A R C H E П а ч а т а к № 4 (38) - 2005
Пачатак  Цалкам 


4-2005
" да Зьместу "

 



палеміка • аналітыка • крытыка • эсэістыка • літаратура • рэцэнзіі

 


літаратура

  ГАБРЫЕЛЬ ГАРСІЯ МАРКЕС

У афармленьні першай старонкі вокладкі выкарыстаны малюнак Паўла Клі «Алегорыя прапаганды» (1939)

   Мінулыя нумары:

   ARCHE (3’2005)
   ARCHE (2’2005)
   ARCHE (1’2005)
   ARCHE (5’2004)
   ARCHE (4’2004)
   ARCHE (3’2004)
   ARCHE (2’2004)
   ARCHE (1’2004)

   ARCHE (6’2003)
   ARCHE (5’2003)
   ARCHE (4’2003)
   ARCHE (3’2003)
   ARCHE (2’2003)
   ARCHE (1’2003)

   ARCHE (3’2002)
   ARCHE (2’2002)
   ARCHE (1’2002)

   Скарына (6’2001)
   ARCHE     (5’2001)
   Скарына (4’2001)
   Скарына (3’2001)
   ARCHE     (2’2001)
   Скарына (1’2001)

   ARCHE     (9’2000)
   Скарына (8’2000)
   ARCHE     (7’2000)
   Скарына (6’2000)
   ARCHE     (5’2000)
   Скарына (4’2000)
   ARCHE     (3’2000)
   Скарына (2’2000)
   ARCHE     (1’2000)

   ARCHE (4’1999)
   ARCHE (3’1999)
   ARCHE (2’1999)
   ARCHE (1’1999)

   ARCHE (1’1998)

 

Габрыель Гарсія Маркес
Каханьне падчас халеры


Прысьвячаецца Мэрсэдэс,
вядома ж.

            Прагрэс не абышоў гэнага месца – яно нават мае каранаваную багіню.

Леандра Дыяс

Гэта было непазьбежна: пах горкіх мігдалаў заўсёды змушаў доктара Хувэналя Ўрбіна думаць пра лёс тых, чыё каханьне адрынулі. Ён улавіў злавесны пах, як толькі пераступіў парог яшчэ пагружанага ў змрок дому, куды накіраваўся зь пільнай патрэбы, якая шмат гадоў таму перастала быць для яго пільнай. Антыльскі ўцякач Ерэмія дэ Сэнт-Амур, інвалід вайны, дзіцячы фатограф і самы паблажлівы спаборнік доктара ў шахматных баталіях, пазбавіўся ад пакутаў успамінаў пры дапамозе параў цыяніду золата.

Доктар Урбіна знайшоў труп пад коўдрай на паходным ложку, дзе ўцякач заўсёды спаў. Побач стаяў зэдлік, а на ім – фотаграфічная кювэта: менавіта гэная кювэта і спатрэбілася яму напасьледак, цяперака для атруты. На падлозе, прывязанае да ложка, ляжала нежывое цела вялікага дацкага дога – чорнага, са сьнежнай грудкай, а побач валяліся мыліцы. Той раньняй гадзінай у душны ды цесны пакой, які адначасова служыў спальняй і лябараторыяй, праз адчыненае акно толькі пачало прабівацца сьвятло, аднак і яго было досыць, каб тут жа распазнаць уладарку-сьмерць. Астатнія вокны, як і ўсялякія іншыя шчыліны ў пакоі, былі заткнутыя анучамі ды чорным кардонам, – таму гэтак адчувалася цяжкая духата. Вялікі стол быў завалены рознымі бутэлечкамі і цюбікамі без апазнавальных надпісаў. Дзьве аблупленыя мэталёвыя кювэты стаялі пад звычайнай лямпай у чырвоным папяровым абажуры. Трэцяя ванначка – для фіксажу – знаходзілася каля нябожчыка. Наўкола валяліся старыя часопісы і газэты, стосы шкляных фотанэгатываў, паламаная мэбля, але чыясьці старанная рука берагла ўсё гэта ад пылу. Хоць паветра, што трапіла ў пакой праз адчыненае акно, і ачысьціла памяшканьне ад пабочных пахаў, той, хто колісь зьведаў пах горкіх мігдалаў, яшчэ мог адчуць ледзь улоўны павеў нешчасьлівага каханьня. Не аднойчы доктар Хувэналь Урбіна думаў пра жытло прыяцеля, што гэта ня самае ўдалае месца для сьмерці з Божае ласкі. Аднак змрочных прадчуваньняў не было, і зь цягам часу ён неяк прызвычаіўся ды вырашыў, што гэты беспарадак усё-ткі падначалены загадкаваму наканаваньню нябёсаў.

Камісар паліцыі апярэдзіў яго. Ён ужо быў тут разам зь юнаком, які праходзіў практыку па судова-мэдыцынскай экспэртызе ў дыспансэры муніцыпалітэту, і менавіта яны праветрылі пакой і ўкрылі нябожчыка, чакаючы доктара Ўрбіна. Абодва павіталіся зь ім урачыста, і гэтым разам выказвалі, хутчэй, спачуваньне, чымся пашану, бо не было чалавека, які б ня ведаў пра доктарава сяброўства зь нябожчыкам Сэнт-Амурам. Знакаміты мэтар падаў ім руку, як заўжды вітаўся з кожным са сваіх студэнтаў перад штодзённай лекцыяй па агульнай клініцы, пасьля ўзяў край коўдры двума пальцамі, нібыта кветку, і ўзьняў яе, агаляючы нябожчыка павольна, з рытуальнай маруднасьцю. Цела было зусім голым, сутаргава скрыўленым і сьсінелым, з расплюшчанымі вачыма. Нябожчык выглядаў на шмат гадоў старэйшым, чымся мінулай ноччу. Зрэнкі былі празрыстыя, барада і валасы – пажоўклыя, а стары шнар перасякаў жывот. Ен быў калісьці зашыты простай грубай вяроўкай. Торс і рукі, напрацаваныя мыліцамі, выглядалі моцнымі, рыхтык як у галерніка, затое якімі кволымі былі ногі! Доктар Хувэналь Урбіна паглядзеў на яго і адчуў – сэрца сьціснулася, як толькі зрэдчас бывала за доўгія гады бясплённай вайны са сьмерцю.

– Баязьлівец, – шапнуў ён. – Самае страшнае ўжо мінулася.

Ён ахінуў яго коўдрай і зноў адчуў сваю акадэмічную годнасьць. Летась доктар тры дні афіцыйна адзначаў сваё васьмідзесяцігодзьдзе і ў прамове ўдзячнасьці ўжо не ўпершыню пераадолеў спакусу адысьці ад справы. Ён сказаў: «У мяне будзе зашмат часу на адпачынак пасьля сьмерці, але гэтае сумнае мерапрыемства пакуль не ўваходзіць у мае пляны». Хоць правым вухам доктар чуў усё горш і карыстаўся кіем са срэбнай булдавешкай, каб хаваць няўпэўненасьць хады, ён, як і ў маладосьці, насіў ільняную тройку, камізэльку якой упрыгожваў залаты ланцужок гадзіньніка. Пастэраўская бародка, што паблісквала пэрлямутрам, і срэбныя валасы, акуратна зачасаныя на просты прабор, былі слушнымі паказьнікамі ягонага характару. Усё больш трывожную эрозію памяці ён па мажлівасьці кампэнсаваў цыдулкамі на шматках паперкі, якія зрэшты блыталіся па кішэнях, як інструмэнты і фляконы зь лекамі сярод рознай драбязы ў набітым партфэлі. Ён быў ня толькі найстарэйшым і найслыньнейшым лекарам, але і найэлегантнейшым чалавекам у горадзе. Аднак празь неадольнае жаданьне бліснуць эрудыцыяй і далёка не беззаганную манеру карыстацца сілай свайго імя яго паважалі менш, чымся ён заслугоўваў.

Інструкцыі камісару і практыканту ён выдаў дакладна і шпарка. Ня трэба губляць час на ўскрыцьцё. Паху ў доме досыць, каб вызначыць: прычынай сьмерці сталіся пары цыяністай солі. Каб выклікаць рэакцыю ў скрыні, фатограф выкарыстаў кіслату, якую меў для працы, а нешчасьлівы выпадак выключаўся, бо Ерэмія дэ Сэнт-Амур выдатна ведаў хімію. Калі камісар завагаўся, доктар паразіў яго, нібыта ўдарам шпагі, тыповым для яго: «Не забудзьма, пасьведчаньне аб сьмерці падпісваю я». Практыкант быў расчараваны: яму ніколі не даводзілася бачыць на практыцы ўплыў цыяніду на арганізм чалавека. Доктар Хувэналь Урбіна зьдзівіўся, што раней ня бачыў юнака ў Школе мэдыцыны, але, заўважыўшы сарамлівасьць і андыйскае вымаўленьне, уцяміў: ён, відаць, зусім нядаўна прыехаў у горад. І сказаў яму: «Хопіць яшчэ вар’ятаў ад каханьня, празь дзён колькі і ў вас будзе мажлівасьць». І толькі вымавіўшы гэта, схамянуўся, бо сярод безьлічы самагубцаў, якія ўжывалі цыяністую соль, на ягонай памяці гэта быў першы, хто пакінуў сьвет не з прычыны нешчасьлівага каханьня. Штосьці зьмянілася ў ягоным голасе.

– Вось тады і зьвярніце ўвагу, – дадаў ён, – у іх зазвычай пясок у сэрцы.

Потым доктар Урбіна загаварыў з камісарам, нібыта з падначаленым. Ён загадаў абысьці ўсялякія фармальнасьці з тым, каб пахаваньне адбылося сёньня ж увечары і цалкам патаемна. І падкрэсьліў: «Я пагутару з алькальдам* пазьней». Доктар Урбіна ведаў, што Ерэмія дэ Сэнт-Амур жыў надзвычай аскетычна, у найвышэйшай ступені сьціпла, але сваім мастацтвам зарабляў шмат болей, чымся трэба для пражыцьця, таму ў якой-небудзь шуфлядзе мусяць быць грошы, на хаўтурныя выдаткі будзе досыць.

  калюмбійскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры (1982). Раман «Каханьне падчас халеры» выйшаў друкам у 1985 годзе. Летась правы на яго экранізацыю былі выкупленыя адной галівудаўскай кампаніяй за суму ў 3 млн даляраў ЗША. Пераклад раману на беларускую мову – апошні з большых твораў у сваім жыцьці – зьдзейсьніў славуты перакладчык і грамадзкі дзяяч Карлас Шэрман.



«Каханьне падчас халеры» – першы Маркесаў раман (пабачыў сьвет у 1985 годзе), які выйшаў пасьля ўручэньня яму ў 1982 годзе Нобэлеўскай прэміі
   
– А калі і ня знойдзеце, не бяда, – удакладніў ён, – я бяру ўсё на сябе.

Ён загадаў сказаць журналістам, што фатограф памёр натуральнай сьмерцю, хоць і падумаў: навіна не зацікавіць іх ні зь якога боку. І падкрэсьліў: «Калі трэба, я пагутару з губэрнатарам». Камісар быў чыноўнікам сур’ёзным ды нешматслоўным, ён ведаў, што мэтар сваім грамадзянскім сумленьнем раздражняў нават самых блізкіх і цярплівых сяброў, таму яго зьдзіўляла лёгкасьць, зь якой доктар, каб паскорыць паховіны, абыходзіў законныя працэдуры. Камісар адно што не пагадзіўся на размову з арцыбіскупам, каб той дазволіў пахаваць Ерэмію дэ Сэнт-Амура ў сьвятой зямлі гарадзкіх могілак. Праўда, ён тут жа засмуціўся з-за сваёй дзёрзкасьці і паспрабаваў неяк згладзіць няёмкую сытуацыю.

– Я так разумею, гэта быў сьвяты чалавек, – сказаў ён.

– Ня тое слова, – адказаў доктар Урбіна, – гэта быў сьвяты атэіст. Але ў гэтых справах толькі Бог судзьдзя.

Здалёк, зь іншага краю каляніяльнага гораду, пачуліся званы катэдральнага сабору, якія склікалі да ўрачыстага набажэнства на Сьвятую Сёмуху. Доктар Урбіна надзеў пэнснэ са шкельцамі-палавінкамі ў залатой асадзе і зірнуў на гадзіньнік, квадратны і тонкі, зь вечкам на спрунжыне: яшчэ трошкі, і ён прапусьціў бы сьвяточную імшу.

У пакоі стаяла вялізная фатакамэра на маленькіх колах, такая, як у парках; насупраць вісеў заднік з намаляваным самаробнымі фарбамі захадам сонца над морам. Сьцены ж былі ўвешаныя дзіцячымі партрэтамі: першая камунія, першы карнавал, шчасьлівы дзень народзінаў. Доктар Урбіна год за годам назіраў, як паступова пад фотапаперай зьнікалі сьцены, меркаваў аб гэтым падчас засяроджаных вечаровых роздумаў і ня раз думаў з адчаем прадчуваньня, што ў гэтай галерэі выпадковых партрэтаў крыецца зародак будучага гораду, якім будуць кіраваць, давядуць яго да распусты гэтыя незнаёмыя дзеці, і ў якім не застанецца і попелу ад ягонай, доктара Ўрбіна, славы.

На пісьмовым стале, каля шклянкі з курыльнымі люлькамі старога марскога воўка, засталася шахматная дошка зь незавершанай партыяй. Нягледзячы на сьпешку й змрочны настрой, доктар Урбіна не ўтрымаўся ад спакусы прааналізаваць партыю. Ён дакладна ведаў, што гэта была партыя мінулага вечара, бо Ерэмія дэ Сэнт-Амур гуляў штовечар і як мінімум з трыма рознымі партнэрамі, але заўжды, завяршаючы гульню, клаў фігуркі ў скрыню, а скрыню – у шуфлядку стала. Ведаў ён і тое, што нябожчык гуляў толькі белымі, і ў гэтай партыі, увачавідкі, яго чакала немінучая параза праз чатыры хады. «Калі б размова ішла пра забойства, вось дзе была б зачэпка, – сказаў ён сабе, – толькі адзін чалавек у горадзе здолеў бы падвесьці да такой геніяльнай пасткі». Для доктара Ўрбіна жыцьцё сталася б невыносным, калі б пазьней ён не дазнаўся, чаму непакорлівы салдат, які звычайна змагаўся да апошняй кроплі крыві, пакінуў поле апошняй у жыцьці бітвы дачасна.

А шостай ранку, падчас канчатковага абходу, вулічны вартаўнік заўважыў паперу, прыколатую да ўваходных дзьвярэй: «Зайдзіце бяз стуку ды выклічце паліцыю». Неўзабаве зьявіўся камісар з практыкантам, і яны разам абыходзілі дом у пошуках абвяржэньня недвухсэнсоўнага паху горкіх мігдалаў, але дарэмна. Аднак цяпер, за лічаныя хвіліны, што спатрэбіліся доктару для разбору незавершанай партыі, камісар знайшоў сярод папераў на пісьмовым стале капэрту, адрасаваную доктару Хувэналю Ўрбіна ды так запячатаную плямінамі сургуча, што давялося літаральна разьдзерці яе, каб дастаць ліст. Доктар адвёў чорную фіранку з акна майстэрні, – інакш было цёмна, – потым шпарка прагледзеў усе адзінаццаць бачынаў, якія ўцякач напісаў з двух бакоў разборлівым почыркам, і як толькі прачытаў першы абзац, зразумеў, што давядзецца забыць пра прычасьце на стольным сьвяце Сёмухі. Ён чытаў у вялікім хваляваньні, вяртаючыся на некалькі бачынаў, каб знайсьці страчаную нітку сэнсу, і калі завершыў чытаньне, яму здавалася, што ён толькі што вярнуўся здалёк, празь перашкоды часу і прасторы. Прыгнечанасьць была відавочнай, хоць ён старанна яе хаваў: на ягоныя вусны легла сьмяротная сінеча, ён ня здолеў суняць дрыготку ў пальцах, калі складваў ліст і засоўваў яго ў кішэню камізэлькі. Тут ён узгадаў пра камісара з практыкантам і ўсьміхнуўся ім праз туман смутку.

– Нічога асаблівага, – уздыхнуў ён, – тут апошнія даручэньні.

Гэта было праўдай толькі напалову, але яны паверылі яму, бо ён загадаў узьняць адну з плітак падлогі, пад якой яны знайшлі старадаўні блякнот з запісамі прыбыткаў-выдаткаў і кодам сэйфа. Там было менш грошай, чым яны чакалі, але цалкам хапала на хаўтурныя і іншыя выдаткі. Доктар Урбіна нарэшце ўцяміў, што не пасьпее ў катэдральны сабор нават да канца заключнага псальма.

– У трэці раз я прапускаю нядзельную імшу з тае пары, як помню сябе, – уздыхнуў ён. – Даруй мне Божа.

Ён затрымаўся яшчэ на колькі хвілінаў, распарадзіўся пра ўсё да драбязы, хоць ледзь стрымліваў жаданьне як мага хутчэй падзяліцца з жонкай адкрыцьцямі ашаламляльнага ліста. Ён узяўся перадаць вестку пра сьмерць Ерэміі дэ Сэнт-Амура шматлікім карыбскім уцекачам, што жылі ў горадзе, бо яны, верагодна, захочуць разьвітацца з найбольш шаноўным, актыўным і непакорлівым зь іх, хоць было відавочна, што з гадамі яго апанавала расчараваньне. Акрамя таго, доктар Урбіна паведаміць сумную навіну прыяцелям па гульні ў шахматы, сярод якіх былі і вядомыя гораду людзі, і невядомыя рамесьнікі; ён распавядзе пра сумнае здарэньне нават тым, хто зрэдчас заходзіў на партыю-другую, яны, магчыма, захочуць прыйсьці на пахаваньне. Яшчэ не прачытаўшы ліст, ён думаў, што быў самым лепшым сябрам нябожчыка, але пасьля чытаньня страціў усялякую ўпэўненасьць. Так ці іначай, ён прышле найлепшы вянок з гардэніяў, – хто ведае, а мо Ерэмія дэ Сэнт-Амур адчуў перад сьмерцю хоць хвіліннае каяньне. Пахаваньне прызначылі на пятую ўвечары – найлепшы час у сьпякотны сэзон году. Калі будзе патрэба, доктара можна будзе знайсьці апоўдні або пазьней у загараднай сядзібе доктара Лясыдэса Алівэльлі, яго ўлюбёнага вучня, які ў той жа дзень адзначаў срэбнае вясельле з мэдыцынскай прафэсіяй урачыстым абедам.

