вясной 1995 году Лукашэнка выступіў з ініцыятывай правесьці рэфэрэндум, вынікам якога павінны былі быць скасаваньне беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай, скасаваньне бел-чырвона-белага сьцяга і герба «Пагоня» як дзяржаўных сымбаляў, эканамічная інтэграцыя з Расеяй і права прэзыдэнта на роспуск парлямэнту. Адным з праваднікоў ідэі рэфэрэндуму быў кіраўнік прэзыдэнцкай адміністрацыі Леанід Сініцын.

Гэтая ініцыятыва мела антыканстытуцыйны характар, паколькі супярэчыла артыкулам Закону аб рэфэрэндуме (галоўнае – не павінны выносіцца пытаньні, якія закранаюць нацыянальныя каштоўнасьці).

Яшчэ 23 сакавіка дэпутаты апазыцыі БНФ падрыхтавалі праект пастановы ВС, у якой прапаноўвалася адхіліць прапанову Лукашэнкі аб рэфэрэндуме на той падставе, што «пытаньні аб статусе расейскай мовы і дачыненьнях з Расейскай Фэдэрацыяй супярэчаць частцы 3 артыкулу 3 Закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь», а пытаньні аб дзяржаўным гербе і сьцягу, а таксама магчымасьці роспуску Вярхоўнага Савету ня маюць юрыдычнай дакладнасьці і не даюць магчымасьці атрымаць адназначны адказ».

Гэтыя і іншыя аргумэнты пра антызаконнасьць рэфэрэндуму прыводзіліся намі на сэсіі, але прыхільнікі Лукашэнкі, пракамуністычныя дэпутаты (асабліва так званыя «вэтэраны»), былі няўмольныя ў сваёй антыбеларускасьці.

Да дня галасаваньня 11 красавіка ўсе традыцыйныя, клясычныя парлямэнцкія мэтады (унясеньне альтэрнатыўных варыянтаў, выступы на сэсіі, кулюарная праца) былі намі вычарпаныя і не далі эфэкту. Заставаліся нетрадыцыйныя.

Раніцай 11 красавіка мы (19 дэпутатаў апазыцыі БНФ) абвясьцілі галадоўку ў Авальнай залі. Пасьля выступу Зянона Пазьняка мы селі каля прэзыдыюму. Нашыя патрабаваньні былі наступныя (цытую паводле копіі тэксту, перададзенага Пазьняком сьпікеру Мечыславу Грыбу; у поўным варыянце тэкст абнародуецца ўпершыню):

«1. Не прымаць супярэчную Закону і Канстытуцыі ініцыятыву Прэзыдэнта аб рэфэрэндуме. Выканаць у гэтым пытаньні Канстытуцыю і закон.

2. Адмяніць незаконны ўказ нумар 113 Прэзыдэнта Лукашэнкі аб увядзеньні цэнзуры ў Беларусі і звальненьні з пасады рэдактара «Народнай газеты» (Сярэдзіча. – с. Н.). Адмяніць манаполію на сродкі масавай інфармацыі ў руках прэзыдэнцкай улады, паколькі гэта супярэчыць закону, Канстытуцыі і парушае правы чалавека.

3. Прыцягнуць да адказнасьці людзей з адміністрацыі Прэзыдэнта Лукашэнкі, замяшаных у карупцыі. Спыніць судовы перасьлед дэпутата Сяргея Антончыка (ён перасьледаваўся за даклад аб карупцыі ў найбліжэйшым атачэньні Лукашэнкі. – С. Н.)».

Эфэкт абвяшчэньня галадоўкі быў імгненны: шмат хто з дэпутатаў, пэўна, зразумелі, што, калі іх калегі (хай і апанэнты) пайшлі на крайнюю меру, ініцыятыва Лукашэнкі сапраўды сумнеўная.

Прапановы аб уключэньні ў бюлетэнь рэфэрэндуму Лукашэнкавых пытаньняў пачалі правальвацца, не набіраючы патрэбнай колькасьці галасоў. Лукашэнка выступіў з гістэрычнай тырадай.

Уначы ў будынак Дому ўраду былі ўведзеныя войскі (паводле пазьнейшых зьвестак пракурорскага сьледзтва – больш за тысячу байцоў). Некалькі дзясяткаў афіцэраў элітнага спэцпадразьдзяленьня КДБ зьбілі нас у Авальнай залі. Дэпутатаў выцягнулі з будынку, пакідалі ў «варанкі» і выкінулі ў розных раёнах Менску.