Распарадак дня доктара Хувэналя Ўрбіна, які ён вызначыў раз і назаўсёды з тае пары, як засталіся ззаду гады першых баявых хрышчэньняў, і ён дасягнуў найвышэйшай пашаны ў правінцыі, быў надзвычай простым. Уздымаўся ён зь першымі пеўнямі і адразу прымаў свае патаемныя лекі: бромісты калій для падняцьця гумору, саліцылавы натар ад ламаты перад дажджом, колькі кропель выціску прарослага жыта ад кружэньня галавы, бэлядонну для спакойнага сну. Лекі ён прымаў штогадзіны, заўжды ўпотайкі, бо цягам усёй сваёй лекарскай ды выкладчыцкай практыкі і ўслых выказваўся супроць прызначэньня паліятыўных сродкаў ад старасьці: чужы боль ён перажываў лягчэй, чымся свой. У кішэні ў яго заўсёды была падушачка з камфарай, і, калі ніхто ня бачыў, ён глыбока ўдыхаў ейныя пары, – гэта нібыта здымала страх, які ўнушала блытаніна зь лекамі, што ён прымаў.

Гадзіну доктар бавіў у сваім кабінэце, рыхтуючы лекцыю па агульнай клініцы: ён выкладаў у Школе мэдыцыны ад восьмай ранку кожны дзень ад панядзелка да суботы – да самага пярэдадня сваёй сьмерці. Ён таксама з ахвотай знаёміўся з новымі літаратурнымі творамі, якія дасылаў яму па пошце ягоны парыскі бібліятэкар або замаўляў для яго ў Барсэлёне гаспадар мясцовай кнігарні, хоць за гішпанскамоўнай літаратурай не сачыў гэтак, як за францускай. Аднак ён ніколі не чытаў ураньні – толькі гадзінку пасьля сіесты* , і ўначы, перад сном. Падрыхтаваўшыся да заняткаў, ён рабіў у ванным пакоі пятнаццаціхвілінную дыхальную зарадку перад адчыненым акном, – ён дыхаў толькі ў той бок, адкуль чуваў сьпеў пеўняў; з таго боку ішло сьвежае паветра. Потым ён прымаў ванну, падпраўляў бародку, напамаджваў вусы, ахутаны сапраўдным адэкалёнам ад Фарыны Гегенюбэр, надзяваў белую льняную тройку, мяккі капялюш і саф’янавыя чаравікі. Ён разьмяняў восемдзесят другі год, захаваўшы зграбныя манеры і вясёлы нораў, зь якімі колісь вярнуўся з Парыжу пасьля страшэннай эпідэміі халеры, і валасы, якія ён старанна зачэсваў на просты прабор, заставаліся дакладна такімі, як у маладосьці, хіба што набылі лёгкае мэталёвае адценьне. Сьнедаў ён у сямейным атачэньні, але прытрымліваўся адметнай дыеты: адвар з кветак палыну, карысны для страўніка, і галоўка часныку, каб не было спазмаў сэрца, – ён чысьціў кожны зубчык і жаваў яго старанна з лустаю хлеба. Пасьля лекцыі доктар рэдка ня быў заняты ажыцьцяўленьнем якой-небудзь ініцыятывы агульнагарадзкога маштабу, касьцельным мерапрыемствам або якой іншай мастацкай ці сацыяльнай прыдумкай.

  * Гарадзкі галава. – Тут і далей – заўвагі перакладчыка.

   
Абедаў ён амаль заўжды дома, пасьля праводзіў сіесту хвілінаў на дзесяць, седзячы на тэрасе, што выходзіла на ўнутраны дворык. Скрозь сон ён чуў сьпевы прыслужніц у цені мангавых дрэваў, воклічы вулічных гандляроў, шыпеньне алею і трэск матораў з бухты, смурод зь якой лунаў у доме ў гадзіны дзённай сьпякоты, бы анёл, асуджаны на гніеньне. Пасьля ён з гадзіну чытаў новыя кніжкі, перадусім раманы і гістарычныя досьледы, вучыў францускай мове і песьням хатняга папугая, які здаўна стаўся мясцовай славутасьцю. А чацьвёртай выпіваў вялікі збан ліманаду са льдом і выходзіў на візыты да хворых. Нягледзячы на паважны век, ён адмаўляўся прымаць пацыентаў у хатнім кабінэце і працягваў наведваць іх сам: горад усё ж заставаўся такім утульным, што можна было куды заўгодна зайсьці пехатою.

Вярнуўшыся першы раз з Эўропы, ён стаў езьдзіць у фамільным ляндо з парай сьветла-гнядых коней, але ляндо з гадамі стаў нягодным, і ён замяніў яго на аднаконную пралётку, карыстаўся ёю ўвесь час, не зважаючы на моду, нават калі экіпажы пачалі зьнікаць з ужытку, а на тых, што засталіся, каталі турыстаў або вазілі разьвітальныя вянкі на пахаваньнях.

Хаця ён адмаўляўся сыходзіць на адпачынак, ён разумеў, што яго выклікаюць толькі да безнадзейных пацыентаў, і лічыў гэта пэўнай формай спэцыялізацыі. Ён мог вызначыць зь першага погляду, што з хворым, і ўсё меней давяраў патэнтаваным лекам, а распаўсюджаньне хірургіі непакоіла яго. «Скальпэль – слушны доказ паразы мэдыцыны», – казаў ён. Доктар уважаў, што, па вялікім рахунку, любыя лекі ёсьць атрутай, а семдзесят адсоткаў з паўсядзённых прадуктаў харчаваньня набліжаюць сьмерць. «Наагул, – казаў ён студэнтам, – тое нямногае, што вядома мэдыцыне, ведаюць толькі лічаныя лекары». Ад свайго маладога энтузіязму ён перайшоў да пазыцыі, якую сам вызначыў як фаталістычны гуманізм: «Кожны чалавек – гаспадар сваёй сьмерці, і калі надыходзіць час, мы здольныя толькі дапамагчы памерці бяз страху і болю». Але, не зважаючы на гэтыя скрайнасьці, якія сталіся часткай мясцовага мэдыцынскага фальклёру, ягоныя былыя студэнты, ужо дактары са стажам, працягвалі кансультавацца з Хувэналем Урбіна, бо прызнавалі за ім тое, што завецца «вокам клініцыста». Як бы тое ні было, ён заўсёды быў лекарам дарагім і элітарным, ягоная кліентура жыла ў радавых сядзібах кварталу Віцэ-каралёў.

Дзень быў так скрупулёзна расьпісаны, што ў тэрміновым выпадку жонка магла накіраваць яму цыдулку менавіта ў той дом, дзе ён у гэты час знаходзіўся зь візытам. У маладосьці, бывала, затрымліваўся ў прыходзкай кавярні пасьля абыходу пацыентаў і там удасканальваў шахматнае майстэрства зь цесьцевымі знаёмцамі ды карыбскімі ўцекачамі. Але на пачатку новага стагодзьдзя ён кінуў хадзіць у кавярню і паспрабаваў арганізаваць нацыянальныя турніры пад эгідай мясцовага клюбу. Якраз тады зьявіўся Ерэмія дэ Сэнт-Амур, ужо са зьмярцьвелымі каленямі, але яшчэ без рамяства дзіцячага фатографа, і праз тры месяцы яго ведалі нават тыя, хто ледзь навучыўся рушыць слана па дошцы, бо ніхто ня здолеў выйграць у яго ніводнай партыі. Для доктара Хувэналя Ўрбіна сустрэча тая была нібыта цуд, шахматы сталіся ягонай неўтаймаванай жарсьцю, і амаль не было спаборнікаў, якія б спатолілі яе.

Дзякуючы яму Ерэмія дэ Сэнт-Амур стаўся тым, кім быў сярод нас. Доктар Урбіна апекаваўся ім безь якойсьці ўмовы, зрабіўся ягоным асабістым і бясспрэчным крэдыторам, нават не паспрабаваўшы дазнацца, што гэта за чалавек, чым займаўся раней, якія зьняслаўленыя войны прывялі яго да інваліднасьці і выгнаньня. Нарэшце доктар пазычыў яму грошай на абсталяваньне майстэрні, і з тае пары, як Ерэмія дэ Сэнт-Амур зрабіў першы здымак спуджанага ад успышкі магнія немаўляці, ён вяртаў пазыку з дакладнасьцю пазумэнтшчыка, усё да апошняга шэлега.

А ўсё шахматы. Спачатку гулялі а сёмай пасьля вячэры, са справядлівымі саступкамі для доктара, бо перавага ўцекача была відавочнай, але з кожным днём саступкі рабіліся ўсё меншымі, пакуль яны не пачалі гуляць нароўні. Пазьней, калі дон Галілеа Даконтэ заснаваў першы ў горадзе кінэматограф пад адкрытым небам, Ерэмія стаўся найвярнейшым зь ягоных кліентаў, і шахматныя партыі гуляліся толькі тады, калі не было кінапрэм’еры. Уцякач так пасябраваў з доктарам, што апошні хадзіў зь ім у кіно, але заўжды бяз жонкі, бо, з аднаго боку, ёй бракавала цярплівасьці адсочваць нітку складанага сюжэту, а з другога, Урбіна нібы падсьвядома адчуваў, што Ерэмія дэ Сэнт-Амур нікому б ня мог скласьці належнай кампаніі.

У нядзелю распарадак доктара быў іншым. Ён хадзіў на абедню ў катэдральны сабор, пасьля вяртаўся дадому, адпачываў і чытаў на тэрасе. У дзень адпачынку ён вельмі рэдка выходзіў на візыт, хіба што ў тэрміновых выпадках, і шмат гадоў запар ён ня браўся ні за якія грамадзкія справы, калі яны не былі сапраўды абавязковымі. У той дзень Сёмухі па неверагодным супадзеньні сышліся два надзвычай рэдкія здарэньні: сьмерць сябра і срэбны юбілей славутага вучня. Тым ня менш, замест таго, каб тэрмінова вярнуцца дадому, як ён разьлічваў, пасьля засьведчаньня сьмерці Ерэміі дэ Сэнт-Амура, доктар раптам вырашыў спатоліць неадольную цікаўнасьць.

Сеўшы ў пралётку, ён яшчэ раз прабег вачыма перадсьмяротны ліст і загадаў возьніку везьці яго да пэўнага дому ў былым квартале рабоў па даволі блытаным маршруце. Гэткае рашэньне настолькі не вязалася зь ягонымі звычкамі, што возьнік адважыўся перапытаць, ці так ён зразумеў. Памылкі не было, адрэса была паўтораная, а ў тым, што запісана дакладна, сумневы адпалі адразу. Па дарозе доктар Урбіна перачытаў ліст ад першай бачыны, нанава паглыбіўшыся ў крыніцу непрыемных адкрыцьцяў, якія маглі б перакуліць ягонае жыцьцё, нават нягледзячы на ўзрост, калі б ён здолеў пераканацца, што ліст – ня трызьненьне вар’ята.

Нябёсы пачалі губляць гумор яшчэ ўраньні, было хмарна і халаднавата, але дажджу да абеду не чакалася. Спрабуючы знайсьці найкарацейшы шлях, возьнік паглыбіўся ў брукаваны лябірынт каляніяльнага гораду, і яму часам прыходзілася спыняць каня, каб яго ня спудзілі гарэзьлівыя школьнікі і паства, што вярталася з імшы. На вуліцах, упрыгожаных папяровымі гірляндамі ды кветкамі, гучала музыка, дзяўчаты з мусьлінавымі фальбонкамі на сукенках і рознакаляровымі парасонамі сачылі за сьвяточным шэсьцем з бальконаў. На Катэдральным пляцы, дзе сярод афрыканскіх пальмаў і шароў новых ліхтароў ледзь праглядваўся помнік Вызваліцелю*, надарыўся аўтамабільны затор, натоўп выходзіў з храму, і ў рэспэктабэльнай і шумнай прыходзкай кавярні не было ніводнага вольнага месца. Адзіным конным экіпажам у заторы быў той, што належаў доктару Ўрбіна, і ён адрозьніваўся ад тых нямногіх, што засталіся ў горадзе, бляскам лякаванага верху, бронзавай акоўкай, каб ня зжэр яе салёны вецер, чырвона-залатымі вэнзэлямі на колах і аглоблях, акурат як у венскіх карэтах для ўрачыстага наведваньня опэры. Апрача таго, самыя манерныя сямействы здавольваліся тым, што іхныя возьнікі апраналі чыстую кашулю, а доктар па-ранейшаму патрабаваў ад свайго, каб той зьяўляўся толькі ў старой аксамітнай ліўрэі і ў цыліндры цыркавога ўтаймавальніка, а гэта было ня толькі анахранізмам, але, зважаючы на карыбскую сьпякоту, і адсутнасьцю міласэрнасьці.

  * Адпачынак пасьля абеду.

   
Доктар Хувэналь Урбіна любіў горад фанатычна і ведаў яго лепш за ўсіх, але раней ён амаль ня меў мажлівасьці заехаць у нетры былога кварталу рабоў. Возьніку давялося нямала пакруціцца-панарэзаць ды колькі разоў спытаць дарогі, бо ён ніяк ня мог знайсьці патрэбнай адрэсы. У глыбіні кварталу доктар Урбіна адчуў чмур, спрадвечную балотную цішу з тапельным смуродам, які раніцой уздымаўся над горадам і ўваходзіў зь бессаньню ў ягоную спальню, прымешваючыся ў палісадніку да водару язьміну, і тады ён пераносіў пахі абыякава, нібы вецер, што мінуўся і ня мае ніякіх адносінаў да ягонага жыцьця. Але смурод, трохі ідэалізаваны настальгіяй старога месьціча, стаўся невыноснай рэальнасьцю, калі пралётка пачала падскокваць па ямінах балоцістай вуліцы, дзе аўры* дзяўбліся за адкіды зь мясабойні, што выносіў марскі прыліў. У адрозьненьне ад камяніцаў кварталу Віцэ-каралёў, тут усе дамы былі драўлянымі і аблезлымі, а дахі цынкавымі. Большасьць будынкаў стаялі на драўляных палях, – толькі гэта ратавала ад сьцёкаў адкрытай каналізацыі, што была яшчэ гішпанскаю спадчынай. Усё гэта мела жахлівы і беспрытульны выгляд, але з тавэрнаў далятала грымаценьне бязбожнай сьвяточнай музыкі, бо тут касьцельных канонаў не прытрымліваліся – гэта была Сёмуха галечы. Калі, нарэшце, знайшлі патрэбную адрэсу, за пралёткай ужо гналася чарада аголеных дзяцей, якія кпілі з тэатральнага ўбраньня возьніка, і той мусіў адганяць малых пугай. Доктар Урбіна, падрыхтаваны да канфідэнцыйнай сустрэчы, зразумеў надта позна, што няма на сьвеце наіўнасьці больш небясьпечнай, чымся наіўнасьць ягонага веку.

  * Маецца на ўвазе Сымон Балівар (1783–1830).

   
Звонку дом бяз нумару нічым не адрозьніваўся ад іншых, меней шчасьлівых, хіба што карункавымі фіранкамі на вокнах і цяжкімі дзьвярыма – калісьці іх зьнялі, відаць, зь нейкай старажытнай бажніцы. Возьнік пагрукаў малаточкам, дазнаўся, што адрэса супала, дапамог доктару выйсьці з пралёткі. Дзьверы адчыніліся бязгучна, у цемры вітальні стаяла жанчына сталага веку, апранутая ўся ў чорнае, з чырвонай ружай за вухам. Нягледзячы на свае гады, а ёй было ня менш за сорак, яна была статнай мулаткай з залацістымі калючымі вачыма і валасамі, прычасанымі да галавы так шчыльна, нібы каска з мэталічнай ваты. Доктар Урбіна не пазнаў яе, хоць бачыў неаднойчы, ахутаны туманом шахматнай гульні, у майстэрні фатографа, і колісь нават прапісаў ёй хінныя кроплі ад рэцыдываў малярыі. Ён працягнуў руку, і яна прыняла яе ня так дзеля вітаньня, як дзеля таго, каб дапамагчы ўвайсьці. У залі доктар адчуў сьвежыню і шапаценьне нябачнага саду, ён азірнуўся і ўбачыў мэблю і мноства гожых рэчаў, кожная зь якіх займала ўласнае, натуральнае месца. Доктар Урбіна бяз горычы прыгадаў антыкварную краму ў Парыжы, восеньскі панядзелак мінулага стагодзьдзя ў доме 26 на Манмартры. Між тым жанчына прысела насупраць і загаварыла з адчувальным акцэнтам:

– Будзьце як дома, доктар, – казала яна. – Я не чакала вас так хутка.

Доктар Урбіна пачуўся здраджаным. Ён паглядзеў са спагадай на яе, на яе жалобны строй, і на годнасьць яе смутку, і тады ўцяміў – ягоны візыт ня меў сэнсу, яна лепш за яго ведае ўсё, што напісаў і вытлумачыў у перадсьмяротным лісьце Ерэмія дэ Сэнт-Амур. Так яно і было. Яна знаходзілася пры ім ледзьве не да самае сьмерці, таксама, як і на працягу дваццаці гадоў з тым абагаўленьнем і пакорлівай пяшчотай, якія надта ж нагадвалі чыстае каханьне і пра якія ніхто ня ведаў у санлівай сталіцы правінцыі, дзе ўсім былі вядомыя нават дзяржаўныя таямніцы. Яны пазнаёміліся ў прыдарожным шпіталі Порт-а-Прэнсу, гораду, дзе яна нарадзілася і дзе ён жыў першы час, калі стаўся ўцекачом, і яна прыехала да яго ўжо сюды, у гэты горад, праз год, як быццам ненадоўга, хоць абодва ведалі, што яна застанецца тут назаўжды. Яна прыбірала майстэрню штотыдзень, але нават самыя падазроныя суседзі ня бачылі ўсёй праўды: яны, як усе, меркавалі, што інваліднасьць Ерэміі тычылася ня толькі хворых ног. Сам доктар Урбіна таксама лічыў так зь вельмі грунтоўных прычынаў мэдыцынскага характару і ні за што не паверыў бы, што ў Ерэміі дэ Сэнт-Амура была жанчына, калі б той не прызнаў гэта ў лісьце. Аднак ён ня мог уцяміць, чаму двое дарослых і вольных людзей без грахоўнага мінулага, амаль падпадаючы пад прымхлівую падазронасьць эгаістычнага грамадзтва, абралі рызыку забароненага каханьня. Яна патлумачыла яму: «Так ён захацеў». Да таго ж, патаемнасьць, разьдзеленая з мужчынам, які ніколі не належаў ёй цалкам, патаемнасьць, якая не аднойчы даравала ім імгненныя выбухі шчасьця, не здавалася ёй чымсьці адмоўным. Наадварот: самое жыцьцё давяло, што іхная сувязь была прыгожай.