Раніцай 12 красавіка сьпікер Мечыслаў Грыб заявіў, што краіна «ніколі не была так блізка да грамадзянскай вайны, як цяпер», аднак ужо празь некалькі гадзінаў адмовіўся ад сваіх словаў. На сэсіі Аляксандар Лукашэнка абвяргаў факт зьбіцьця; шмат якія дэпутаты радаваліся, калі Аляксандар Шут непасрэдна ў Авальнай залі прадэманстраваў сьляды ад пабояў («Мала вам далі!»). Тут жа была ратыфікаваная дамова аб супрацоўніцтве з Расеяй.

«Краінай закіруе прэзыдэнцкая хунта», – прадбачліва пракамэнтаваў зьбіцьцё дэпутатаў апазыцыі БНФ Васіль Быкаў.

13 красавіка, праз дзень пасьля зьбіцьця дэпутатаў БНФ, 177 парлямэнтарыяў выказаліся за правядзеньне рэфрэндуму. Зроблена гэта было па прапанове дэпутата ад вэтранскай арганізацыі Міхаіла Качана, пры падтрымцы ад мікрафонаў дэпутатаў Мікалая Дземянцея (былы Старшыня ВС), Аляксея Камая (былы другі сакратар ЦК КПБ); асаблівую ролю адыграў спікер Мечыслаў Грыб, які спачатку, адразу пасьля зьбіцьця дэпутатаў заявіў, што «Беларусь як ніколі блізкая да грамадзянскай вайны», але потым павёў сэсію па сцэнары, выгодным Лукашэнку.

Прагаласаваўшы за рэфэрэндум, дэпутаты вярнулі дню 7 лістапада статус дзяржаўнага сьвята, а затым Лукашэнка запрасіў іх на банкет: «Я приглашу сейчас весь этот зал за счёт государства. Слышите? Я имею право. И выпьем и по сто, и по двести граммов... (шум у зале. Аплядысмэнты) «. Апошнія словы спікера Грыба на гэтай фатальнай для лёсу Беларусі сэсіі былі - «Усіх нас чакаюць у буфеце ўнізе. Калі ласка! Дзякуй за працу».

14 красавіка мне давялося прадстаўляць у Канстытуцыйным Судзе пазыцыю 84 дэпутатаў ў справе манапалізацыі прэзыдэнтам сродкаў масавай інфармацыі. Я ні слова не сказаў пра начныя падзеі ў Авальнай залі - лічыў, што працэс павінен палягаць у выключна прававым, юрыдычным полі, што павінна быць спаборніцтва фармулёвак, а не палітычных ацэнак. Праўда, пра зьбіцьцё дэпутатаў сказаў Алег Трусаў. Дарэчы, працэс мы выйгралі, і адзін з Указаў прэзыдэнта ўпершыню быў прызнаны неканастытуцыйным. Лукашэнка, аднак, насуперак рашэньню Канстытуцыйнага суда яго не скасаваў, і гэта магло б ужо тады быць пачаткам працэдуры імпічмэнту - калі б на тое была палітычная воля Вярхоўнага Савету.

Закон спрэс парушаўся і пры правядзеньні рэфэрэндуму; дастаткова сказаць, што апанэнты прэзыдэнта не атрымалі магчымасьці агітацыі праз СМІ, а значыць, грамадзяне не валодалі поўнай інфармацыяй і не маглі прыняць узважанага рашэньня.

Так, 9 траўня тры дэпутаты (З. Пазьняк, Л. Баршчэўскі, с. Навумчык) зьвярнуліся да старшыні Дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Л. Кісяля і Цэнтравыбаркаму з просьбай прадаставіць групе дэпутатаў апазыцыі БНФ 45 хвілінаў тэлеэтэру 13 траўня – за дзень да галасаваньня. Такое права гарантавалася трыма законамі – Законам аб выбарах, Законам аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме) і Законам аб статусе дэпутата Вярхоўнага Савету. Ні этэру, ні нават фармальнага адказу не было.

Акрамя парушэньня заканадаўства падчас агітацыі, былі зафіксаваныя і шматлікія фальсыфікацыі на выбарчых участках (рэфэрэндум праходзіў у адзін дзень зь першым турам выбараў у Вярхоўны Савет).

Усё гэта ў сукупнасьці, а менавіта: неканстытуцыйнасьць вынесеных на рэфэрэндум пытаньняў, парушэньне закону падчас прызначэньня рэфэрэндуму і яго правядзеньня, – дае падставы лічыць, што вынікі рэфэрэндуму нелегітымныя. І бел-чырвона-белы сьцяг, і «Пагоня» дэ-юрэ застаюцца дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі.

Новаму дэмакратычнаму беларускаму парлямэнту спатрэбіцца некалькі хвілінаў, каб пацьвердзіць дзяржаўны статус гістарычных сымбаляў і прыярытэт беларускай мовы.