Напярэдадні ўвечары яны схадзілі ў кіно паасобку, з квіткамі ў розных месцах, як хадзілі ня менш, чым двойчы на месяц з тае пары, як італьянскі імігрант дон Галілеа Даконтэ адчыніў свой салён пад адкрытым небам на руінах кляштару XVII стагодзьдзя. Глядзелі яны экранізацыю папулярнай летась кніжкі, якую доктар Урбіна чытаў з адчаем у сэрцы і ўсьведамленьнем барбарства вайны, – «На Заходнім фронце бязь зьменаў». Затым яны сустрэліся ў майстэрні, ён здаваўся сумным і разгубленым, але яна падумала, што на яго паўплывалі жудасныя сцэны, дзе параненыя салдаты паміралі ў дрыгве. Яна паспрабавала разьвеяць сум, запрасіла згуляць партыю ў шахматы, і ён пагадзіўся дзеля яе, але гуляў няўважліва, белымі, вядома ж, здагадаўся раней за яе, што праз чатыры хады ягоная параза немінучая, і бясслаўна здаўся. Доктар Урбіна ўцяміў, што спаборнікам апошняй партыі была яна, а не генэрал Хероніма Арготэ, як ён меркаваў раней. Ён зачаравана шапнуў:

– Вы згулялі цудоўна!

Яна настаяла на тым, што не яе тое была заслуга, проста Ерэмія дэ Сэнт-Амур ужо блукаў у тумане сьмерці і рушыў фігуркі без імпэту. Калі ён перарваў партыю, прыблізна ў чвэрць на дванаццатую, бо было чуваць, што скончыліся музыка і танцы, ён папрасіў, каб яна пакінула яго аднаго, бо хацеў напісаць ліст доктару Хувэналю Ўрбіна, якога лічыў найбольш паважаным чалавекам з усіх, каго ведаў, і, апрача таго, задушэўным сябрам, як ён любіў казаць, нягледзячы на тое, што збліжала іх адно адданасьць шахматнай гульні, якую яны ўспрымалі як дыялёг розуму, а не як навуку. Тады яна і даведалася, што Ерэмія дэ Сэнт-Амур добраахвотна патанаў у агоніі, і яму заставалася часу ня больш, чымся на напісаньне ліста. Доктар Урбіна ня мог ёй паверыць:

– Дык вы ўсё ведалі! – усклікнуў ён.

Ня толькі ведала, пацьвердзіла яна, але і дапамагла перанесьці агонію з тым жа каханьнем, зь якім дапамагала адкрываць шчасьце. Бо такімі былі яго апошнія адзінаццаць месяцаў: жорсткай агоніяй.

– Ваш абавязак быў паведаміць, – сказаў доктар.

– Я б ня здолела, – адказала яна абурана, – я надта кахала яго.

Доктар Урбіна, які лічыў, што ўжо чуў што заўгодна на сьвеце, не прыгадваў нічога падобнага, да таго ж, сказанага з такой шчырасьцю. Ён паглядзеў на яе, усмоктваючы вобраз усімі пачуцьцямі, каб прыгадаць яе менавіта такой, якой яна была ў той момант: яна здавалася яму ідалам на беразе ракі, бязь ценю страху, у чорнай вопратцы, са зьмяінымі вачыма і ружай за вухам. Даўно, калі яны абое ляжалі аголеныя пасьля каханьня на бязьлюдным гаіцянскім пляжы, Ерэмія дэ Сэнт-Амур раптам уздыхнуў: «Ніколі ня буду старым». У гэтых словах яна ўгледзела сьмелы намер бязьлітасна змагацца са шкодай, якую прыносіць час, але ён удакладніў: у ім высьпела непахісная рашучасьць скончыць жыцьцё самагубствам у шэсьцьдзесят гадоў.

І сапраўды, сёлета 23 студзеня ён дажыў да шасьцідзесяці, вось тады ён прызначыў сабе апошні тэрмін – конадзень Сёмухі, бо на яе прыпадаў фэст гораду, чыім заступнікам уважаўся Сьвяты Дух. Тады ўначы ў паводзінах любага чалавека не было аніводнае драбязы, якой бы яна ня ведала загадзя, бо ж яны часьцяком размаўлялі пра гэта, пакутавалі разам у няўрымсьлівай плыні дзён, якой ні ён, ні яна ўжо не маглі спыніць. Ерэмія дэ Сэнт-Амур любіў жыцьцё аддана і прагна, ён любіў мора і каханьне, яе і свайго сабаку, і з набліжэньнем прызначанага дня ён згасаў ад адчаю, нібыта сьмерць ішла да яго не па ягонай волі, а як непазьбежнасьць лёсу.

– Сыходзячы ўчора ўначы, я ведала, што ён ужо не на гэтым сьвеце, – уздыхнула яна.

Жанчына хацела забраць сабаку, але ён паглядзеў на жывёліну, што драмала каля ягоных мыліцаў, пагладзіў яе, ледзь крануўшы пальцамі, і сказаў: «Шкада, але містэр Вудра Ўілсан* пойдзе са мною». Ерэмія папрасіў прывязаць сабаку да ложка, а сам узяўся за ліст, і жанчына зрабіла несапраўдны вузел, каб сабака мог вызваліцца. Гэта была яе адзіная праява нявернасьці, якую яна апраўдвала тым, што хацела прыгадваць Ерэмію, гледзячы ў халодныя вочы ягонага сабакі. Доктар Урбіна перапыніў ейны аповед і сказаў ёй, што сабака ня вызваліўся. Яна адказала: «Значыць, не захацеў». І ўзрадавалася, бо давядзецца прыгадваць каханага так, як ён прасіў мінулай ноччу, калі адарваўся ад пачатага ліста і паглядзеў на яе ў апошні раз.

  * Грыфы-ўрубу, вядуцца ў Лацінскай Амэрыцы.

   
– Згадвай мяне з ружай, – сказаў ён ёй на разьвітаньне.

Яна вярнулася дадому за поўнач. Запаліла і легла ў вопратцы, падпальвала цыгарэту ад недакурка папярэдняй, нібыта даючы яму час на ліст, бо ведала, што пісаць ён мусіць доўга і цяжка; недзе а трэцяй, калі завылі сабакі, яна паставіла на пліту ваду для кавы, апранулася ў чорнае і на золку зрэзала ў палісадніку першую ранішнюю ружу. Доктар Урбіна адчуваў, што будзе ненавідзець вобраз гэтае разважлівае жанчыны, і, здавалася, ведаў на тое прычыну: толькі чалавек бяз прынцыпаў здольны прымаць боль так абыякава.

Перад тым як сысьці доктар яшчэ болей упэўніўся ў гэтай думцы. Яна сказала, што ня пойдзе на пахаваньне, бо так абяцала каханаму, хоць доктар Урбіна быццам бы ўлавіў штосьці супрацьлеглае ў адным з абзацаў ліста. Яна не пралье ані сьлёзкі, не змарнуе рэшты гадоў жыцьця і не давядзе сябе на марудным агні ў булёне ўласнай памяці, а таксама не пахавае сябе сярод гэтых сьценаў, каб шыць да скону асабісты саван, як гэта заведзена сярод мясцовых удоваў. Яна думала прадаць дом Ерэміі дэ Сэнт-Амура, які з гэтага дня належаў ёй, і ўсё, што тамака было, згодна зь пісьмовым тастамэнтам, а далей зьбіралася жыць як і дасюль, без адзінай скаргі на лёс у гэтай марыльні для бедных, дзе яна некалі была шчасьлівай.

Усю дарогу дахаты гэтая фраза не выходзіла з галавы доктара Хувэналя Ўрбіна: «марыльня для бедных». Гэта былі не пустыя словы. Ягоны горад працягваў жыць, як колісь, па-за часам, і быў такім жа – сьпякотна-бясплённым горадам яго начных жахаў і самотных радасьцяў падлетка, дзе нават іржавелі кветкі і псавалася соль, але нічога ня здарылася за апошнія чатыры стагодзьдзі, калі не лічыць павольнага старэньня сярод даўно павялага ляўравага кустоўя і гнілое дрыгвы. Узімку імгненныя і разбуральныя навальніцы размывалі прыбіральні, тады вуліцы выглядалі, як смуродныя багны. Улетку нябачны і, нібыта распаленая вапна, шурпаты пыл працінаў нават заканапачаныя шчыліны ўяўленьня, уздымаўся шалёнымі вятрамі, якія зрывалі дахі і зносілі паветрам дзяцей. У суботу бедныя мулаты гучна пакідалі свае кардонна-бляшаныя хаты на беразе багны, бралі з сабою быдла, нейкія старыя рэчы, ежу і пітво і радасна захоплівалі камяністыя пляжы каляніяльнага раёну. Да нядаўняе пары яшчэ сустракаліся старыя з каралеўскім кляймом раба – сьлед распаленага дабела жалеза на грудзях. Напрыканцы тыдня яны танчылі да зьнямогі, напіваліся ўшчэнт самагонкай, кахаліся ў кустах ікакі і апоўначы ў нядзелю псавалі ўласнае сьвята крывавымі бойкамі, у якіх біліся ўсе супроць усіх. Гэта быў той самы гаманлівы натоўп, які ў астатнія дні тыдня запаўняў завулкі і пляцы старых кварталаў, натоўп, які купляў і прадаваў што заўгодна, вяртаў жыцьцё мёртваму гораду, прыдаючы яму нястрымнасьць гучнага базару, над якім заўжды лунаў пах смажанай рыбы.

Незалежнасьць ад гішпанскае кароны, а потым і адмена рабства спрыялі пашырэньню шляхетнага дэкадансу, у асяродзьдзі якога і нарадзіўся доктар Хувэналь Урбіна. Вялікія і магутныя роды таго часу гінулі ў цішы некалі багатых дамоў, што патроху развальваліся. На стромкіх брукаваных вулках, якія так дапамагалі хавацца ў часе войнаў ці высадак піратаў, пустазельле спадала з бальконаў, прадзірала шчыліны ў каменных сьценах нават найлепш дагледжаных палацаў, і адзіным знакам жыцьця а другой гадзіне дня былі млявыя практыкаваньні на піяніна ў прыценьні сіесты. У прахалодзе спальняў, прапітаных пахам ладану, жанчыны хаваліся ад сонца, нібыта ад дурное заразы, і нават да ранішняй імшы надзявалі мантыльлю, каб схаваць твар. Каханьне іхнае было лянотна выпакутаванае, часьцяком трывожнае ад баязьлівых прадчуваньняў, і жыцьцё ім здавалася бясконцым. На схіле дня, у гнятлівае імгненьне, калі зьнікае сьвятло, над балотамі ўздымаліся хмары маскітаў-жываедаў, і лёгкі смурод людзкіх экскрэмэнтаў, цёплы і сумны, варочаў у душы разуменьне непазьбежнай сьмерці.

Само жыцьцё каляніяльнага гораду, якое часта ідэалізаваў малады Хувэналь Урбіна падчас парыскіх прыступаў мэлянхоліі, было ўсяго толькі ілюзіяй памяці. У гандлі горад дасягнуў вышыні і апярэдзіў іншыя гарады карыбскага ўзьбярэжжа ў XVIII стагодзьдзі, перадусім дзякуючы сумнеўнай перавазе быць найбуйнейшым у Амэрыцы рынкам афрыканскіх рабоў. Да таго ж, тут была сталая рэзыдэнцыя віцэ-каралёў Новай Гранады, якія лічылі за лепшае ўладарыць адсюль, зь берагоў сусьветнага акіяну, а не з далёкай і зьмерзлай сталіцы, дзе векавечныя залевы засьцілі адчуваньне рэальнасьці. Некалькі разоў на год у бухце зьбіраліся флятыліі галеонаў з багацьцямі Патасн, Кіта, Веракруса; менавіта тады горад перажываў часы сваёй славы. У пятніцу 8 чэрвеня 1708 году а чацьвёртай папоўдні галеон «Сан-Хасэ», які толькі што адплыў у порт Кадыс з каштоўнымі камянямі і мэталамі на паўмільярда тагачасных пэса, быў затоплены ангельскай эскадрай каля выхаду з гавані, і за доўгія дзьвесьце гадоў ніхто ня здолеў падняць скарб. Ён ляжаў на каралавым дне, як і скрыўленае цела капітана, што нібыта дасюль калыхалася ад зрухаў вады на мосьціку, і прыгадваўся толькі гісторыкамі ў якасьці сымбалю гораду, прыдушанага цяжарам успамінаў.

На другім беразе бухты, у арыстакратычным квартале Ля-Манга, дом доктара Хувэналя Ўрбіна жыў нібы ў іншым часе. Ён быў вялікі і халодны, аздоблены порцікам і дарычнымі калёнамі на зьнешняй тэрасе, адкуль відны былі міязматычныя воды бухты з рэшткамі разьбітых караблёў. Падлогу склалі зь белых і чорных плітаў у шахматным парадку ад уваходных дзьвярэй да кухні, і гэта часта лічылі праявай асноўнай жарсьці доктара Ўрбіна, бо людзі ўжо ня помнілі пра такую самую слабасьць каталёнскіх архітэктараў, якія збудавалі гэты квартал нуварышаў напачатку стагодзьдзя. Гасьцёўня была прасторнай, з высокай, як і ва ўсім доме, стольлю, мела шэсьць вялікіх вокнаў, што выходзілі на вуліцу, і аддзялялася ад ядальні шклянымі дзьвярыма зь віньеткамі, якія адлюстроўвалі лазу з гронкамі вінаграду і дзяўчат, спакушаных жалейкамі фаўнаў у бронзавых гушчарах. Мэбля тут, як і гадзіньнік з боем, нібыта вартаўнік зь няўрымсьлівым сэрцам, уся была ангельская, канца XIX стагодзьдзя, а сьлёзкі на люстрах – з горнага крышталю; паўсюль упрыгожвалі залю падлогавыя і настольныя сэўраўскія вазы, алябастравыя статуэткі і карціны з паганскімі ідыліямі. Аднак у астатніх пакоях эўрапейскі дух зьнікаў, плеценыя крэслы суседнічалі зь венскімі качалкамі і скуранымі зэдлікамі работы мясцовых рамесьнікаў. У спальнях, акрамя ложкаў, былі выдатныя гамакі з Сан-Хасынта, з вышытым шаўковымі ніткамі і гатычным шрыфтам імем гаспадара. Меншая заля каля ядальні, якая першапачаткова задумвалася пад урачыстыя прыёмы, служыла музычным салёнам, дзе прыежджыя слынныя выканаўцы давалі канцэрты для вузкага кола асобаў. Таму там мазаічная падлога хавалася пад турэцкімі дыванамі: іх набылі на сусьветнай выставе ў Парыжы, каб дасягнуць большай цішыні; тут жа, каля паліцы з раскладзенымі кружэлкамі, знаходзіўся артафон апошняй мадэлі, а ў кутку, пад манільскім покрывам, стаяла піяніна, на якім доктар Урбіна ўжо шмат гадоў ня граў. У доме адчуваўся мудры дагляд жанчыны, якая цьвёрда стаяла на зямлі.

Аднак не было ў доме ніводнага месца, такога да апошняй дробязі ўрачыстага, як бібліятэка, храм доктара Ўрбіна да глыбокай старасьці. Бацькоўскі арэхавы пісьмовы стол і мяккія, як пярына, скураныя крэслы пакоіліся сярод шкляных паліцаў: ён загадаў заставіць імі сьцены і нават вокны. На паліцах, у маніякальна ідэальным парадку месьціліся тры тысячы кніжак у аднолькавым пераплёце зь цялячай скуры, якія мелі залатую манаграму на карэньчыках. Астатнія пакоі пакутавалі ад шуму і дурных пахаў з порту, бібліятэка ж хавала цішу і застойны дух абацтва. Доктар Урбіна з жонкай напачатку пачуваліся няўтульна ў замкнёнай прасторы, бо нарадзіліся і вырасьлі пад уплывам карыбскага забабону, які патрабаваў трымаць адчыненымі дзьверы і вокны, каб пускаць у дом прахалоду, хоць яе насамрэч не было. Але з часам іх упэўнілі перавагі рымскага мэтаду абароны ад сьпякоты, згодна зь якім удзень дом заставаўся зачыненым і пры жнівеньскай сьпякоце, каб у пакоі ня лезла з вуліцы гарачае паветра, а ўначы вокны і дзьверы расчыняліся насьцеж. З тае пары іхны дом быў самым прахалодным пад палючым сонцам Ля-Мангі, і шчасьцем было бавіць сіесту ў паўзмроку спальні, а ўвечары – сядзець у порціку, назіраючы за нью-арлеанскімі грузавымі караблямі попельнага колеру і за калёснымі рачнымі параплавамі з ілюмінацыяй, якія сьвежымі ручайкамі музыкі ачышчалі бухту ад застойнага смуроду. Дом таксама лічыўся самым абароненым са сьнежня і да сакавіка ад паўночных пасатаў. Яны зрывалі дахі і ўсю ноч, быццам галодныя ваўкі, круціліся ўкола кожнага будынку, шукаючы хоць дробненькую шчыліну, каб улезьці ў пакоі. Нікому не прыходзіла да галавы, што для сямейнай пары, якая збудавала жыцьцё на такім грунтоўным фундамэнце, магло існаваць штосьці, здольнае азмрочыць шчасьце.

Але, ва ўсялякім выпадку, тым ранкам доктар Урбіна шчасьлівым сябе не адчуваў. Да дзясятай ён вярнуўся дадому ў дрэнным настроі пасьля двух візытаў, з-за якіх ня толькі прапусьціў Сёмушную імшу, але над ім яшчэ навісла пагроза жыцьцёвых зьменаў у тым веку, калі ўсё здавалася ўжо перажытым. Ён хацеў правесьці сабачую, гэта значыць, няўчасную сіесту да ўрачыстага абеду ў доме доктара Лясыдэса Алівэльлі, але прыслуга страшэнна мітусілася: усе спрабавалі злавіць папугая, які зьляцеў, калі яго даставалі з клеткі, каб падрэзаць крылы, і цяпер сядзеў на самай высокай галіне мангавага дрэва. Папугай той быў абшчыпаным маньякам: ён не размаўляў, калі яго прасілі, затое даваў волю языку ў самых нечаканых сытуацыях, прычым з такім чыстым вымаўленьнем і здаровым сэнсам, на якія здольны ня кожны чалавек. Яго выдрэсіраваў сам доктар Урбіна, і гэта надало папугаю такія прывілеі, якіх ня меў ніхто ў сям’і, нават дзеці, калі былі малымі.

Папугай жыў зь імі больш за дваццаць гадоў, і прадавец, калі яго набывалі, ня ведаў ягонага веку. Штодня пасьля сіесты доктар Урбіна сядаў зь ім на тэрасе – самым прахалодным месцы ў доме – і цярпліва праяўляў неверагодныя мажлівасьці свайго пэдагагічнага таленту, пакуль папугай не навучыўся размаўляць па-француску, як акадэмік. Потым, з чыстага энтузіязму, ён навучыў папугая паўтараць на памяць харальныя тэксты набажэнства на лаціне і выбраныя фрагмэнты з Эвангельля ад Мацьвея. Аднак спроба ўбіць птушцы ў голаў мэханічнае веданьне чатырох арытмэтычных дзеяў скончылася няўдала. З адной з апошніх вандровак у Эўропу доктар прывёз першы фанограф з трубой і мноства кружэлак з запісамі модных мэлёдыяў і твораў сваіх улюбёных клясычных кампазытараў. Дзень пры дні на працягу некалькіх месяцаў ён пракручваў папугаю песьні Івэты Гільбэр і Арыстыда Бруана, якія пакарылі францускую публіку мінулага стагодзьдзя, пакуль папугай ня вывучыў іх на памяць. Ён сьпяваў жаночым голасам альбо тэнарам у залежнасьці ад таго, хто сьпяваў на кружэлцы, і заканчваў сьпевы нахабным гогатам – люстэркавай копіяй сьмеху мясцовых прыслужніц, калі тыя слухалі ягоныя сьпевы па-француску. Слава пра папугаевы таленты зайшла так далёка, што часам прасілі дазволу пабачыць яго слынныя вандроўнікі, якія прыплывалі з цэнтральных раёнаў краіны на рачных караблях, а ангельскія турысты, якія шмат вандравалі на нью-арлеанскіх бананавых суднах, аднойчы паспрабавалі набыць папугая за любы кошт. Аднак самы слаўны для птушкі дзень настаў, калі дом адведаў прэзыдэнт рэспублікі дон Марка Фідэль Суарэс з кабінэтам міністраў у поўным складзе і таксама захацеў упэўніцца ў праўдзівасьці чутак. Яны прыйшлі прыкладна а трэцяй, задыхаючыся ад палючага жнівеньскага паветра, бо былі ў сурдутах і цыліндрах – нябогі не здымалі іх на працягу трох дзён афіцыйнага візыту. Але зьехалі яны такімі ж заінтрыгаванымі, як і прыехалі, бо папугай ня выдаў ані слова, нягледзячы на мальбу, пагрозы і публічны сорам доктара Ўрбіна, які настояў быў рызыкнуць запрасіць высокіх гасьцей, не зважаючы на мудрыя папярэджаньні жонкі.

Папугай захаваў свае прывілеі і пасьля гістарычнага фіяска, што канчаткова пацьвердзіла ягоную сувэрэннасьць. Ніякія іншыя жывёлы ў дом не дапушчаліся, за выключэньнем хіба што земляной чарапахі, якая зноў зьявілася на кухні пасьля трох альбо чатырох гадоў адсутнасьці, калі ўсе лічылі, што яна зьнікла назаўжды. Але на чарапаху не глядзелі як на жывую істоту, а, хутчэй, як на скамянелы амулет на шчасьце, і ніхто ня мог сказаць дакладна, дзе яна поўзае. Доктар Урбіна не хацеў прызнацца ў гідлівасьці да жывёлаў, спасылаючыся на самыя розныя навуковыя байкі і філязофскія высновы, якія шмат каго ўпэўнілі, толькі не ягоную жонку. Ён тлумачыў, што аматары жывёлаў здольныя на самую неверагодную жорсткасьць у адносінах да людзей. Ён казаў, што сабакі ня так адданыя, як паслужлівыя, каты – апартуністы і здраднікі, пава – вяшчун сьмерці, чырвоны ара – залішняе ўпрыгожаньне, трусы даводзяць да хцівасьці, малпы перадаюць гарачку юрлівасьці, а на пеўнях – праклён, бо празь іх людзі тройчы выракліся Хрыста.

Але Фэрміна Даса, яго сямідзесяцідвухгадовая жонка, у якой тады ўжо зьнікла мінулая і надта жаноцкая паходка аляніхі, да шаленства любіла трапічныя кветкі і хатніх жывёлаў, а ў першыя гады шлюбу, карыстаючыся з палкага каханьня мужа, заводзіла жывёлаў без усялякай меры і здаровага сэнсу. Спачатку набыла трох далматынцаў, названых імёнамі рымскіх імпэратараў, – яны разадралі адзін аднаго з-за сучкі, якая цалкам апраўдала сваю мянушку – клікалі яе Мэсалінай, – бо яна яшчэ не пасьпявала ашчаніцца дзевяцьцю шчанюкамі, а ўжо была цяжарная дзесяцьцю іншымі. Затым у доме зьявіліся абісынскія коткі з арліным профілем і норавамі эгіпецкіх фараонаў, касавурыя сіямцы, палацавыя пэрсы з аранжавымі вачыма, якія блукалі па доме, як прывіды, і распуджвалі ноч віскатаньнем падчас сваіх оргіяў. На ланцугу каля мангавага дрэва, што расло ў двары, некалькі гадоў трымалі амазонскую малпу-ўістыці, якую шкадавалі, бо з твару была падобная на сумнага арцыбіскупа Абдуліё-і-Рэя, з той жа цнатлівасьцю ў вачох і красамоўем рук. Але ня з гэтае прычыны Фэрміне Дасе давялося пазбыцца малпы: гэны самец меў дурную звычку спаталяць сваю прагу, пазіраючы на сэньёр.

У калідорах віселі клеткі з рознымі гватэмальскімі птушкамі, бугаямі-вестунамі, балотнымі чаплямі з даўгімі жоўтымі лапамі, а таксама жыло аленяня, якое савала пысу ў вокны і жэрла антурыі ў вазонах. Напярэдадні апошняй грамадзянскай вайны, калі ўпершыню загаварылі пра мажлівы візыт папы рымскага, з Гватэмалы выпісалі райскую птушку, якую вельмі доўга везьлі. Потым дазналіся, што абвестка пра вандроўку папы была прыдумкай ураду, які меркаваў спудзіць змоўшчыкаў-лібэралаў, і тады райскую птушку вярнулі на радзіму хутчэй, чымся даставілі адтуль. Іншым разам у кантрабандыстаў з Курасао, якія дабіраліся да бухты пад ветразямі, набылі драцяную клетку з шасьцю спэцыяльна надухмяненымі крумкачамі – такія ж мела Фэрміна Даса ў маленстве, у бацькоўскім доме, і яна захацела мець іх побач зноў. Аднак ніхто ня здолеў цярпець іхнае бесьперапыннае пляскатаньне крылаў, што разносіла пах пахавальных вянкоў. Была ў іх і чатырохмэтровая анаконда, чый сьвіст па начах трывожыў цемру спальняў, хоць ад яе была і карысьць: ад сьмяротнага подыху анаконды паўцякалі з дому кажаны і салямандры, як і мноства шкодных насякомых, якія бралі дом штурмам у сэзон дажджоў. Доктару Хувэналю Ўрбіна, тады звышзанятаму працай, паглыбленаму ў ажыцьцяўленьне сваіх грамадзкіх і культурных праектаў, было дастаткова думаць, што сярод гэтых мярзотных істотаў ягоная жонка была ня толькі найпрыгажэйшай, але і найшчасьлівейшай жанчынай на карыбскім узьбярэжжы. Але адным дажджлівым вечарам, пасьля цяжкога працоўнага дня, доктар Урбіна прыехаў дамоў, і жахлівы разгром ашаламіў яго, змусіў павярнуцца тварам да рэчаіснасьці. Ад гасьцёўні і па ўсім доме, наколькі хапала вока, ляжалі і плавалі ў крыві забітыя жывёлы. Служанкі паўзлазілі на крэслы, ня ведаючы, што рабіць і ня ў сілах вызваліцца ад жаху гэтай бойні.

Здарылася так, што адзін зь нямецкіх догаў у раптоўным прыступе шаленства разадраў на кавалкі ўсё жывое, што трапілася на ягоным шляху да таго, як суседзкі садоўнік праявіў мужнасьць і засек яго сваім мачэтэ. Было невядома, каго няшчасны дог пакусаў, а каго й заразіў зялёнай сьлінай, таму доктар Урбіна загадаў забіць пазасталых жывёлаў і спаліць целы ў полі як мага далей ад жытла, а затым ён папрасіў супрацоўнікаў шпіталю Міласэрнасьці правесьці ў доме грунтоўную дэзынфэкцыю. І толькі шчасьлівая чарапаха ўратавалася, бо ніхто пра яе ў тым вэрхале не прыгадаў.

Фэрміна Даса ўпершыню пагадзілася з мужам у справе, якая мела дачыненьне да хатняе гаспадаркі, і доўгі час засьцерагалася гаварыць пра меншых братоў чалавека. Яна цешыла сябе каляровымі ілюстрацыямі да Лінэевай «Гісторыі прыроды», уставіла іх у рамы і разьвесіла на сьценах залі, – мажліва, зь цягам часу яна б страціла надзею пабачыць жывёлу ў доме, але аднойчы на золку нейкія злодзеі выбілі акно прыбіральні, улезьлі ў дом і вынесьлі срэбныя прыборы – спадчыну пяці пакаленьняў. Доктар Урбіна паставіў падвойныя замкі на вокнах, умацаваў дзьверы жалезнымі засаўкамі, паклаў каштоўныя рэчы ў сэйф і набыў запозьненую вайсковую звычку – спаць з рэвальвэрам пад падушкай. Аднак ад набыцьця сабакі-вартаўніка адмовіўся, няхай і з прышчэпкай ад шаленства, няхай і на ланцугу, сказаўшы, што ня пойдзе на гэта, нават калі злодзеі пакінуць яго ў чым маці нарадзіла.

– Ніколі ў дом ня ўвойдуць пазбаўленыя мовы істоты, – сьцьвердзіў ён, каб скончыць з хітрыкамі жонкі, якая зноў упарта схіляла яго да набыцьця сабакі. Ён ня мог сабе ўявіць, што за непрадуманыя словы можна паплаціцца жыцьцём. Фэрміна Даса, чый неўтаймаваны характар прымаў з гадамі нечаканыя адценьні, імгненна злавіла мужа на словах: колькі месяцаў пасьля пакражы яна зноўку падышла да караблёў кантрабандыстаў з Курасао і набыла каралеўскага папугая з Парамарыба. Папугай ведаў толькі адборную матроскую лаянку, але вымаўляў яе так па-чалавечы, што, далібог, каштаваў заплочаных за яго грошай – дваццаці сэнтава.

Папугай быў гожы, важыў менш, чымся здавалася на першы погляд, меў ярка-жоўтую галоўку і чорны язычок, менавіта колер язычка адрозьніваў яго вонкава ад мясцовых папугаяў з мангровых лясоў, якіх немагчыма было навучыць размаўляць нават з дапамогаю шкіпінарных сьвечак. Доктар Урбіна ўмеў прайграваць, ён схіліў голаў перад сьветлым розумам жонкі і зьдзівіўся таму, што яму прыемна адзначаць посьпехі падахвочванага прыслужніцамі папугая. Увечары, калі разгульвалася навальніца, папугай весяліўся, адчуваючы сьвежыню, і гэта разьвязвала яму язык, ён паўтараў фразы з даўніх часоў, з-за чаго можна было падумаць, што ён выглядаў маладзейшым, чымся быў насамрэч. Супраціў доктара Ўрбіна канчаткова праваліўся аднойчы ўначы, калі злодзеі зноў спрабавалі ўлезьці ў дом праз дахавае акно, а папугай імгненна разагнаў іх бульдогавым брэхам, такім, якім не брахаў бы ніводзін сапраўдны злы сабака, а ўсьлед пракрычаў: «Злодзеі, злодзеі, злодзеі!» – гэтым штукам ён ня мог навучыцца ў гэтым доме. Вось тады доктар Урбіна пачаў займацца птушкай, загадаў прыладзіць пад мангавым дрэвам жэрдку зь дзьвюма пасудзінамі, адной – для сьвежай вады, а другой – для сьпелых бананаў; апрача таго, папугаю зрабілі трапэцыю для заняткаў акрабатыкай. Са сьнежня і да сакавіка, калі ўночы халаднела і непагадзь рабіла жыцьцё невыносным, бо дзьмулі паўночныя вятры, папугая ўносілі ў дом, і ён спаў у клетцы з покрывам, хоць доктар Урбіна падазраваў, што ягоны хранічны сап мог стацца шкодным для нармальнага подыху людзей. На працягу гадоў папугаю падрэзвалі крылы, выпускалі на волю, і ён тупаў, колькі заўгодна, хадою старога кавалерыста. Аднойчы папугай паказваў акрабатычныя этуды на бэльках кухні, нечакана ўпаў у каструлю, у якой гатавалі поліўку з гародніны, і пачаў раўці розную матроскую бязглузьдзіцу кшталту: «Ратуйся, хто можа!» Аднак абышлося: кухарка пасьпела злавіць яго чэрпалкай, абваранага і амаль бязь пер’я, аднак жывога. З тае пары ён жыў у клетцы нават днём, насуперак паўсюднай прымсе пра тое, што папугай у клетцы забывае ўсё, чаму яго навучылі. Яго выпускалі толькі а чацьвёртай пасьля абеду, калі сьвяжэла, і доктар Урбіна пачынаў зь ім заняткі на тэрасе. Ніхто своечасова не заўважыў, што крылы надта вырасьлі, і тым ранкам, калі зьбіраліся падразаць іх, ён зьляцеў і апынуўся на вяршыні мангавага дрэва.

Тры гадзіны яго не маглі дастаць. Прыслужніцы і іхныя сяброўкі з суседніх дамоў прыдумвалі ўсялякія хітрыкі, каб папугай спусьціўся, але ён упарта заставаўся на недасягальнай адлегласьці, сьмяяўся як шалёны і крычаў: «Хай жыве лібэральная партыя, хай жыве лібэральная партыя, каб вас!», а гэты адважны вокліч ужо каштаваў жыцьця не аднаму вясёламу п’янтосу. Ледзь бачачы папугая ў лістоце, доктар Урбіна спрабаваў угаварыць яго па-гішпанску і па-француску, нават на лаціне, а папугай адказваў яму на тых самых мовах, з такою ж пыхай і тым жа тэмбрам голасу, але так і не паварушыўся. Доктар Урбіна ўпэўніўся, што ніхто папугая пераканаць ня здолее, і загадаў паклікаць на дапамогу пажарную каманду, якая была апошнім ягоным захапленьнем.

Фактычна, да нядаўняе пары пажары гасіліся добраахвотнікамі, у ход ішлі мулярскія лесьвіцы, а вёдры з вадою цягнулі, адкуль маглі, і спосабы гашэньня былі такія недарэчныя і прымітыўныя, што часам прыносілі больш шкоды, чым уласна пажар. Але зь мінулага году, дзякуючы збору сродкаў, праведзенага Таварыствам грамадзкага ўпарадкаваньня, ганаровым старшынём якога быў сам Хувэналь Урбіна, горад меў прафэсійную пажарную каманду, машыну з цыстэрнай, сырэнай і звонам, а таксама два брандспойты. Пажарнікі сталіся настолькі папулярнымі, што школы, калі ў цэрквах пачыналі біць трывогу, спынялі заняткі, каб дзеці пабачылі, як яны вядуць барацьбу з агнём. Напачатку яны толькі гэтым і займаліся. Але доктар Урбіна распавёў вышэйшым муніцыпальным чыноўнікам, што ў Гамбургу бачыў, як пажарнікі вярталі да жыцьця амаль зьмерзлае немаўля, якое знайшлі ў сутарэньні пасьля трохдзённага сьнегападу. Ён таксама бачыў у адным нэапалітанскім завулку, як яны спускалі труну з балькону дзясятага паверху, бо лесьвіцы старога дому былі надта пакручастыя і сям’я не магла вынесьці нябожчыка на вуліцу. Гэтак і тутэйшыя пажарнікі пачалі рабіць іншыя тэрміновыя паслугі насельніцтву: узломвалі замкі або забівалі атрутную зьмяю, а Школа мэдыцыны наладзіла для іх адмысловыя курсы першай дапамогі пры лёгкіх траўмах. Так што нічога заганнага не было ў просьбе спусьціць з дрэва знанага папугая зь ня меншымі заслугамі, чым у якога паважанага кабальера. Доктар Урбіна сказаў: «Скажэце ім, што папрасіў я». І пайшоў у спальню пераапрануцца да сьвяточнага абеду. Праўду кажучы, ён быў разьбіты лістом Ерэміі дэ Сэнт-Амура, і лёс папугая ня вельмі турбаваў яго.

Фэрміна Даса ўбралася ў шырокую шаўковую сукенку з падоўжанай таліяй, каралі з натуральных пярлінаў у шэсьць даўгіх, але няроўных нітак і атлясныя чаравікі на высокім абцасы, якія трымала для самых урачыстых выпадкаў – узрост не дазваляў ёй апранацца так бяз дай прычыны. Модны строй нібыта быў не да твару бабулі паважных гадоў, але ёй усё гэта пасавала: яна была высокай, яшчэ хударлявай і асаністай, на гнуткіх руках не было ніводнай старэчай радзімкі, валасы, падстрыжаныя пад вуглом на роўні шчакі, паблісквалі стальным блакітам. Адзінае, што заставалася ў ёй ад вясельнага партрэту, – гэта вочы колеру сьветлых мігдалаў і ўласьцівая ёй годнасьць, а тое, што адымаў узрост, кампэнсавалася характарам і яшчэ стараннасьцю. Яна пачувалася добра: далёка ззаду засталіся часы жалезных гарсэтаў, зацягнутай таліі і прыўзьнятага хітрыкамі мадыстак заду. Свабоднае цела цяпер дыхала, як хацела, і дэманстравалася такім, якім яно было. Няхай сабе і ў семдзесят два гады.

Доктар Урбіна знайшоў яе за туалетным столікам, яна сядзела пад лянотнымі лопасьцямі электравэнтылятара, і якраз надзявала капялюш-звон, аздоблены пільсьцёвымі фіялкамі. Спальня была вялікай і сьветлай, над ангельскім ложкам ружавеў тонкі полаг ад маскітаў, два адчыненыя акны выходзілі ў зеляніну двара, адкуль далятала цвырканьне цыкадаў, ашалелых ад прадчуваньня дажджу. Вопратку для мужа з тае пары, як яны вярнуліся зь вясельнае вандроўкі, Фэрміна Даса абірала ў адпаведнасьці з надвор’ем і выпадкам, каб усё было напагатове, калі ён выйдзе з ваннага пакою. Яна не магла прыгадаць, калі пачала дапамагаць яму апранацца, і зь якой пары цалкам апранала яго, і разумела, што напачатку рабіла гэта з каханьня, а ў апошнія пяць гадоў так ці іначай змушаная была займацца ягоным гардэробам, бо сам ён ужо з гэтым не спраўляўся. Яны ўжо адзначылі залатое вясельле, і не маглі жыць адно без аднаго альбо ня думаць адно пра аднаго, а з наступленьнем жорсткае старасьці заставацца ў самоце рабілася проста немагчыма. Ні ён, ні яна не маглі сказаць, на каханьні ці на практычнай звычцы трымаецца іх узаемапрывязанасьць, але яны ўсяляк унікалі задавацца гэтым пытаньнем, бо абое лічылі за лепшае ня ведаць сапраўднага адказу. Яна паступова адкрывала для сябе няўпэўненасьць мужавага поступу, зьменлівасьць ягонага настрою, правалы памяці, а летась для яго сталася звычкай плакаць у сьне. Тым ня менш, яна ўспрыняла гэта не як беспамылковыя азнакі старэчае іржы, а як шчасьлівае вяртаньне ў маленства. Таму яна ня ставілася да яго як да старога зь мярзотным характарам, а, хутчэй, як да састарэлага дзіцяці, і гэты самападман быў для іх ласкай божай, бо ратаваў ад зьнявагі ўзаемнага шкадаваньня.