Але гэта – у будучыні. У нядаўняй жа мінуўшчыне адразу пасьля «рэфэрэндуму» кіраўнік справаў Адміністрацыі прэзыдэнта Іван Ціцянкоў разам са сваімі хаўрусьнікамі ўзьлез на будынак адміністрацыі і перад відэакамэрай разарваў бел-чырвона-белы сьцяг.

Сродкі масавай інфармацыі – і расейскія, і ўсясьветныя – паведамілі, што ў Беларусі вернутая пракамуністычная сымболіка, што беларусы нібыта ледзь не адмовіліся ад сваёй гісторыі. Палітыкі ЗША і Эўропы збольшага праігнаравалі заявы апазыцыі БНФ аб нелегітымнасьці рэфэрэндуму – яны былі занятыя праблемамі Югаславіі; паплечнікі ж Лукашэнкі (якія потым перайшлі ў апазыцыю) старанна стваралі свайму патрону імідж цывілізаванага палітыка.

Паказальна, што і цяпер абставіны правядзеньня рэфэрэндуму 1995 году замоўчваюцца, у чым я пераканаўся, наведаўшы ў кастрычніку 2005 году ў Брусэлі Эўрапарлямэнт і Эўракамісію. Калі я распавядаў пра зьбіцьцё дэпутатаў у залі парлямэнту, эўрапейскія дэпутаты папросту не жадалі гэтаму верыць. Больш за тое: яны ўвогуле ня чулі пра рэфэрэндум 1995 году, калі былі зьняважаны нацыянальныя сымбалі і беларуская мова, – затое шмат ведалі пра рэфэрэндум 1996 году, калі па-за сьценамі Авальнай залі апынуліся некаторыя цяперашнія лідэры апазыцыі.

КАНЕЦ АДРАДЖЭНЬНЯ
У сукупнасьці з тым, што на выбарах 1995 году ніводны кандыдат БНФ ня быў абраны ў Вярхоўны Савет (што таксама можна патлумачыць фальсыфікацыямі), рэфэрэндум зрабіў вялікі дэпрэсіўны эфэкт на прыхільнікаў беларускай ідэі. У Радашкавічах пэнсіянэр, былы настаўнік ангельскай мовы Ўладзімер Халопік, даведаўшыся пра вынікі рэфэрэндуму, памёр ад інфаркту.

Для актывістаў БНФ бел-чырвона-белы сьцяг па-ранейшаму заставаўся дзяржаўным; для ўладаў і паслухмянай ім міліцыі ён ужо быў падставай для рэпрэсіяў, зь першых дзён пасьля рэфэрэндуму:

«В. а. Генэральнага пракурора Рэспублікі Беларусь сп. Васілю Капітану. Нам паступіла копія скаргі, адрасаваная Вам групай грамадзянаў (Несьцер Уладзімер, Сіўчык Вячаслаў, Івашкевіч Віктар і іншыя). Гэтыя грамадзяне былі затрыманыя супрацоўнікамі органаў унутраных справаў 27 ліпеня на плошчы Незалежнасьці. Прычынай затрыманьня зьявілася тое, што яны трымалі бел-чырвона-белыя сьцягі. Грамадзяне былі дастаўленыя ў Маскоўскі РАУС г. Менску. Акрамя таго, супрацоўнікамі міліцыі быў зьбіты і затрыманы дэпутат Менскага гарадзкога савету Ўладзімер Несьцер – за тое, што спрабаваў высьветліць прозьвішча міліцыянта, які кіраваў акцыяй. Гэтаксама нам вядома, што 27 ліпеня як у Менску, так і ў некаторых іншых населеных пунктах супрацоўнікі міліцыі прымянілі сілавыя мэтады да грамадзянаў, якія сьвяткавалі Дзень Незалежнасьці зь бел-чырвона-белымі сьцягамі... Дэпутаты ВС Зянон Пазьняк, Сяргей Навумчык, 30 ліпеня 1995 г.».

Вядома, такое стаўленьне да нацыянальных сымбаляў міліцэйскіх ніжэйшых чыноў (ніхто зь іх ня быў пакараны) не магло быць іх уласнай ініцыятывай (яны таксама насілі бел-чырвона-белыя нашыўкі ды значкі з «Пагоняй», бо «лукашэнкаўскіх» зрабіць яшчэ не пасьпелі). Міністрам унутраных справаў у той момант зьяўляўся Юры Захаранка.

Неўзабаве пасьля рэфэрэндуму паліцэйскія мэтады былі ўжытыя і да сфэры адукацыі. Лукашэнка распарадзіўся вярнуцца да сыстэмы, якая існавала да моманту абвяшчэньня незалежнасьці. «Распараджэньне прэзыдэнта Лукашэнкі аб выключэньні падручнікаў 1992–1995 гадоў з сыстэмы школьнай і вышэйшай адукацыі зьяўляецца, на наш погляд, працягам небясьпечнай палітыкі, пачатай рэфэрэндумам 14 траўня 1995 году. Новы крок вышэйшай улады ёсьць нічым іншым, як замахам на духоўную і інтэлектуальную свабоду нацыі, а значыць, на яе будучыню. Тое, што пад забарону трапляюць усе без выключэньня новыя падручнікі гуманітарнай сфэры, перакрэсьлівае вялізную працу ў пераарыентацыі на ўсясьветны ўзровень адукацыі, у вяртаньні гістарычнай праўды і вызваленьні грамадзтва ад дурману таталітарызму. Сыстэма нацыянальнай адукацыі будзе адкінутая ў мінулае і не дазволіць даць краіне духоўна свабодных і высокаадукаваных грамадзянаў, гатовых да жыцьця ў сучасным дэмакратычным сьвеце. На практыцы рэалізацыя распараджэньня азначае, што ў новым навучальным годзе школьнікі і студэнты апынуцца без падручнікаў па гісторыі, мове, літаратуры і іншых гуманітарных дысцыплінах, якія фармуюць сьветапогляд асобы. Можна ўявіць, у колькі абыдзецца дзяржаве падрыхтоўка і выданьне новых падручнікаў. А дзе гарантыя, што іх абяцанае «шырокае грамадзкае рэцэнзаваньне» ня будзе нагэтулькі галосным, як і дзейнасьць таямнічай экспэртнай камісіі, матэрыялы якой зрабіліся падставай прэзыдэнцкага рашэньня? Робіцца спроба павярнуць гісторыю назад. Хаця вопыт эўрапейскіх краінаў, у тым ліку і найбліжэйшых суседзяў Беларусі, сьведчыць, што падобныя сацыяльна-палітычныя экспэрымэнты рана ці позна завяршаюцца крахам», – адзначалася ў заяве, якую падпісалі Васіль Быкаў, Ніл Гілевіч, Рыгор Барадулін, Уладзімер Арлоў, Сьвятлана Алексіевіч, Васіль Зуёнак, Карлас Шэрман, Генадзь Бураўкін, Сяргей Законьнікаў і Анатоль Кудравец.

«Мэта – выкрасьліць з нацыянальнай памяці ўсялякую інфармацыю пра тое, што Беларусь да 1919 году мела незалежнасьць – і ў часе Беларуска-Літоўскага княства, і ў 1918 годзе», – пракамэнтаваў у тыя дні агенцтву «Павет» прэзыдэнцкае распараджэньне Лявон Баршчэўскі.

Дзясяткі тысяч беларускіх падручнікаў былі зьнішчаныя.

Магу памыліцца, але, здаецца, на тэрыторыі Эўропы гэта было першае аўтадафэ такога маштабу – пасьля спаленьня фашыстамі тысяч «няўгодных» кніг у Мюнхэне і Бэрліне 10 траўня 1933 году.

Дадам, што таямнічай «экспэртнай камісіяй» кіраваў палкоўнік Уладзімер Замяталін. Ён, як і начальнік прэзыдэнцкай Адміністрацыі Леанід Сініцын, быў ідэолягам «рэфэрэндуму».

Увосень 2005 году ў інтэрвію радыё «Свабода» Сініцын прызнаўся, што гэта менавіта ён, Сініцын, «маляваў» лукашэнкаўскі герб і сьцяг, і пацьвердзіў «слушнасьць» рэфэрэндуму. «Дзесяць гадоў людзі жывуць ва ўмовах рэфэрэндуму, і асаблівых праблемаў няма... Справа пайшла ў іншым кірунку».

Гэта быў сапраўды паварот – паварот у супрацьлеглы бок ад нацыянальнага Адраджэньня, для якога 14 траўня 1995 году было днём катастрофы. Менавіта ў гэты дзень апошняя хваля Адраджэньня скончылася.

СУПРАЦЬ «САЮЗУ»
Наступныя старонкі – апісаньне высілкаў прадстаўнікоў нацыянальных сілаў захаваць тое беларускае, што яшчэ ня зьнішчана, і найперш – саму дзяржаву.

І пасьля рэфэрэндуму 1995 году яшчэ некалькі месяцаў у дзяржаўных выдавецтвах выходзілі заплянаваныя раней кнігі, дзе гісторыя Беларусі падавалася зь незалежніцкіх пазыцыяў, друкаваўся Васіль Быкаў, – але гэта, хутчэй, ішло па інэрцыі.