Зусім іншым было б жыцьцё, калі б яны своечасова дазналіся, што нашмат лягчэй унікнуць вялікіх сямейных катастрофаў, чым штодзённай непрыемнай драбязы. Але, калі яны чаму і навучыліся разам, дык гэта таму, што мудрасьць прыходзіць да нас, калі яна ўжо ні на што не патрэбная. Фэрміна Даса шмат гадоў запар цярпела, як стрэмку ў сэрцы, шумнае абуджэньне мужа на золку. Яна чаплялася за апошнія ніткі сну, каб не сутыкацца з новым ранкам у прадчуваньні бяды, а ён расплюшчваў вочы зь нявіннасьцю немаўляці: кожны новы дзень быў яшчэ адным днём, выйграным у лёсу. Яна чула, як ён прачынаўся зь пеўнямі, і першай адзнакай жыцьця быў натужны кашаль, нібыта ён кашляў знарок, каб і яна прачнулася. Затым яна чула ягонае бурчаньне – ён рабіў гэта наўмысна, абы патурбаваць яе, калі шукаў навобмацак пантофлі, якія заўжды стаялі каля ложка. Яшчэ яна чула, як ён ішоў у прыбіральню, таксама навобмацак, у цемры. За гадзіну, што ён пасьля праводзіў у кабінэце, яна пасьпявала заснуць, але крыху пазьней зноўку чула яго: ён вяртаўся ў спальню апранацца, хоць і не ўключаў сьвятла. Аднойчы, падчас адной салённай гульні, на просьбу вызначыць сябе самога, ён адказаў: «Я чалавек, які апранаецца ў цемры». Яна чула яго і ведала, што ніводзін нібыта выпадковы шум ня можа быць апраўданы, ён шумеў знарок, удаючы адваротнае, як і яна ўдавала сон. Ягоныя матывы былі празрыстымі: ён ніколі так не адчуваў патрэбы ў ёй, у ейным жыватворным сьвятле, як у хвіліны патаемнае трывогі.

Наўрад ці хто спаў прыгажэй за яе – яна ляжала ў позе грацыёзнага танцу, прыціснуўшы далонь да ілба, – але таксама наўрад ці хто-кольвек быў больш разьюшаным, калі ёй заміналі адчуваць сябе ў сьне, хоць яна ўжо ня спала. Доктар Урбіна ведаў, што яна нэрвуецца празь ледзь чутны шоргат і нават бывае радая, што можна на кагосьці ўзваліць віну за ейнае бяссоньне ад пятай раньня. Даходзіла да таго, што зрэдчас, калі яму насамрэч даводзілася шукаць пантофлі навобмацак, бо іх не было на месцы, яна раптам гаварыла нібы скрозь сон: «Учора ты пакінуў іх у ваннай». І тут жа злосна-бадзёрым голасам дадавала:

– І самае горшае, што ў гэтым доме ніколі не даюць паспаць.

У такіх выпадках яна раптоўна варочалася ў ложку і, ужо не шкадуючы сябе, запальвала сьвятло, задаволеная перамогай на пачатку дня. Па сутнасьці, гэта была іхная гульня, злая містыфікацыя, але менавіла праз гэта яна прыносіла задавальненьне: гэта была небясьпечная асалода ўтаймаванага каханьня. Але аднойчы гэтая трывіяльная гульня ледзь не паклала канец трыццацігадоваму шлюбу, бо ў ваннай не аказалася мыла.

Пачалося, як заўжды, будзённа і проста. Доктар Хувэналь Урбіна вярнуўся ў спальню, а гэта былі яшчэ тыя часы, калі ён прымаў ванну без дапамогі, і стаў апранацца ў цемры. Яна, як вялося ў той час, знаходзілася ў цеплыні эмбрыянальнага стану: вочы заплюшчаныя, подых лёгкі, а рука паднятая над галавой, як у рытуальных скоках. Але ўсё ж яна драмала, так было заўжды, і ён гэта ведаў. Ладна пашоргаўшы ў цемры накрухмаленай ільняной вопраткай, доктар Урбіна сказаў нібыта сабе самому:

– Пэўна, ужо цэлы тыдзень мыюся бяз мыла, – так ён сказаў.

Вось тады яна прачнулася канчаткова, успомніла і задрыжэла ад злосьці на ўвесь белы сьвет, бо сапраўды забылася пакласьці мыла ў ваннай. Што мыла няма, яна заўважыла тры дні назад, калі ўжо стаяла пад душам, і вырашыла прынесьці кавалак пазьней, але потым запамятавала да наступнага дня. Тое ж здарылася і назаўтра. Насамрэч мінуў ня тыдзень, як ён гэта сказаў, каб падкрэсьліць яе вінаватасьць, але тры недаравальныя дні – так, і злосьць узьнікла, бо яе выкрылі ў няўважлівасьці, і гэта вывела яе зь сябе. Як звычайна, яна пачала абараняцца нападаючы:

– Але я мылася ўсе гэтыя дні, – закрычала яна, ужо ня стрымліваючы сябе, – і мыла заўсёды было на месцы.

Хоць ён і ведаў ужо ейныя мэтады вядзеньня вайны, на гэты раз ня змог стрымацца. Прыдумаўшы падставу, штосьці накшталт таго, што трэба, маўляў, паназіраць за станам хворых, доктар перабраўся жыць у інтэрнат пры шпіталі Міласэрнасьці, дзе меліся пакоі для пэрсаналу, а дома зьяўляўся толькі пад вечар, каб пераапрануцца для візытаў. Толькі пачуўшы, што ён прыехаў, яна тут жа сыходзіла на кухню, прыкідвалася занятай, і заставалася там, пакуль з вуліцы не далятаў тупат капытоў, і мужава пралётка не аддалялася. Усе спробы пакончыць з разладам за тры месяцы толькі разьдзьмулі полымя злосьці. Ён не зьбіраўся вяртацца, пакуль жонка не прызнае, што мыла ў ваннай не было, а яна адмаўлялася прымаць яго, пакуль ён не пацьвердзіць, што сьвядома схлусіў, каб насаліць ёй.

Інцыдэнт, безумоўна, даў ім мажлівасьць прыгадаць мноства іншых дробных сутычак, якія здараліся раней у цьмяны перадзолкавы час. Адныя крыўды варушылі іншыя, раскрыліся старыя шнары, якія зноў прыносілі боль, і абое спужаліся, бо адчай падвёў да разуменьня: гэтулькі гадоў сумеснага жыцьця яны адно што гадавалі прыкрыя крыўды. Ён нават прапанаваў разам пайсьці на адкрытую споведзь, запрасіўшы найсьвяцейшага арцыбіскупа, калі трэба, каб сам Бог у апошняй інстанцыі вырашыў, ці было мыла ў мыльніцы, ці яго не было. Тады яна, што выдатна ўмела стрымліваць сябе, страціла ўсялякі самакантроль, і з душы вырваўся покліч, які ўвайшоў у гісторыю сямейства:

– У сраку твайго найсьвяцейшага арцыбіскупа!

Гэткая зьнявага скаланула ўвесь горад, спарадзіла самыя неверагодныя чуткі, якія цяжка было абвергнуць, і навечна ўвайшла ў простанародную мову: яе паўтаралі як падпеўку з апэрэткі: «У сраку твайго найсьвяцейшага арцыбіскупа!» Яна ўцяміла, што гэным разам перайшла ўсялякія межы, а таму апярэдзіла рэакцыю мужа, прыгразіўшы яму, што пераедзе ў стары бацькоўскі дом, які яшчэ належаў ёй, хоць часова быў здадзены ў наём пад дзяржаўныя канторы. Гэта не было бравадаю: яна насамрэч хацела пераехаць, яе не турабавала магчымасьць публічнага скандалу, і муж спахапіўся своечасова. У яго не хапіла мужнасьці кінуць выклік сваім прымхам. Ня ў тым сэнсе, каб пагадзіцца, было, маўляў, мыла ў ваннай, бо гэта было б абразай для праўды, а ў тым, каб жыць пад адным дахам, але ў асобных пакоях, не зьвяртаючыся адно да аднаго. Вось так і елі, упраўляючыся з такім зайздросным спрытам, што навучыліся перадаваць даручэньні з аднаго канца стала да другога празь дзяцей так, што тыя і не здагадваліся, што бацькі не размаўляюць. Паколькі ў кабінэце ванны не было, новая формула іхных паводзінаў вырашыла ранішнія канфлікты: цяперака ён мыўся пасьля падрыхтоўкі да лекцыі і сапраўды імкнуўся не будзіць жонкі. Часта яны падыходзілі да ваннай адначасова і па чарзе чысьцілі зубы перад сном. Праз чатыры месяцы доктар лёг пачытаць у сужэнскі ложак, пакуль жонка яшчэ была ў ваннай, як бывала раней, і раптам заснуў. Яна легла побач даволі рэзка, каб ён прачнуўся і сышоў. Так і атрымалася, ён сапраўды прачнуўся, але замест таго, каб устаць, выключыў начнік і зручней прымасьціўся на падушцы. Яна ўзяла яго за плячо і патрэсла, прыгадваючы гэтым, што ён мусіць пайсьці ў кабінэт, але той так добра пачуўся на фамільнай пярыне, што вырашыў капітуляваць.

– Дазволь мне застацца, – сказаў ён, – так, мыла было.

Прыгадваючы эпізод ужо на паваротцы да старасьці, ні ён, ні яна не маглі паверыць, што ўсё гэта было, яны зьдзівіліся, але тая сварка была найстрашнейшай за паўстагодзьдзя сумеснага жыцьця і адзінай, якая выклікала ў іх жаданьне здацца і пачаць жыцьцё па-іншаму. Нават у глыбокай і паблажлівай старасьці яны засьцерагаліся прыгадваць той канфлікт, бо слаба загоеныя раны здольныя нанава краваточыць, нібыта іх нанесьлі ўчора.

Хувэналь Урбіна быў першым мужчынам у жыцьці Фэрміны Дасы, якога яна чула, як ён мочыцца. Была іхная першая шлюбная ноч, і гэта здарылася ў каюце карабля, які вёз іх у Францыю. Яе змусіла легчы марская хвароба, і гук конскага струменю, што даносіўся праз тонкую перагародку з прыбіральні, падаўся ёй такім магутным і ўладным, што натуральная баязьлівасьць нявесты ператварылася ў жах. Менавіта ўспаміны пра гэта ажывалі ў памяці часьцяком па меры таго, як гады аслаблялі той струмень, бо жонка ніколі не магла зьмірыцца з тым, што кожны раз пасьля яго край унітазу заставаўся мокрым. Доктар Урбіна спрабаваў упэўніць яе даступнымі аргумэнтамі – было б жаданьне ўцяміць – што гэта паўтаралася зь ім штодня не зь неахайнасьці, як яна вымаўляла яму, а з прыродных прычынаў. У маладосьці ягоная крыніца біла так моцна і мэтанакіравана, што ў школе ён заўсёды выйграваў заклад на трапнасьць – хутчэй і лепей за ўсіх напаўняў бутэлькі на адлегласьці. Аднак з часам крыніца ня толькі аслабла, цяперака струмень скрывіўся, непрадказальна дзяліўся на дробныя цуркі. Нарэшце, прыпадабняўся фантанчыку, які працуе з такім уяўленьнем, што яго немажліва накіраваць нават коштам самых сумленных намаганьняў. Ён яшчэ прыгаворваў: «Унітаз, відаць, вынайшаў той, хто нічога ня ведаў пра мужчынаў». Ён зрабіў унёсак у хатні мір учынкам, у якім было болей самазьнявагі, чым пакоры: стаў шторазу выціраць край унітазу гігіенічнай паперай. Жонка ведала пра гэта, але маўчала, пакуль аміячныя выпарэньні ў прыбіральні ня сталіся занадта надакучлівымі, і тады яна выкрывальна абвяшчала: «Тут трусятнікам патыхае». Напярэдадні канчатковага састарэньня цялесная непрыемнасьць падказала доктару Ўрбіна найлепшае рашэньне: наперад ён бруіў седзячы, як і яна. Унітаз заставаўся чыстым, а заадно скончыліся кпіны.

Ён ужо зь цяжкасьцю ўпраўляўся сам, аднойчы пасьлізнуўся ў ваннай, што магло для яго дрэнна скончыцца, і гэта выклікала засьцярогу доктара ў адносінах да душу. Дом быў сучасным, але без мэталічнай ванны на львіных лапах, звычайнай ужо ў заможных дамох старога гораду. Ён яшчэ раней загадаў вынесьці яе і аргумэнтаваў гэта прычынамі гігіены: ванна – дрэнь, якіх досыць у эўрапейцаў, яны мыюцца цалкам толькі ў апошнюю пятніцу месяца ў вадзе, бруднай тым брудам, якога яны намагаюцца пазбыцца. Ён жа загадаў замовіць ёмістыя, па ягоных мерках, масіўныя ночвы з гуаяканы*, і ў іх Фэрміна Даса купала мужа, як зазвычай купаюць нованароджаных. Купаньне доўжылася больш за гадзіну, у трох водах, куды падлівалі адвар зь лісьця мальвы і памаранчавай цэдры, і водар гэтак супакойваў яго, што часам ён засынаў у духмяным настоі. Пасьля купаньня Фэрміна Даса тальчыла яму прамежнасьць і змазвала какававым алеем спрэласьці, насоўвала зь вялікай любоўю шкарпэткі, бы якія пялюшкі, і далей – усю вопратку ад нагавіцаў да гальштука з тапазам на заціску. Шлюбныя золкі сталіся ціхамірнымі, бо ён вярнуўся ў маленства, адабранае ў свой час дзецьмі. Жонка, са свайго боку, прыстасавалася да сямейнага распарадку, бо і ейныя гады міналіся: яна спала ўсё меней, ёй яшчэ не было сямідзесяці, як яна ўжо ўставала раней за мужа.

  * Ўілсан, Вудра (1856–1924). Абіраўся прэзыдэнтам ЗША двойчы, у 1913 і 1916 гг.

   
У нядзелю на Сёмуху, калі доктар Урбіна прыўзьняў коўдру і ўбачыў цела Ерэміі дэ Сэнт-Амура, яму адкрылася штосьці, чаго ён ня мог знайсьці ў часе сваіх вандраваньняў па самых ясных сфэрах мэдыцыны і веры. Нібыта пасьля доўгіх гадоў блізкіх стасункаў са сьмерцю – не дарэмна ж ён змагаўся і ўступаў у сутычкі зь ёю – тое быў першы выпадак, калі ён наважыўся глянуць сьмерці ў твар, і яна, сьмерць, таксама на яго пазірала. Гэта ня быў жах перад сьмерцю. Не, жах жыў у ім ужо шмат гадоў, суіснаваў зь ім, быў ценем ягонага ценю. І гэта пачалося аднойчы ўначы, калі ён прачнуўся, спужаны дурным сном, і ўсьвядоміў, што сьмерць – ня толькі сталая верагоднасьць, як ён уважаў раней, але яшчэ й неад’емная рэальнасьць. Але ж у той дзень ён адчуў фізычную ўвасобленасьць таго, што да тае пары адчувалася як уяўная сапраўднасьць. Ён сумна ўсьміхнуўся, – пасярэднікам нябёсаў для страшнага адкрыцьця быў Ерэмія дэ Сэнт-Амур, якога ён заўсёды ўважаў за сьвятога, што ня ведае пра сваю сьвятасьць. Але ліст выявіў праўду пра ягоную асобу, жудаснае мінулае, неверагодную здольнасьць Ерэміі да прытворства, і доктар адчуў: штосьці незваротнае і канчатковае здарылася ў ягоным жыцьці.

Тым ня менш, Фэрміна Даса не заразілася ягоным змрочным настроем. Ён спрабаваў, безумоўна, завесьці яе, пакуль яна дапамагала трапіць нагамі ў калашыну штаноў і зашпільвала чараду гузікаў на кашулі. Аднак доктару гэта не ўдалося, бо Фэрміна Даса не была ўразьлівай, да таго ж, размова ішла не пра сьмерць любага ёй чалавека. Яна толькі ведала, што Ерэмія дэ Сэнт-Амур – інвалід на мыліцах, якога яна ніколі ня бачыла. Ён уратаваўся ўцёкамі ад карнага аддзелу, пазьбег расстрэлу падчас аднаго з мноства паўстаньняў на адной са шматлікіх Антыльскіх выспаў. Пасьля ён стаўся дзіцячым фатографам, бо трэба было неяк жыць, карыстаўся найвялікшым попытам ва ўсёй правінцыі і яшчэ выйграў шахматную партыю ў кагосьці, каго яна згадвала як Торэмалінаса, хоць насамрэч гэта быў Капаблянка*.

  * Дзікарослае дрэва трапічнай Амэрыкі, вядомае надзвычайнай цьвёрдасьцю.

   
– Ён быў толькі ўцекачом з Каены, яму вынесьлі пажыцьцёвы прысуд за страшэннае злачынства! – усклікнуў доктар Урбіна. – Уяві сабе, ён нават еў чалавечыну.

Доктар Урбіна ўручыў ёй ліст з таямніцамі Ерэміі дэ Сэнт-Амура, якія ўцякач думаў зьнесьці ў іншы сьвет, але жонка, не прачытаўшы, паклала складзеныя бачыны ў шуфлядку туалетнага століка і зачыніла на ключ. Яна прызвычаілася да яго бяздоннай здольнасьці зьдзіўляцца, да перабольшваньняў у думках, якія зь цягам часу рабіліся ўсё больш заблытанымі, да вузкасьці крытэраў, якія не адпавядалі ягонай рэпутацыі ў грамадзе. Але тым разам ён перасягнуў сам сябе. Яна думала, што ейны муж паважаў Ерэмію дэ Сэнт-Амура не за яго мінулае, а за тое, кім ён стаў, прыехаўшы без маёмасьці, калі не лічыць незаменнага для ўцекачоў заплечніка, і цяперака не магла зразумець, чаму муж так разгубіўся ад запозьненага адкрыцьця наконт сапраўднай асобы Ерэміі дэ Сэнт-Амура. Яна таксама не магла ўразумець, чаму мужу непрыемна, што ў таго была патаемная сувязь з жанчынай, хоць гэта было традыцыйным атавізмам у ягоным асяродку, нават у яго ў свой час была каханка, апрача таго, ёй здавалася кранальным доказам каханьня тое, што жанчына дапамагла ажыцьцявіць рашэньне пайсьці з жыцьця. І Фэрміна Даса сказала мужу: «Калі б ты таксама рашыўся на такі крок, ды з такіх сур’ёзных прычынаў, як ён, маім абавязкам было б учыніць так сама, як яна». Доктар Урбіна нанава адчуў сябе на ростанях звычайнага непаразуменьня, якое ўжо паўстагодзьдзя раздражняла яго.