Камісія па культуры, адукацыі і захаваньні гістарычнай спадчыны Вярхоўнага Савету імкліва згубіла ўплыў на «профільныя» міністэрствы – разам з рэфэрэндумам адбыліся і выбары, на якіх БНФ пацярпеў паразу, ніхто з членаў камісіі ня быў пераабраны ў новы Вярхоўны Савет. Да таго ж, прэзыдэнт Лукашэнка заявіў, што ВС-12 павінен скласьці свае паўнамоцтвы, і адміністрацыя прэзыдэнта на чале зь Леанідам Сініцыным зрабіла ўсё, каб сарваць верасьнёўскую сэсію.

У апошнія месяцы кадэнцыі Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня ўплыў дэпутатаў нацыянальнай арыентацыі быў, фактычна, зьведзены да нуля, нават мясцовыя выканаўчыя структуры не лічылі патрэбным рэагаваць на афіцыйныя дэпутацкія запыты. Абараняць нацыянальныя інтарэсы на дзяржаўным узроўні ўжо не было каму.

Са спыненьнем парлямэнцкай дзейнасьці прадстаўнікоў БНФ (фармальна гэта адбылося 9 студзеня 1996 году, у дзень пачатку працы Вярхоўнага Савету 13-га скліканьня, калі паўнамоцтвы ВС 12-га скліканьня скончыліся) быў канчаткова страчаны ўплыў нацыянальных сілаў і на дзейнасьць дзяржаўных органаў, у тым ліку ў галіне беларусізацыі.

У пачатку 1996 году Крамлю і Лукашэнку здавалася, што, не прапусьціўшы ніводнага прадстаўніка БНФ у Вярхоўны Савет, яны паставілі крыж на нацыянальным руху (як не без іроніі пісаў публіцыст Анатоль Майсеня, ужо ніколі ня будзе ў Менску шматтысячных шэсьцяў пад бел-чырвона-белымі сьцягамі). Прадстаўнікі АГП і іншыя дэмакратычныя дэпутаты (за выключэньнем Паўла Знаўца) не ўздымалі пытаньняў нацыянальнай культуры, беларускай мовы і не выказвалі пратэсту супраць заплянаванага саюзу з Расеяй. Новаабраны сьпікер новаабранага парлямэнту Сямён Шарэцкі заявіў, што падпісаньне дамовы аб беларуска-расейскім саюзе – самы шчасьлівы дзень у ягоным жыцьці.

Аднак 24 сакавіка 1996 году БНФ, якому аналітыкі пасьля паразы на выбарах прадраклі хуткую сьмерць, вывеў на вуліцы Менску дзясяткі тысяч людзей – сьвяткаваньне ўгодкаў БНР спалучылася з пратэстам супраць падпісаньня дамовы аб утварэньні «беларуска-расейскай дзяржавы». Выступ быў жорстка падаўлены, дзясяткі людзей былі зьбітыя, аднак у сьвеце ўбачылі, што беларусы ня згодныя зьмірыцца зь ліквідацыяй сваёй краіны.

Такі масавы выступ быў поўнай нечаканасьцю і для Крамля, і для лукашэнкаўскай адміністрацыі. Таму вырашылі ўжыць самыя жорсткія на той час меры супраць арганізатараў. Мы з Пазьняком былі вымушаныя зьехаць зь Беларусі – як тады падавалася, на некалькі тыдняў, каб пазьбегнуць перасьледу ды адначасна паінфармаваць Эўропу пра пагрозу ўзмацненьня імпэрскай палітыкі Крамля.

Пасьля першай жа нашай прэсавай канфэрэнцыі ў Кіеве генпракуратура Беларусі накіравала ва Ўкраіну патрабаваньне аб нашай выдачы, аднак генэральны пракурор Украіны адмовіўся гэта зрабіць. (Інфармацыя пра гэта, як і пра аўтаматчыкаў каля дамоў, дзе жылі Пазьняк і я, была ў тыя дні ў менскім незалежным друку – аднак пазьней некаторыя журналісты пачалі пісаць, што нам «нічога не пагражала» – што, пэўна, адпавядала чыімсьці інтарэсам.) Перамовы аб нашым лёсе вёў Вячаслаў Чарнавіл; шмат што ў той сытуацыі залежала ад прэзыдэнта Кучмы. Вядома, нашае знаходжаньне ў Кіеве пры штодзённых інтэрвію ўкраінскім і заходнім СМІ ставіла ў двухсэнсоўную сытуацыю ўкраінскія ўлады і самога Кучму, і ўрэшце нам стварылі ўмовы для выезду на Захад.

У Чэхіі мы заявілі, што Беларусь павінна далучыцца да НАТО; гэтая заява была не зразуметая кіраўніцтвам БНФ у Менску. Там палічылі, што казаць пра гэта занадта рана; мы ж лічылі, што сказана пра гэта запозна.

Падчас сустрэчы ў адміністрацыі прэзыдэнта Вацлава Гаўла нас спрабавалі пераканаць, што Расея – дэмакратычная краіна, што Ельцын – дэмакратычны прэзыдэнт, і ён хутка выведзе Лукашэнку на шлях дэмакратызацыі. А ўвогуле, Беларусь – занадта на Ўсходзе, а Чэхія – ужо на Захадзе, каб беларуская праблематыка падавалася такой ужо істотнай. Нам, аднак, паабяцалі, у выпадку патрэбы, уладкоўваць у чэскія ВНУ беларускіх студэнтаў.

Было зразумела, што Захад не ўсьведамляе сутнасьці крамлёўскай палітыкі і ня бачыць яе небясьпекі.

Летам 1996 году Аляксандар Лукашэнка наведаў Парыж; прэзыдэнт Францыі Жак Шырак зрабіў яму ганаровае прыняцьце – нібыта не было ні зьбіцьця дэпутатаў, ні разгону масавых шэсьцяў, ні хвалебных словаў пра Гітлера. Узьнікла пагроза палітычнай і маральнай легітымізацыі рэжыму Лукашэнкі. У такой сытуацыі палітычную ініцыятыву прыйшлося браць на сябе лідэрам БНФ, якія апынуліся ў замежжы.

Пасьля таго, як у сэнаце ЗША нам сказалі, што «калі мы, амэрыканцы, не пагодзімся з аб’яднаньнем Беларусі і Расеі – Масква не дазволіць нам прыняць краіны Балтыі ў НАТО», намі было канчаткова прынятае рашэньне прасіць палітычнага прытулку, тым больш мы мелі інфармацыю, што падрыхтавалі для нас спэцслужбы Лукашэнкі. Белы Дом быў пастаўлены перад выбарам, якога ён вельмі не жадаў рабіць (з пазьнейшых мэмуараў Строўба Тэлбата, намесьніка дзяржсакратара і асабістага сябра Клінтана, стала зразумела, што Вашынгтон збольшага быў гатовы працягваць палітыку ігнараваньня таго, што адбываецца ў Беларусі – эпізадычныя пратэсты Дзярждэпу не ішлі ў разьлік. Паказальна, што на 500 старонках тэксту кнігі намесьніка кіраўніка Дзярждэпу па СНД Беларусь згадваецца толькі два разы).

Прадстаўленьне палітычнага прытулку Зянону Пазьняку было фактычна прызнаньнем існаваньня ў Беларусі дыктатарскага рэжыму Лукашэнкі («Краіна мяняе статус», – напісала ў тыя дні «Наша Ніва»). Гэта прыцягнула ўвагу да Менску вядучых усясьветных СМІ, і падзеі вакол патэнцыйнага імпічмэнту Лукашэнку ды «рэфэрэндуму» адбываліся ўжо пад увагай міжнароднай супольнасьці. Імпічмэнт, аднак, быў бяздарна правалены кіраўніцтвам Вярхоўнага Савету і старшынём Канстытуцыйнага суду, якія спакусіліся на пасярэдніцтва Крамля.

Апошнія надзеі на беларусізацыю былі пахаваныя пасьля лістападаўскага рэфэрэндуму 1996 году, які апазыцыяй і міжнароднай супольнасьцю быў ацэнены як антыканстытуцыйны пераварот.

ШЛЯХ ДА ЗЬНІШЧЭНЬНЯ БЕЛАРУСІ
Мне могуць запярэчыць – ну як жа, ня зьнікла ж беларуская мова, зьяўляюцца і кнігі, існуюць – нават! – беларускія клясы.

Усё гэта так, але беларускае слова жыло і пры Мураўёву, «Знак бяды» пісаўся пры Брэжневу, а клясы (праўда, не ў сталіцы) існавалі і пры Машэраву. Але калі казаць пра Адраджэньне як працэс нацыянальнага разьвіцьця, дык усё, што было пасьля траўня 1995 году – гэта толькі падтрыманьне нацыянальнай ідэі намаганьнямі энтузіястаў, безь дзяржаўнага спрыяньня, а ў абсалютнай большасьці выпадкаў – насуперак афіцыйнай палітыцы.

Паказальная ў гэтым сэнсе сытуацыя з Коласаўскім гуманітарным ліцэем – адзінай сярэдняй навучальнай установай у сталіцы краіны, дзе выкладаньне ўсіх прадметаў вядзецца на беларускай мове. Вучні выкідваюцца з будынку; у сьцены былога ліцэю засяляюць суд, які пры Лукашэнку зьяўляецца часткай рэпрэсіўнай сыстэмы. Настаўнікі вымушаныя праводзіць заняткі на кансьпіратыўных кватэрах; хіба што толькі Інтэрнэт ды іншыя прыкметы ХХІ стагодзьдзя адрозьніваюць гэтых дзяцей ад першых хрысьціян-катакомбнікаў.