– Нічога ты не разумееш, – адказаў ён. – Мяне абурыла ня тое, кім ён быў і што ён зрабіў, а падман, няведаньне, у якім ён трымаў нас усіх столькі гадоў запар.

Ягоныя вочы засьцілі раптам набеглыя сьлёзы, але яна прыкінулася, быццам нічога не заўважае.

– Ён учыніў слушна, – дадала яна. – Скажы вам праўду, і ні ты, ні тая бедная жанчына, словам, ніхто ў гэтым горадзе не палюбіў бы яго, як яго любілі.

Яна зашпіліла яму кішэнны гадзіньнік, прасунула ягоны ланцужок празь пельку камізэлькі, падцягнула вузел гальштука і паправіла заціск з тапазам. Пасьля ўцерла сьлёзы, прамакнула засьлёзьненую бараду наадэкалёненай насоўкай і сунула яе ў верхнюю кішэню, расправіўшы кончыкі, нібыта гэта не насоўка, а магнолія. Гадзіньнік прабіў адзінаццатую, і рэха разарвала зацішша памяшканьня.

– Пайшлі, – сказала яна і ўзяла яго пад руку. – Інакш мы спозьнімся.

Амінта Дэшам, жонка доктара Лясыдэса Алівэльлі, і яе сем старанных дачок прадугледзелі ўсё, каб абед у гонар срэбнага юбілею мужа і бацькі стаўся сапраўднай падзеяй году. Іхны фамільны дом у гістарычнай частцы гораду быў у старажытнасьці памяшканьнем Манэтнага двара, і пазбавіў яго самабытнасьці флярэнтыйскі дойлід, які прайшоўся па тутэйшых кварталах, як злы вецер абнаўленьня, ды перайначыў ня менш за чатыры рэліквіі XVII стагодзьдзя ў вэнэцыянскія базылікі. Дом меў шэсьць спальняў і дзьве залі, адна служыла ядальняй, а другая – гасьцёўняй, абедзьве былі вялікімі і добра праветрываліся, але не настолькі, каб зьбіраць гасьцей з усяго гораду і абраных з навакольля. Двор быў роўны ў памерах кляштарнай галерэі, з каменным фантанам, у якім цурчала вада, і кветнікамі, дзе буялі геліятропы – увечары яны напаўнялі дом сваім водарам, – але разьдзеленая калянадай прастора не дазваляла зьмясьціць столькіх славутасьцяў. Так што яны вырашылі зладзіць абед у сваёй загараднай сядзібе, за дзесяць хвілінаў язды на аўто па каралеўскай дарозе, бо тамака двор займаў цэлую фанэгаду*, і на ім расьлі вялізныя індыйскія ляўры, а ў ціхай рачулцы – крэольскія вадзяныя лілеі. Людзі з шынка дона Санча пад кіраўніцтвам спадарыні Алівэльлі нацягнулі каляровыя тэнты ў сонечных месцах, саставілі са столікаў прастакутнік на сто дваццаць дзьве пэрсоны, накрылі льнянымі абрусамі, а ганаровы стол упрыгожылі букетамі сьвежых, толькі што зрэзаных ружаў. Акрамя таго, збудавалі эстраду для духавога аркестру з даволі абмежаваным рэпэртуарам – яны выконвалі адно што кантрадансы і айчынныя вальсы, – а таксама для струннага квартэту Школы мастацтваў, гэта быў сюрпрыз спадарыні Алівэльлі для вельмішаноўнага настаўніка мужа, які мусіў старшыняваць на абедзе. Хоць дата не зусім супадала з угодкамі атрыманьня лекарскага дыплёму, Сёмуха была абраная, каб такім чынам падкрэсьліць значнасьць юбілею.

  * Капаблянка, Хасэ Рауль (1888–1942) – кубінскі шахматыст, чэмпіён сьвету ў 1921–1927 гг.

   
Падрыхтоўка пачалася за тры месяцы, бо баяліся, што праз брак часу ўпусьцяць штосьці неабходнае. Загадалі прывезьці жывых кур са Сьенага-дэ-Ора, вядомых на ўсё ўзьбярэжжа ня толькі памерамі і смакам, але яшчэ й тым, што ў каляніяльны пэрыяд яны жылі-падзёўбвалі сабе ў наносных землях, таму ў іхных вальляках часам знаходзілі драбкі чыстага золата. Спадарыня Алівэльля, разам са старэйшай дачкой і прыслужніцамі, асабіста падымалася на борт раскошных трансатлянтычных караблёў і набывала ўсё самае якаснае з кожнай краіны, каб адпаведна ўганараваць заслугі свайго мужа. Яна ўсё прадугледзела, за выключэньнем таго, што сьвята супала з адной зь нядзеляў чэрвеня, а сэзон дажджоў сёлета зацягнуўся. Яна здагадалася пра гэта раніцой, калі выйшла на абедню і яе спужала надзвычайная вільготнасьць паветра, яна бачыла – неба было густым і нізкім, а з боку мора гарызонт не відзён быў увогуле. Нягледзячы на відавочныя прыкметы, дырэктар мясцовай астранамічнай абсэрваторыі, зь якім яна сустрэлася ў касьцёле, нагадаў ёй, што за ўсю бурлівую гісторыю гораду нават у самыя лютыя зімы ніколі не ішоў дождж у Сёмухаў дзень. І ўсё ж а дванаццатай, калі адгулі званы і госьці ўжо пілі апэрытывы на вольным паветры, рокат самотнага грому скалануў зямлю, і моцны парыў ветру з мора перакуліў частку сталоў і зьнёс тэнты, а неба абрынулася на людзей жудаснай навальніцай.

Доктар Хувэналь Урбіна зь цяжкасьцю дабраўся ў навальнічнай віхуры разам з запозьненымі гасьцямі, зь якімі сустрэўся па дарозе. Доктар хацеў, як яны, прайсьці ад стаянкі для аўто да дому, скачучы з каменя на камень праз заліты плынямі вады двор, але ўсё-ткі прыняў зьняважлівую прапанову людзей дона Санча – яны панесьлі яго на руках, трымаючы над ім кавалак жоўтага брызэнту. Сталы наноў накрылі як маглі па ўсім доме, нават у спальнях, і госьці зусім не імкнуліся схаваць таго, што з надвор’ем ім пашэнціла, як пасажырам патанулага карабля. Сьпякота стаяла, нібыта побач з карабельным катлом, таму што давялося зачыніць вокны, іначай касыя струмені дажджу залілі б увесь дом. У двары кожнае месца за сталом было абазначана карткай зь імем госьця. Акрамя таго, гаспадары думалі пасадзіць мужчынаў з аднаго боку стала, а жанчын – з другога, адпаведна традыцыі. Але візытныя карткі з імёнамі гасьцей пераблыталіся, і праз вымушаную цеснату госьці паселі, дзе змаглі, часта насуперак прымхам вышэйшага грамадзтва. У гэтым бязладзьдзі Амінта дэ Алівэльля была нібыта паўсюль адначасова, з мокрымі ўшчэнт валасамі, у заляпаным гразьзю пышным строі, аднак яна пераносіла няшчасьце зь нязьменнай усьмешкай, якой навучылася ад мужа, каб не скарацца перад горам. Ёй дапамагалі дочкі, загартаваныя ў горне матчыных традыцыяў, і Амінта дэ Алівэльля здолела, наколькі гэта было мажліва, прытрымаць месцы за ганаровым сталом – у цэнтры пасадзіла доктара Хувэналя Ўрбіна, а праваруч – арцыбіскупа Абдуліё-і-Рэя. Фэрміна Даса села каля мужа, яна звыкла баялася, што ён задрэмле падчас абеду альбо пралье сабе поліўку на штрыфэль. Насупраць сеў сам доктар Лясыдэс Алівэльля, – пяцідзесяцігадовы, па-жаноцку манерны мужчына, які добра захаваўся, але яго вясёлы нораў ніяк не ўплываў на дакладнасьць дыягназаў. За гэтым сталом селі прадстаўнікі правінцыйных і муніцыпальных уладаў ды яшчэ леташняя каралева прыгажосьці, якую губэрнатар прывёў пад руку і пасадзіў ля сябе. Хоць традыцыі не патрабавалі, каб госьці нейк адмыслова апраналіся, тым больш для загараднага абеду, жанчыны прыехалі ў вечаровых строях і з каштоўнымі ўпрыгожваньнямі, а бальшыня мужчынаў – у цёмных строях з чорнымі гальштукамі, некаторыя ж нават у суконных сурдутах. Толькі самыя выбітныя, сярод іх і доктар Урбіна, дазволілі сабе прыехаць у звычайнай вопратцы. Кожны госьць перад сабою знайшоў мэню на францускай мове, упрыгожанае залатымі віньеткамі.

Спадарыня Алівэльля турбавалася з-за жахлівае сьпякоты і абышла ўвесь дом, просячы напрамілы Бог, каб мужчыны зьнялі пінжакі за сталом, але ніхто не асьмельваўся падаць прыклад. Арцыбіскуп зьвярнуўся да доктара Ўрбіна і заўважыў, што ў пэўным сэнсе гэта быў абед гістарычны: упершыню за адным сталом сядзелі супрацьлеглыя бакі, якія ў бясконцай грамадзянскай вайне пралівалі кроў у краіне з часоў абвяшчэньня незалежнасьці, і абед нібыта даказваў, што раны зацягнуліся і крыўды разьвеяліся. Гэтая думка супала з энтузіязмам лібэралаў, перадусім маладых, якія дамагліся абраньня свайго прэзыдэнта пасьля сарака пяці гадоў гегемоніі кансэрватараў. Але доктар Урбіна ня быў згодны: прэзыдэнт-лібэрал здаваўся яму нічым не адрозным ад прэзыдэнта-кансэрватара, хіба што лібэрал горш апранаўся. Аднак ён ня стаў пярэчыць арцыбіскупу, хоць яго й падмывала заўважыць, што ніхто ня быў запрошаны на абед з-за перакананьняў, а выключна з прычыны прыналежнасьці да слынных родаў, што заўсёды было вышэй за нязгоды палітыкі і жахі вайны. З гэтага пункту гледжаньня, сапраўды, ні на каго не забыліся.

Навальніца прайшла, як і пачалася, раптоўна, і тут жа ў чыстым небе зазьзяла сонца, але бура была такой суворай, што павырывала з карэньнем дрэвы, а рачулка разьлілася па двары і ператварыла яго ў сапраўднае балота. Найбольшая бяда напаткала кухню. Дзеля сьвята адмыслова абклалі цаглінамі некалькі вогнішчаў за домам, пад адкрытым небам, і кухары ледзь пасьпелі ўратаваць катлы ад дажджу. Яны згубілі каштоўны час, вычарэпваючы ваду на кухні і хуценька ладзячы новыя вогнішчы ў галерэі ззаду. Але а першай выйшлі зь бядотнага становішча, не ставала толькі дэсэрту – яго замовілі ў мнішак кляштару Сьвятой Кляры, і яны абяцалі прыслаць усё не пазьней за адзінаццатую. Гаспадыня баялася, што рачулка, якая перасякала галоўную дарогу, выйшла зь берагоў, як гэта заўжды здаралася ўзімку, а тады яна ня зможа атрымаць дэсэрт раней, чым празь дзьве гадзіны. Як толькі мінулася навальніца, адчынілі вокны, і дом асьвяжыўся навальнічным азонам. Затым загадалі духавому аркестру пачынаць праграму вальсамі на тэрасе порціку, але гэта толькі замінала гасьцям, бо рэзананс ад медных інструмэнтаў у доме прымушаў размаўляць крыкам. Стомленая ад чаканьня, з усьмешкаю, празь якую праступалі сьлёзы, Амінта дэ Алівэльля загадала падаць абед.

Квартэт са Школы мастацтваў пачаў канцэрт сярод урачыстае цішыні, якая была перарваная першымі тактамі Моцартавага «Паляваньня». Нягледзячы на пошум галасоў, што нарастаў і заблытваў гукі, на беганіну мурынаў, што служылі ў дона Санча, а яны, разносячы гарачыя стравы, ледзь прадзіраліся паміж сталамі, доктар Урбіна здолеў сканцэнтраваць сваю ўвагу на музыцы да канца праграмы. Ягоная здольнасьць да засяроджаньня меншала з году ў год, дайшло да таго, што ён мусіў запісваць на паперцы кожны шахматны ход, каб ведаць, на чым спыніўся. Аднак ён яшчэ мог падтрымліваць сур’ёзную размову, не губляючы нітавіну канцэрту, хоць і ніколі не дасягаў віртуознасьці аднаго дырыжора нямецкага аркестру, яго вялікага сябра па Аўстрыі, які чытаў партытуру «Дона Джавані», слухаючы Вагнэравага «Тангейзэра».

Другі твор праграмы, «Дзяўчына і сьмерць» Шубэрта, быў выкананы, на думку доктара Ўрбіна, з залішнім драматызмам. Зь цяжкасьцю разьбіраючы музычныя гукі скрозь звон прыбораў і талерак, ён заўважыў ружовашчокага юнака, які павітаў яго, схіліўшы голаў. Безумоўна, ён недзе бачыў яго, але ня мог прыгадаць, дзе менавіта. Гэта здаралася зь ім часьцяком і перадусім з імёнамі нават самых блізкіх знаёмцаў ды мэлёдыямі даўніх часоў, і выклікала ў ім такі страшны адчай, што аднойчы ўначы ён злавіў сябе на тым, што хацеў бы памерці, толькі б не дачакацца золку. Ён ледзь не дайшоў да падобнага стану, калі міласэрны сполах прасьвятліў памяць: гэты юнак летась вучыўся ў яго. Ён зьдзівіўся, што хлопец прысутнічае сярод вярхоў грамадзтва, але доктар Алівэльля нагадаў яму, што юнак быў сынам міністра гігіены і прыехаў, каб напісаць дысэртацыю па судовай мэдыцыне. Доктар Хувэналь Урбіна вясёла махнуў маладому лекару рукой, а той прыўстаў і адказаў паклонам. Але ні тады, ні калі-небудзь пазьней доктар Урбіна не прыгадаў, што гэта быў той самы практыкант, які чакаў яго раніцой у доме Ерэміі дэ Сэнт-Амура.

Супакоены яшчэ адной перамогай над старасьцю, ён аддаўся празрыстай плыні лірызму апошняга твору, які так і ня змог пазнаць. Пазьней малады віялянчаліст, які толькі-толькі вярнуўся з Францыі, сказаў яму, што гэта быў твор для струннага квартэту Габрыеля Фарэ, імя якога доктар Урбіна ніколі ня чуў, хоць уважліва сачыў за эўрапейскімі навінкамі. Фэрміна Даса, якая назірала за ім заўсёды, а цяпер бачыла яго такім засяроджаным на людзях, перастала есьці і ўзяла яго за руку. Затым шапнула: «Ня думай болей пра гэта». Доктар Урбіна ўсьміхнуўся ёй з другога берага свайго экстазу і зноў падумаў пра тое, чаго яна пабойвалася. Ён прыгадаў Ерэмію дэ Сэнт-Амура, цела якога пад той час ужо ляжала ў стылізаванай вайсковай уніформе з бутафорскімі ўзнагародамі ў труне пад дакорлівымі поглядамі дзяцей з партрэтаў. Ён павярнуўся да арцыбіскупа, распавёў пра самагубства, але той ужо ведаў. Вельмі шмат гаварылі пра гэта пасьля абедні і нават атрымалі прашэньне палкоўніка Хероніма Арготэ ад імя ўцекачоў Карыбскага басэйну, каб ім дазволілі пахаваць паплечніка ў асьвячонай зямлі. Арцыбіскуп сказаў: «Само прашэньне я ўспрыняў як поўную адсутнасьць такту». Затым, у больш спакойным тоне, спытаў, ці вядома прычына самагубства. Доктар Урбіна адказаў вельмі трапным словам, лічачы, што вынайшаў яго ў той самы момант: герантафобія. Доктар Алівэльля апекаваўся бліжэйшымі гасьцямі, але на хвілю пакінуў іх, каб уставіць слова ў размову: «Вельмі сумна сутыкнуцца з суіцыдам, прычынай якога ня ёсьць каханьне». Доктар Урбіна зусім не зьдзівіўся, паслухаўшы ўласную думку ў вуснах свайго найлепшага вучня.

– І што горай, – дадаў настаўнік, – ён атруціўся цыянідам золата.

Доктар Урбіна вымавіў гэта і адчуў, што шкадаваньне сталася мацнейшым за горыч, якую выклікаў ліст, і быў удзячны за гэта ня жонцы, а дзівоснай музыцы. І доктар Урбіна загаварыў з арцыбіскупам пра чалавека, які быў для яго сьвецкім сьвятым і якога ён зьведаў доўгімі шахматнымі вечарамі. Казаў пра тое, што Ерэмія дэ Сэнт-Амур прысьвяціў сваё мастацтва дзецям, што за жыцьцё дасягнуў рэдкай эрудыцыі і ведаў пра ўсё на сьвеце, а сам вёў спартанскі лад жыцьця. Доктар зьдзівіўся ўласнай душэўнай чысьціні, зь якой раптам аддзяліў нябожчыка ад ягонага мінулага. Затым сказаў алькальду, што добра было б набыць архіў нэгатываў, каб захаваць вобразы цэлага пакаленьня, бо, магчыма, толькі ў партрэтах яны будуць шчасьлівымі, а ў іх руках – будучыня гораду.

Арцыбіскуп абурыўся тым, што інтэлігентны і ваяўнічы каталік дазволіў сабе думаць пра сьвятасьць самазабойцы, але не пярэчыў прапанове адносна архіву нэгатываў. Алькальд хацеў дазнацца, у каго трэба выкупіць архіў. Гарачае вугольле таямніцы абпаліла язык доктара Ўрбіна, але ён вытрываў, ня выдаўшы падпольную спадкаемніцу Ерэміі дэ Сэнт-Амура, і адказаў: «Я асабіста займуся гэтым». І адчуў, што загладзіў сваю віну перад жанчынай, якую за пяць гадзінаў да таго лічыў агідным мярзотным стварэньнем. Фэрміна Даса заўважыла гэта і ціхім голасам папрасіла паабяцаць, што ён пойдзе на пахаваньне. Ён шапнуў ёй з палёгкай у душы, што, канечне, пойдзе, абавязкова.

Юбілейныя прамовы былі кароткімі і ўспрымаліся лёгка. Духавы аркестар узяўся за простанародныя мэлёдыі, не прадугледжаныя праграмай, а госьці сталі шпацыраваць па тэрасах, чакаючы, пакуль людзі з шынка дона Санча адвядуць ваду з двара – раптам хто-небудзь наважыцца танчыць. У залі засталіся толькі госьці за ганаровым сталом, якія ў захапленьні заўважылі, што доктар Урбіна, пачуўшы фінальны тост, залпам выпіў паўчаркі брэндзі. Ніхто ня мог прыгадаць падобнага выпадку, за выключэньнем калісьці прыгубленага кубка віна найвышэйшага гатунку, безь якога ён не ацаніў бы вартасьці далікатэснае стравы, але на гэты раз само сэрца прасіла здацца, і за слабасьць, якую ён дапусьціў, ён быў узнагароджаны: зноў, упершыню за столькі гадоў, яму захацелася сьпяваць. І ён бы засьпяваў, безумоўна, балазе малады віялянчаліст настойліва прапаноўваў акампанэмэнт, калі б не аўто апошняе мадэлі, якое нечакана ўзьнікла, праехала цераз забалочаны двор, заляпаўшы музыкантаў гразьзю і спудзіўшы качак з блізкага загону аглушальным качыным крыкам кляксону, каб рэзка спыніцца каля ганку. З аўто выйшлі доктар Марка Аўрэліё Ўрбіна Даса і ягоная жонка, абодва рагаталі, як ненармальныя, трымаючы ў руках па падносе, прыкрытым карунковай сурвэткай. Другія падносы ляжалі на фатэлях і нават на падлозе аўто, каля кіроўцы. Гэта быў запозьнены дэсэрт. Калі госьці перасталі пляскаць і вясёла сьвісьцець, доктар Урбіна Даса ў сур’ёзным тоне патлумачыў, што мнішкі папрасілі яго адвезьці дэсэрт, пакуль не ўсчалася бура, але ён мусіў быў разьвярнуцца, бо хтосьці сказаў, што гарыць бацькоўскі дом. Доктар Хувэналь Урбіна перапужаўся яшчэ да таго, як сын завяршыў аповед. Але ягоная жонка своечасова нагадала яму, што ён сам распарадзіўся выклікаць пажарнікаў, каб яны злавілі папугая. Амінта дэ Алівэльля ўздыхнула з палёгкай і вырашыла падаць дэсэрт на тэрасах, не зважаючы на тое, што каву падалі раней. Аднак доктар Хувэналь Урбіна і ягоная жонка, не пакаштаваўшы салодкага, пайшлі, бо да пахаваньня амаль не заставалася часу для яго нязьменнай сіесты.

Доктар пасьпеў трохі паспаць, але мала, бо, як вярнуўся дадому, ён сутыкнуўся з тым, што пажарнікі нарабілі большае шкоды, чым пры сапраўдным пажары. Спрабуючы сагнаць папугая, яны струменямі з брандспойтаў зьбілі з дрэва ўсё лісьце, а адзін няўдала накіраваны струмень прайшоў праз адчыненае акно вялікай спальні і непапраўна папсаваў мэблю і партрэты далёкіх продкаў. Суседзі пачулі сырэну пажарнай машыны і прыбеглі – падумалі, што дом гарыць. Большай шкоды не было нанесена толькі праз адсутнасьць грамады школьнікаў-дапаможцаў, бо школы ў нядзелю зачыненыя. Калі пажарнікі здагадаліся, што не дастануць папугая нават з дапамогай рухомай лесьвіцы, яны ўзяліся за мачэтэ і пачалі сьсякаць галіны, і толькі ўчасны прыход доктара Ўрбіна Дасы перапыніў зьнішчэньне дрэва. Тады пажарнікі сказалі, што прыедуць зноў а пятай, на выпадак, калі гаспадар дазволіць сьсекчы дрэва, загадзілі бруднымі ботамі ўнутраную тэрасу і залю ды падралі турэцкі дыван, які так любіла Фэрміна Даса. І ўсё гэта – без аніякага сэнсу, бо, хутчэй за ўсё, папугай, скарыстаўшы зь бязладзьдзя, зьляцеў у суседзкія двары. І праўда, як доктар Урбіна ні шукаў папугая ў лістоце, той не адказваў ні на якой мове, ні сьвістам, ні сьпевам, так што гаспадар палічыў, што птушка згінула, і пайшоў спаць а трэцяй. Перад тым як легчы, ён адчуў хвілінную асалоду ў прыбіральні – ягоная мача ачысьцілася і набыла пах патаемнага саду, бо ў той дзень ён паеў цёплае спаржы.

Прачнуўся ён ад суму. Гэта быў ня той сум, які адолеў яго, калі раніцой пабачыў цела свайго сябра, а нябачны туман, якім набрыняла душа пасьля сіесты, і доктар успрыняў яго як нябесную вестку пра тое, што ён дажывае апошнія дні. Да пяцідзесяці гадоў ён не адчуваў памераў, вагі і стану сваіх унутраных органаў. З гадамі, лежачы з заплюшчанымі вачыма пасьля штодзённай сіесты, доктар пачаў адчуваць іх у сабе, асобна адзін ад аднаго. Ён спазнаў форму ўласнага бяссоннага сэрца, таямніцы печані, замкнёнасьць падстраўнікавай залозы, і раптам адкрыў, што найстарэйшыя людзі былі маладзейшыя за яго, а ён, адзін з тых, хто здымаўся на легендарных групавых партрэтах яго пакаленьня, перажыў усіх астатніх. Адчуўшы ўпершыню, што страчвае памяць, доктар зьвярнуўся да сродку, пра які распавёў калісьці нехта зь ягоных настаўнікаў у Школе мэдыцыны: «Хто згубіў звычайную памяць, зробіць сабе папяровую». Аднак гэта была ілюзія, бо ён дайшоў да таго, што забываў сэнс кароткіх цыдулак, якія валяліся ў ягоных кішэнях. Ён абыходзіў дом і шукаў акуляры, якія былі ў яго на пераносьсі, зноў круціў ключ у замку пасьля таго, як ужо зачыніў дзьверы, губляў нітавіну чытанага, бо забываў зыходныя моманты сюжэту ці ступень сваяцтва герояў. Але больш за ўсё яго трывожыў недавер да ўласнага розуму: спакваля, набліжаючыся да немінучага крушэньня, ён здагадваўся, што страчвае пачуцьцё справядлівасьці.

Уласны досьвед, хоць і не абгрунтаваны навукова, падказваў доктару Хувэналю Ўрбіна, што бальшыня сьмяротных хваробаў мае свой пах, але ніводзін зь іх ня быў такім спэцыфічным, як пах старасьці. Ён адчуваў яго ва ўскрытых целах на рэзэкцыйным стале, пазнаваў у пацыентах, што выдатна хавалі свой век, а таксама ў поце ўласнай адзежы і ў ціхамірным подыху жонкі, калі яна спала. Каб ён ня быў тым, кім ёсьць, а менавіта – старамодным хрысьціянінам, верагодна, пагадзіўся б зь Ерэміем дэ Сэнт-Амурам у тым, што старасьць – гэта стан недастойны і яе трэба прадухіліць своечасова. Адзінае суцяшэньне для яго, у мінулым моцнага ў ложку мужчыны, было павольнае і міласэрнае зьнікненьне пажадлівага апэтыту. У восемдзесят адзін год у яго была ясная галава, і ён ведаў, што на зямлі яго трымаюць адно тонкія ніткі, здольныя абарвацца бяз болю нават ад зьмены позы ў сьне, і калі ён імкнуўся захаваць тыя ніткі цэлымі, дык толькі ад жаху, што ня знойдзе Бога ў сутоньні сьмерці.

Фэрміна Даса занялася ўратаваньнем спаскуджанай пажарнікамі спальні, і крыху раней за чацьвёртую папрасіла аднесьці мужу штодзённы кубак ліманаду са здрабнёным лёдам і нагадаць, што ён мусіць апранацца і ісьці на пахаваньне. У той вечар доктар Урбіна меў пад рукою дзьве кніжкі: «Таямніцы чалавека» Алексіса Карэля і «Гісторыю Сьвятога Мішэля» Аксэля Монтэ*. Апошняя яшчэ не была разрэзаная, і ён папрасіў Дыгну Парда, кухарку, прынесьці забыты ім у спальні нож са слановай косткі. Але, калі яна прынесла нож, ён ужо раскрыў «Таямніцы чалавека», знайшоў патрэбнае месца па капэрце, якая служыла закладкай, і чытаў: заставалася колькі бачынаў да канца. Чытаў ён марудна, прабіраючыся па радках хісткай увагай, якая высьлізгвала з выгінаў памяці, ён адчуваў востры галаўны боль, які зьвязваў зь фінальным тостам і выпітай тады паловай келіху брэндзі. Перарываўся ён і каб сербануць ліманаду, затрымліваўся, пасмоктваючы кавалачак лёду. Сядзеў у шкарпэтках, у кашулі без устаўнога каўнерыка, з апушчанымі па баках шлейкамі ў зялёную палоску, і сама думка пра тое, што трэба пераапранацца на пахаваньне, раздражняла яго. Неўзабаве ён кінуў чытаньне, паклаў адну кніжку на другую і стаў павольна гушкацца ў лазовым крэсьле, аглядаючы з сумам бананавае кустоўе ў мокрым двары, абадранае дрэва манга, мошак, якія зьяўляліся пасьля дажджу, – эфэмэрны бляск яшчэ аднаго дня, які сыходзіў назаўжды. Ён забыўся ўжо на тое, што меў папугая з Парамарыба, якога любіў, як чалавека, калі раптам пачуў яго. «Каралеўскі папугайчык», – сказаў уцякач. Па голасе доктар Урбіна здагадаўся, што папугай дзесьці надта блізка, амаль побач зь ім, і тут жа заўважыў яго на самай нізкай галінцы мангавага дрэва.

  * Мера зямлі (64,5 га).

   
– Ах ты нахабнік! – сказаў ён яму.

Папугай адказаў голасам гаспадара:

– А ты, пэўна, яшчэ большы нахабнік, доктар.

Доктар працягваў гамонку з папугаем, не спускаючы зь яго вачэй, пакуль насоўваў чаравікі, вельмі асьцярожна, абы толькі не спужаць птушку. Затым падняў шлейкі і выйшаў на гразкі ад дажджу двор, намацваючы перад сабой шлях кіем: не хапала яшчэ спатыкнуцца на трох прыступках тэрасы. Папугай не варухнуўся. Ён быў так нізка, што доктар працягнуў яму кій, каб папугай сеў на срэбнай булдавешцы, як звычайна рабіў, але той упарціўся. Ён скокнуў на суседнюю галінку, трохі вышэй, але тое месца было нават лепш дасягальным, бо на галіну абапіралася лесьвіца, якую прыставілі да прыходу пажарнікаў. Доктар Урбіна прыкінуў вышыню на вока і падумаў, што варта падняцца на дзьве прыступкі, і ён дацягнецца да папугая. Вось ён адолеў першую прыступку, напяваючы песьню, каб адцягнуць увагу капрызьлівай птушкі, якая паўтарала словы без мэлёдыі, але адыходзіла па галінцы бакавымі крокамі. Доктар Урбіна ўзьняўся на другую прыступку бязь цяжкасьці, трымаючыся за лесьвіцу рукамі, і папугай пачаў паўтараць усю песьню цалкам, але не варушыўся. Гаспадар узьняўся на трэцюю прыступку і адразу на чацьвёртую, бо ён блага разьлічыў вышыню галінкі. Тады, трымаючыся за лесьвіцу левай рукой, паспрабаваў узяць папугая правай. Дыгна Парда, старая кухарка, ішла папярэдзіць, што доктар ужо спазьняецца на пахаваньне, убачыла чалавека на лесьвіцы са сьпіны і не пазнала б Хувэналя Ўрбіна, калі б не знаёмыя элястычныя шлейкі ў зялёную палоску.

– А Божа ж мой! – закрычала яна. – Ён жа заб’ецца!

Доктар Урбіна схапіў папугая за глотку зь пераможным уздыхам: «А во як!» Аднак тут жа адпусьціў яго, бо лесьвіца высьлізнула з-пад ног, і ён на хвілю павіс у паветры, уцяміўшы, што памірае без прычасьця, ня маючы часу на каяньне і разьвітаньне з блізкімі, у чатыры гадзіны і сем хвілінаў у дзень сьвятое нядзелі, на Сёмуху.

Фэрміна Даса каштавала на кухні суп для вячэры, калі пачула лямант Дыгны Парда, тупат хатняй прыслугі і тут жа – галасы суседзяў. Яна кінула лыжку і пабегла, як мага хутчэй, адчуваючы непазьбежны цяжар сваіх гадоў, і раўла, нібыта ашалелая, ня ведаючы яшчэ, што здарылася пад ценем мангавага дрэва, і сэрца абарвалася, калі ўбачыла мужа, які ляжаў тварам дагары ў непралазнай гразі, ужо амаль мёртвы. Ён яшчэ супраціўляўся апошняму ўдару сьмерці, каб жонка пасьпела прыбегчы, і пазнаў яе ў натоўпе скрозь сьлёзы гора, бо паміраў ён у ейнай адсутнасьці. Доктар паглядзеў на яе ў навечна апошні раз, і ў ягоных вачох было столькі сьвятла, суму і ўдзячнасьці, колькі яна ня бачыла ў іх за паўстагодзьдзя сужыцьця, і ён пасьпеў шапнуць ёй апошнім сваім подыхам:

– Толькі Бог ведае, як я цябе кахаў!

Гэтая сьмерць засталася ў памяці люду, і небеспадстаўна. Толькі скончыўшы сваю спэцыялізацыю ў Францыі, доктар Хувэналь Урбіна стаўся вядомым у краіне тым, што своечасова спыніў апошнюю эпідэмію халеры, якая ўспыхнула ў правінцыі, спыніў новымі і рашучымі мэтадамі. Папярэдняя эпідэмія, якая надарылася, калі ён яшчэ быў у Эўропе, скасіла чвэрць гарадзкога насельніцтва менш чым за тры месяцы, сьмерць забрала нават ягонага бацьку, таксама вельмі паважанага лекара. Карыстаючыся набытай павагай і тым, што ён удала ўклаў сямейныя сродкі, доктар заснаваў Мэдыцынскае таварыства, першае і адзінае ў прыбярэжных правінцыях на працягу многіх гадоў, і стаўся ягоным пажыцьцёвым старшынём. Ён дамогся, каб збудавалі першы водаправод, першую каналізацыйную сыстэму і крыты гарадзкі рынак, што дазволіла палепшыць стан смуроднае бухты Прывідаў. Апрача таго, ён быў прэзыдэнтам Моўнай і Гістарычнай акадэміяў. Рымска-каталіцкі патрыярх Ерусаліму ўганараваў яго тытулам кавалера Ордэну Труны Гасподняй за ягоныя заслугі перад касьцёлам, а ўрад Францыі надаў яму Ордэн Ганаровага Легіёну і прысвоіў ступень камандора. Ён быў душою ўсіх рэлігійных і грамадзкіх таварыстваў, якія існавалі ў горадзе, і асабліва – Патрыятычнага аб’яднаньня, куды ўваходзілі ўплывовыя грамадзяне бяз пэўных палітычных інтарэсаў, якія рабілі ціск на ўрад і на мясцовых камэрсантаў прагрэсіўнымі ініцыятывамі, вельмі сьмелымі для тых часоў. Сярод іх яшчэ сёньня прыгадваюць спробу выкарыстаць для гораду паветраны шар, які ў першым сваім урачыстым палёце павёз ліст у Сан-Хуан-дэ-ля-Сіенага, нашмат раней, чым людзі пачалі думаць пра рэальныя перавагі авіяпошты. Іншымі ініцыятывамі сталіся стварэньне Цэнтру мастацтваў, які пазьней арганізаваў Школу мастацтваў у тым будынку, дзе яна існуе і сёньня, і ладжаньне штокрасавіцкіх паэтычных чытаньняў.

Толькі ён дасягнуў таго, што здавалася немагчымым на працягу стагодзьдзя: рэстаўрацыі Тэатру камэдыі, які з часоў калёніі ператварыўся ў арэну пеўневых баёў і габавальнік для байцовых пеўняў. Гэта была кульмінацыя калясальнай грамадзкай кампаніі, у шэрагі якой былі ўцягнутыя ўсе пласты насельніцтва без выключэньня. Удзельнікаў кампаніі было дужа багата, і многія ўважалі, што ейная мэта мелася б быць больш годнай. Але ўсё ж новы Тэатар камэдыі быў адкрыты, хоць яшчэ не было ні крэслаў, ні лямпаў, і гледачы мусілі прыносіць самі, на чым сядзець і чым асьвятляць залю ў антрактах. Быў уведзены этыкет, уласьцівы вялікім прэм’ерам Эўропы, – дамы дэманстравалі пад карыбскай сьпякотай доўгія вечаровыя строі і футры ад найлепшых кушняроў. Праўда, спатрэбіўся дазвол на ўваход прыслузе: хтосьці ж мусіў несьці крэслы, лямпы і ўсялякую ежу, інакш як вытрываць бясконцыя п’есы – аднойчы праграма зацягнулася да ранішняе імшы. Сэзон адкрыла француская опэрная трупа, якая зьдзівіла публіку навінкай у аркестры – арфай. Слыннасьць трупы трымалася на бездакорна чыстым сапрана і драматычным таленце турчанкі, якая сьпявала басанож, і на кожным пальцы ейных ног зьзялі пярсьцёнкі з каштоўнымі камянямі. Ужо ў першым акце сцэну было ледзь відаць, а ў сьпевакоў прападаў голас з-за дыму, ад шматлікіх лямпаў на алеі дзікае пальмы кароса. Але гарадзкія хранікёры ніякім чынам не згадалі гэтай дробнай непрыемнасьці, затое дэталёва расьпісалі самае векапомнае. Безумоўна, тое была самая заразьлівая ініцыятыва доктара Ўрбіна, бо на опэрную ліхаманку нечакана захварэлі самыя шырокія пласты насельнікаў гораду – так узьнікла цэлае пакаленьне Ізольдаў і Атэлаў, Аідаў і Зыгфрыдаў. Аднак ніколі не даходзіла да скрайнасьцяў, пра якія марыў доктар Урбіна: яму так і не давялося ўбачыць, як прыхільнікі італьянскай опэрнай традыцыі біліся б кіямі ў антрактах з аматарамі вагнэраўскага стылю.