У катакомбы загнаная і ўся нацыянальная культура; апошнія свае гады Васіль Быкаў быў вымушаны правесьці на чужыне.

У пачатку ХХІ стагодзьдзя, пры Лукашэнку, упершыню з моманту панаваньня расейскага царызму беларускае слова можа быць падставай для арышту. І гэта не эфэктная фраза. Калі я запытаўся ў аднаго былога высокапастаўленага чыноўніка (у Лукашэнкі ён займаў пасаду вышэйшую, чым міністар) – што было б, калі б на нарадзе ў прэзыдэнта нейкі чыноўнік, напрыклад, міністар, раптам загаварыў па-беларуску, пачуў у адказ: «Адназначна – арышт. Ня ў той жа момант, але празь некалькі тыдняў гэты чалавек бы сядзеў, бо беларуская мова атаясамліваецца зь неляяльнасьцю да рэжыму, гэта знак, што «ня наш», ну а знайсьці, за што пасадзіць, можна ў кожнага чыноўніка. А ня знойдуць – дык прыдумаюць».

Дзяржаўная палітыка, накіраваная на ліквідацыю сфэры ўжытку беларускай мовы, на выкрэсьліваньне з гістарычнай памяці пэрыядаў незалежнага існаваньня, вывядзеньне нацыянальнай эліты ў рэзэрвацыі, на маргінэс, служыць стварэньню дэнацыяналізаванага грамадзтва. Леанід Лыч слушна заўважыў, што «па-за роднай культурай беларусы становяцца бессыстэмнай этнічнай масай», – можна было б дадаць, што, пры патрэбе, могуць зрабіцца, як гэта ўжо здаралася ў гісторыі, і «біямасай», якую кінуць абараняць геапалітычныя імпэрскія інтарэсы.

Бясспрэчна, што такое грамадзтва ў выпадку рэфэрэндуму прагаласуе за ліквідацыю Беларусі як дзяржавы – і Масква падасьць гэта сьвету як заканамерную зьяву: «Гэта – рускія людзі. Яны ж самі прызналі, што іх мова – расейская, іх гісторыя – расейская, і аб’ядналіся з намі самым дэмакратычным чынам – рэфэрэндумам. Талерантна і негвалтоўна».

І Эўропа з гэтым пагодзіцца.

АДМЕТНАСЬЦІ І ВЫСНОВЫ
Можна вызначыць некалькі адметнасьцяў і заканамернасьцяў апошняга этапу нацыянальнага Адраджэньня (1988–1995), магчыма, у беларускай сытуацыі ўнівэрсальных.

Гучаць меркаваньні, што дэпутатам апазыцыі варта было б адмовіцца ад чыста палітычнай барацьбы і сканцэнтравацца выключна на культурна-асьветніцкай дзейнасьці, што дало б магчымасьць у значна большай ступені, чым гэта адбылося, рэалізаваць нацыянальныя ініцыятывы. Такое сьцьверджаньне не падаецца слушным, паколькі магчымасьць уплываць на гэты працэс знаходзілася ў непасрэднай залежнасьці ад ступені палітычнага ўплыву і ад палітычнай актыўнасьці парлямэнцкіх прадстаўнікоў БНФ. Яна была большай у жніўні 1991 году, калі БНФ удалося дасягнуць найважнейшай праграмнай палітычнай мэты – дзяржаўнай незалежнасьці, і мінімальнай – пасьля прыходу Лукашэнкі да ўлады, калі прынцыпы парлямэнтарызму пачалі зьнішчацца прэзыдэнцкай адміністрацыяй.

Такім чынам, Адраджэньне наўпрост было зьвязанае з вынікамі палітычнай дзейнасьці яго ініцыятараў – актывістаў Беларускага Народнага Фронту. Прычым найбольшыя посьпехі беларусізацыі дасягаліся менавіта тады, калі БНФ удавалася захапіць «пляцдармы» ў дзяржаўных сфэрах, і гэта тычыцца як канстытуцыйна-прававога поля (Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце, шэраг заканадаўчых пастановаў ВС), так і органаў кіраваньня (парлямэнцкія камісіі, пры ўсёй абмежаванасьці іх уплыву і практычна поўнай адсутнасьці рэальнай улады).

Вопыт паказаў, што беларусізацыя немагчымая пры аўтарытарызьме і дыктатуры, яна магчымая толькі пры дэмакратыі.

Але адметнасьць у тым, што сама па сабе дэмакратыя яшчэ не гарантуе ажыцьцяўленьня беларусізацыі.

І тут выяўляецца істотная заканамернасьць: палітычнае дамінаваньне дэмакратычных партыяў, для якіх нацыянальная ідэя не зьяўляецца прыярытэтнай, ні ў якім разе не спрыяе рэалізацыі гэтай ідэі.

Віцэ-прэм’ерства Віктара Ганчара ў першыя месяцы пасьля прыходу Лукашэнкі да ўлады адзначылася згортваньнем нацыянальных праграмаў (мне не вядомы ніводны ягоны пратэст з гэтай нагоды; пазьнейшая адстаўка была ім матываваная іншымі прычынамі). У Вярхоўным Савеце 13-га скліканьня Аб’яднаная грамадзянская партыя (АГП) была прадстаўленая ў працэнтных суадносінах да агульнай колькасьці дэпутатаў ня горш, чым БНФ у парлямэнце 12-га скліканьня пасьля выбараў 1990 году (большасьць дэпутатаў будучай апазыцыі БНФ далучыліся да Народнага Фронту толькі пасьля пачатку першай сэсіі), а разам зь іншымі апазыцыйнымі дэпутатамі (так званымі «незалежнымі») дык была і значна большая. Аднак за адзінаццаць месяцаў існаваньня Вярхоўнага Савету 13-га скліканьня «дэмакраты» лібэральнага кірунку ня вынесьлі ніводнай заканадаўчай прапановы, якая б была накіраваная на ўмацаваньне пазыцыяў беларускай мовы, разьвіцьцё нацыянальнай культуры ці захаваньне гістарычных каштоўнасьцяў. Наадварот – гэтыя дэпутаты прагаласавалі за прызнаньне вынікаў рэфэрэндуму 1995 году аб «дзьвюхмоўі», ліквідацыі бел-чырвона-белага сьцягу і «Пагоні» як дзяржаўных сымбаляў і інтэграцыі з Расеяй. Натуральна, гэта адбывалася і пры аднадушнай падтрымцы камуністычнай фракцыі.

Гэта ставіць пад сумнеў папулярную ў некаторых палітолягаў тэзу, што, маўляў, галоўнае – прывесьці да ўлады дэмакратаў, не істотна якіх, а яны ўжо гарантуюць адраджэньне нацыянальных каштоўнасьцяў. Не гарантуюць.

Яшчэ адной асаблівасьцю апошняга Адраджэньня было тое, што ні на якіх сваіх этапах яно не падтрымлівалася дзяржаўнымі органамі. Яно былі ініцыяванае лідэрамі БНФ, дэпутаты парлямэнцкай апазыцыі БНФ дамагаліся ўвасабленьня нацыянальных ідэалаў у дзяржаўнай практыцы (насуперак пазыцыі Вярхоўнага Савету і Савету Міністраў). Шляхам брутальнага (у літаральным сэнсе – фізычнага) падаўленьня парлямэнцкай апазыцыі БНФ гэтае Адраджэньне і было спыненае.

У 1988–1995 гадах – як, зрэшты, і на ўсіх этапах беларускай гісторыі – Масква не падтрымала ні нацыянальнага Адраджэньня, ні імкненьня да дэмакратычных рэформаў. Паўтаруся: глыбока памылковым уяўляецца меркаваньне, што ў жніўні 1991-га Масква «падаравала» Беларусі (як і іншым былым савецкім рэспублікам) сувэрэнітэт. На ўсіх этапах апошняй хвалі нацыянальнага Адраджэньня яго прыхільнікам даводзілася супрацьстаяць уплыву Расеі, а адным з магутных інструмэнтаў у руках праціўнікаў выступала расейская мова.

Мы кажам пра сем гадоў Адраджэньня, але час, калі нацыянальныя сілы маглі больш-менш эфэктыўна ўплываць на дзяржаўную палітыку, значна карацейшы – са жніўня 1991-га да адстаўкі Шушкевіча ў студзені 1994-га.

Прычыны – чаму ж не да канца быў скарыстаны грамадзтвам гістарычны шанец – будуць яшчэ неаднаразова прааналізаваныя гісторыкамі. І, бясспрэчна, нашчадкам з адлегласьці часу яны будуць бачыцца больш ясна, чым нам.

Галоўную прычыну, аднак, можна вызначыць ужо цяпер. Гэта – нізкі ўзровень нацыянальнай сьвядомасьці грамадзтва.

«Шанец быў, вельмі рэдкі. Відаць, грамадзтва, з пэўных прычынаў, не магло пакарыстацца гэтым шанцам», – казаў Васіль Быкаў.

І ўсё ж Адраджэньне было, і яно мела вынікі.

Галоўны вынік апошняй хвалі нацыянальнага Адраджэньня – аднаўленьне незалежнасьці Беларусі. На жаль, незалежнасьць не атрымала ў той час і ўсё яшчэ ня мае да сёньня гарантыяў незваротнасьці.

Стварыць такія гарантыі і будзе першачарговай мэтай наступнай (і па-сапраўднаму апошняй) хвалі.

Нью-Ёрк–Прага