Доктар Хувэналь Урбіна ніколі не займаў афіцыйных пасадаў, якія прапаноўвалі яму даволі часта і безь якіх-кольвек умоваў, і бязьлітасна крытыкаваў лекараў, што выкарыстоўвалі свой аўтарытэт дзеля палітычнай кар’еры. Хоць яго лічылі лібэралам, і на выбарах ён галасаваў за іхную партыю, рабіў ён гэта, хутчэй, па звычцы, чым зь перакананьняў, і, верагодна, быў адзіным нашчадкам вялікага роду, які дасюль кленчыў, калі бачыў парадную карэту арцыбіскупа. Ён лічыў сябе прыроджаным пацыфістам, прыхільнікам канчатковага замірэньня лібэралаў і кансэрватараў на карысьць радзіме. Але ягоная грамадзянская пазыцыя была такой незалежнай, што ніхто не прымаў яго за паплечніка: лібэралы запісалі доктара Ўрбіна да пячорных арыстакратаў, кансэрватары казалі, што яму і да масона недалёка, а масоны пагарджалі ім як патаемным клерыкалам, які перадусім служыў Сьвятому Прастолу. Менш крыважэрныя крытыкі меркавалі, што ён усяго толькі зачараваны Паэтычнымі спаборніцтвамі арыстакрат, які не заўважае, што нацыя патанае ў крыві бясконцай грамадзянскай вайны.

Толькі два ўчынкі не вязаліся з гэтым вобразам. Першым быў пераезд у новы дом кварталу нуварышаў са старажытнага палацу маркіза Касальдуэра, дзе больш за стагодзьдзе жыў ягоны род. Другім быў ягоны шлюб зь мясцовай прыгажуняй без імя і маёмасьці, зь якой употайкі сьмяяліся дамы з доўгімі прозьвішчамі*, пакуль насуперак амбітнасьці ня ўпэўніліся, што яна была ў сем разоў вышэйшай за іх годнасьцю і характарам. Доктар Урбіна заўжды меў на ўвазе гэтыя ды іншыя заганы свайго грамадзкага аблічча, і ніхто так, як ён, не ўсьведамляў, што застаўся апошнім дзейным нашчадкам згасаючага роду. Ягоныя дзеці былі толькі бляклым тупіком. Марка Аўрэліё, ягоны сын, таксама лекар, як бацька і ўсе першынцы кожнага пакаленьня, не зрабіў за пяцьдзясят гадоў жыцьця нічога вартага – нават сына. Адзіная дачка Афэлія пайшла за працавітага банкаўскага клерка зь Нью-Арлеану і да клімаксу нарадзіла трох дачок і ніводнага сына. Аднак, нягледзячы на шкадаваньне, што ягоная кроў ня будзе сілкаваць хаду гісторыі, сьмерць больш за ўсё трывожыла доктара Ўрбіна тым, што Фэрміне Дасе давядзецца жыць у самоце.

  * Карэль, Алексіс (1873–1944) – францускі хірург і патафізіёляг, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі (1912); Монтэ, Аксэль (1857–1949) – швэдзкі лекар і пісьменьнік.

   
Так ці інакш, трагічнае здарэньне скаланула ня толькі блізкіх, але перадалося і на просты люд, што выходзіў на вуліцу, спадзеючыся ўбачыць хоць водбліск вялікасьці паважнага нябожчыка. Была абвешчаная трохдзённая жалоба, дзяржаўныя ўстановы прыспусьцілі сьцягі, званы ўсіх храмаў званілі, пакуль не зачынілі грабніцу ў сямейным склепе. Майстры са Школы мастацтваў зьнялі пасьмяротную маску, якая мусіла служыць формай для бюста ў натуральную велічыню, але ад праекту адмовіліся, ніхто не палічыў годным памяці нябожчыка той жах апошняга імгненьня, які адбіў зьлепак. Знакаміты мастак, які выпадкова знаходзіўся ў горадзе праездам у Эўропу, напісаў вялікае палатно, поўнае патэтычнага рэалізму, дзе паказаў доктара Ўрбіна на лесьвіцы ў наканаваны момант, калі ён працягнуў руку, каб злавіць папугая. Адзінае адхіленьне мастака ад жорсткае праўды здарэньня было ў тым, што ён напісаў яго не ў кашулі без устаўнога каўнерыка і са шлейкамі ў зялёную палоску, а ў капелюшы і чорным сурдуце, як на партрэце, што зьмясьцілі газэты часоў эпідэміі халеры. Праз пару месяцаў пасьля трагедыі, каб людзі маглі пабачыць твор, карціну выставілі ў «Залатым дроце», прасторнай галерэі, дзе гандлявалі імпартнымі таварамі і празь якую праходзіў увесь горад. Затым карціна была паказаная ва ўсіх дзяржаўных і прыватных установах, якія лічылі сваім абавязкам схіліцца перад памяцьцю слыннага суайчыньніка, і нарэшце на ўгодкі павесілі ў Школе мастацваў, адкуль шмат гадоў пазьней студэнты жывапісу зьнялі яе, каб спаліць на ўнівэрсытэцкім пляцы як сымбаль агіднай эстэтыкі і ненавісных часоў.

Зь першага моманту сталася відавочным, што ўдава Фэрміна Даса не бездапаможная істота, як баяўся памерлы муж. Яна была рашуча настроеная не дазваляць аніякім чынам выкарыстоўваць труп ейнага мужа, пагрэбаваўшы нават ганаровай тэлеграмай прэзыдэнта рэспублікі, які загадаў ушанаваць нябожчыка і наладзіць доступ да цела ў актавай залі правінцыяльнага ўраду. З такой жа годнасьцю адмовілася яна ад таго, каб штось падобнае адбылося ў катэдральным саборы, як прасіў яе асабіста арцыбіскуп, і толькі дазволіла ненадоўга прывезьці нябожчыка ў сабор для адпяваньня. Нават на просьбы агаломшанага рознымі прапановамі сына Фэрміна Даса адказвала стойкасьцю і сялянскім перакананьнем, што мёртвыя не належаць нікому, акрамя ўласнай сям’і, і разьвітвацца зь ім будуць дома, п’ючы каву з хатнім пірагом і маючы поўную свабоду аплакваць яго, каму як заўгодна. Традыцыйныя дзевяць дзён жалобы яна ня ладзіла: дзьверы зачыніліся пасьля пахаваньня і адчыняліся толькі перад самымі блізкімі.

Дом быў ва ўладзе сьмерці. Каштоўныя рэчы прыбралі ў надзейнае месца, і на голых сьценах можна было ўбачыць сьляды ад зьнятых карцінаў. Крэслы – свае і пазычаныя ад суседзяў – стаялі ўздоўж сьценаў ад залі да спальні, і пустыя месцы здаваліся велізарнымі, а галасы гучалі прывідна, бо грувасткую мэблю таксама павыносілі, толькі раяль застаўся ў сваім куце пад белым покрывам. У цэнтры кабінэту-бібліятэкі, на бацькоўскім пісьмовым стале, яшчэ без труны, ляжала цела таго, хто яшчэ нядаўна быў Хувэналем Урбіна дэ ля Калье, з застылым выразам апошняга жаху на твары, у чорным плашчы і з баявой шпагай кавалера Ордэна Труны Гасподняй. Побач, у глыбокай жалобе, трапяткая, але цалкам валодаючы сабой, Фэрміна Даса прымала спачуваньні без драматызму, нават бязь лішніх рухаў да адзінаццатай раніцы наступнага дня, калі разьвіталася з мужам, махнуўшы з порціку хусткай.

Няпроста было ёй узяць сябе ў рукі з таго моманту, як яна пачула кліч Дыгны Парда ў двары, і ўбачыла так любага ёй старога чалавека пры сьмерці ў мешаніне ліпкае гразі. Першай рэакцыяй была надзея, бо ягоныя вочы былі расплюшчанымі і выпраменьвалі такое сьвятло, як ніколі ў жыцьці. Яна прасіла Бога даць ёй хоць імгненьне, каб ён не сышоў без упэўненасьці ў тым, што яна кахала яго, нягледзячы на прыкрыя сумневы, і адчула нястрымнае жаданьне наладзіць сумеснае жыцьцё наноў, каб яны маглі сказаць тое, чаго ня здолелі сказаць адзін аднаму, і каб маглі перарабіць тое, што не атрымалася раней. Аднак ёй давялося скарыцца перад непазьбежнасьцю сьмерці. Ейнае гора ператварылася ў сьляпую злосьць да ўсяго сьвету і нават да сябе, і гэта надало ёй сілу і мужнасьць для сустрэчы з адзінотай сам-насам. З таго моманту яна ня ведала ні хвілі спакою, але засьцерагалася, каб які-кольвечы ейны жэст не зразумелі як праяву паказнога гора. Толькі аднойчы, далібог міжволі, дапусьціла яна патэтычную ноту, і гэта здарылася ў нядзелю аб адзінаццатай ночы, калі прывезьлі біскупскую труну, якая пахла гонкім кедрам, зь меднымі ручкамі і шаўковай, сьцёганай абіўкай. Доктар Урбіна Даса адразу загадаў зачыніць труну, бо ў доме не было чым дыхаць з-за водару безьлічы кветак у невыноснай сьпякоце, да таго ж яму падалося, што на бацькавай шыі праступілі першыя цёмна-лілейныя плямы. Хтосьці разгублена сказаў у цішы: «У такім веку чалавек і жывы напалову згнівае». І вось тады, перад тым, як закрылі труну, Фэрміна Даса зьняла шлюбны пярсьцёнак і надзела яго нябожчыку мужу, затым прыкрыла яго руку сваёй, як рабіла заўсёды, калі бачыла, што ён паглыбляецца ў летуценьні на людзях.

– Хутка пабачымся, – вымавіла яна.

Флярэнтына Арыса, нябачны ў натоўпе выбітных асобаў, адчуў, нібыта яму працялі бок шпагаю. Фэрміна Даса не заўважыла яго ў мітусьні першых спачуваньняў, хоць ніхто так, як ён, не заставаўся ў доме практычна да канца і ня быў гэтак карысным у клопатах цяжкой ночы. Менавіта ён навёў парадак на кухні, каб кавы хапала ўсім. Ён дастаў крэслы, калі ня стала хапаць нават суседзкіх, і падказаў ставіць да сьцяны двара вянкі, бо ў доме яны ўжо не зьмяшчаліся. Дзякуючы яму хапіла брэндзі для гасьцей доктара Лясыдэса Алівэльлі, якія, даведаўшыся пра трагедыю падчас яго срэбнага юбілею, адразу прыехалі, так бы мовіць, на працяг, пасеўшы ўкола мангавага дрэва. Ён адзіны своечасова зрэагаваў, калі папугай-уцякач зьявіўся апоўначы ў ядальні з узьнятай галавой і раскінутымі крыламі, ад чаго ўсе прысутныя здранцьвелі, бо зьяўленьне папугая нагадвала абрад пакаяньня. Флярэнтына Арыса схапіў яго за глотку, ня даўшы яму часу выкрыкнуць якое глупства, і ў клетцы пад покрывам вынес у стайню. Ён усё зрабіў настолькі дыхтоўна і талкова, што нікому не прыйшло да галавы падумаць, нібыта гэта ўмяшальніцтва ў чужыя справы, – насупраць, людзі ўспрынялі яго паводзіны як бясцэнную дапамогу ў гадзіну сямейнага гора.

Флярэнтына Арыса быў такім, якім здаваўся: сур’ёзным і паслужлівым старым. Ён быў хударлявы, але не ссутулены, са скурай смуглявай і безвалосай, прагныя вочы пазіралі скрозь круглыя акуляры ў асадзе зь белага мэталу, а рамантычныя вусы з напамаджанымі канцамі здаваліся трохі старамоднымі. Апошнія пасмы валасоў ён прычэсваў ззаду і ўкладваў лякам пасярэдзіне бліскучага чэрапу – адзінае мажлівае вырашэньне пры поўнай аблыселасьці. Яго прыроджаная ветлівасьць і разьняволеныя манеры скаралі адразу, але, як у заўзятага халасьцяка, адначасова выглядалі падазрона. Ён выдаткаваў шмат грошай, хітрамудрасьці і сілы волі, каб ня так заўважаліся ягоныя семдзесят шэсьць гадоў, якія ён адзначыў у сакавіку, і быў упэўнены ў тым, што сам-насам са сваёй душою ён кахаў моўчкі і нашмат мацней, чым хто-кольвек на белым сьвеце.

У ноч разьвітаньня з доктарам Урбіна ён быў у тым жа, у чым яго застала сумная вестка і, дарэчы, як заўсёды, нягледзячы на чэрвеньскую сьпёку: у тройцы зь цёмнай тканіны, з шаўковым бантам замест гальштука, з цэлюлёідным каўнерыкам, у пільсьцёвым капелюшы і з парасонам з чорнага атлясу, які служыў яму адначасна і кіем. Але на золку ён на пару гадзінаў зьнік з жалобнага дому, а зь першымі промнямі сонца, сьвежы, старанна паголены, вярнуўся, прынёсшы з сабою водар лясьёну. Ён пераапрануўся ў чорны старамодны сурдут, які апраналі хіба што на хаўтуры альбо да імшы перадвелікоднага тыдня; строй завяршаў цьвёрды каўнерык са стужкай, якую насілі мастакі замест гальштуку, і лёгкі капялюш. Ён зноўку прыйшоў з парасонам, на гэты раз ня толькі па завядзёнцы, але й таму, што быў упэўнены: да дванаццатай пройдзе дождж, пра што сказаў доктару Ўрбіна Дасу на выпадак, калі той надумае перанесьці хаўтуры на больш раньні час. І сапраўды, доктар Урбіна Даса паспрабаваў гэта зрабіць, бо Флярэнтына Арыса належаў да сямейства карабельнікаў і сам зьяўляўся прэзыдэнтам Карыбскай параходнай кампаніі, а гэта дазваляла меркаваць, што ён разьбіраецца ў капрызах надвор’я. Але доктар Урбіна Даса ня здолеў узгадніць зьмены своечасова, бо напярэдадні прадстаўнікі цывільных і вайсковых уладаў, грамадзкіх і прыватных установаў, вучэльняў і рэлігійных супольнасьцяў, вайсковы духавы аркестар і аркестар Школы мастацтваў былі запрошаныя да адзінаццатай, так што пахавальная працэсія, што мелася ўвайсьці ў гісторыю, была разагнаная жудаснай навальніцай. Толькі некаторыя зь іх дахлюпалі па гразі да фамільнага склепу, побач зь якім ад каляніяльных часоў расла сэйба, галіны якой раскінуліся па-над мурамі цьвінтара. У цені гэтай самай сэйбы, але за сьцяной, на дзялянцы для самагубцаў, карыбскія ўцекачы напярэдадні пахавалі Ерэмію дэ Сэнт-Амура разам зь ягоным сабакам, адпаведна апошняй волі нябожчыка.

Флярэнтына Арыса быў сярод тых, хто дайшоў да склепу і адбыў да самага канца пахаваньня. Ён прамок да сподняга і пасьпяшаўся дадому, баючыся захварэць на пнэўманію пасьля столькіх гадоў выключнай перасьцярогі і празьмернай прафіляктыкі. Ён загадаў, каб яму зрабілі гарачага ліманаду з брэндзі, выпіў шклянку зь дзьвюма пілюлямі фэнасьпірыну, лёг і доўга пацеў, захутаны ў коўдру з воўны, пакуль цела не прыйшло ў норму. Вярнуўшыся на хаўтуры, ён ужо пачуваўся вельмі добра. Фэрміна Даса зноў узяла ў свае рукі ўладныя лейцы, дом ужо быў прыбраны да прыёму людзей. У чырвоным покуце кабінэту яна паставіла пастэльны партрэт нябожчыка мужа з жалобнай стужкай на рамцы. А восьмай увечары набілася шмат людзей, і было сьпякотна, як напярэдадні, але адразу пасьля малітвы за спачын душы хтосьці запусьціў шэптам просьбу не затрымлівацца доўга, маўляў, няхай удава адпачне першы раз пасьля ліхой хвілі.

Фэрміна Даса разьвітвалася з бальшынёю гасьцей, стоячы каля покуці, але апошнюю групу блізкіх сяброў праводзіла да дзьвярэй, каб зачыніць за імі, як яна рабіла заўсёды. Яна ўжо зьбіралася гэта зрабіць, калі заўважыла: Флярэнтына Арыса ў жалобе стаяў сярод ужо пустой залі. Яна нават узрадавалася: шмат гадоў таму яна выкрасьліла гэтага чалавека са свайго жыцьця, і цяпер, калі адбылося ачышчэньне часам, упершыню толкам бачыла яго. Але яшчэ да таго, як яна пасьпела вымавіць словы ўдзячнасьці, ён з трымценьнем і годнасьцю прыклаў капялюш да сэрца і выціснуў нарыў, зь якім пражыў амаль усё жыцьцё.

– Фэрміна, – сказаў ён, – я чакаў выпадку больш за паўстагодзьдзя, каб зноў паўтарыць клятву вечнай адданасьці і каханьня.

Фэрміна Даса магла б вырашыць, што перад ёю – вар’ят, калі б ня мела падставаў думаць, што ў гэтае імгненьне ім кіраваў Сьвяты Дух. Адразу ўзьнікла жаданьне кінуць яму праклён за блюзьнерства: гэта ж трэба сказаць такое, калі нябожчык муж яшчэ не пасьпеў астыць у труне. Але гэтаму супраціўлялася ейная годнасьць, якую яна захоўвала ў хвіліны шаленства. «Прэч адсюль, – сказала Фэрміна. – І ніколі болей да самае магілы ня лезь мне ў вочы». Яна адчыніла дзьверы насьцеж і дадала:

– Спадзяюся, няшмат табе засталося.

Калі ягоныя крокі на пустой вуліцы сьціхлі, яна павольна зачыніла дзьверы на засаўку і замкі, і самотна сустрэла лёс. Да гэтага моманту ніколі ў жыцьці яна не ўсьведамляла ўсёй глыбіні той драмы, якую сама спарадзіла, калі ёй толькі споўнілася васямнаццаць, і якая будзе перасьледаваць яе ажно да самае сьмерці. Яна заплакала ўпершыню з моманту няшчасьця і бязь сьведкаў – толькі так яна і ўмела. Аплакала сьмерць мужа, сваю самоту і сваю злосьць, а калі ўвайшла ў пустую спальню, аплакала і сябе, бо амаль ніколі ня спала адна ў гэтай пасьцелі з тае пары, як стала жанчынай. Усё, што належала мужу, выклікала сьлёзы: хатнія пантофлі з пампонамі, піжама пад падушкай, прастора безь яго ў люстэрку туалетнага століка, асаблівы пах ягонай скуры. Раптам яна скаланулася ад няяснае думкі: «Любыя людзі мусяць паміраць разам зь іхнымі рэчамі». Яна не прыняла дапамогі прыслугі, каб легчы, і нічога ня стала есьці перад сном. Разьбітая горам, яна маліла Бога паслаць ёй сьмерць гэтай жа ноччу ўва сьне і легла з надзеяй, што так яно й будзе. Яна імгненна заснула, нават не распранаючыся, а толькі скінуўшы чаравікі. Спала як забітая, ведаючы, аднак, што ў сьне працягвае жыць, што палова ложка раптоўна аказалася залішняй; яна ляжала бокам на левай палове, як заўсёды, але з другога боку не хапала мужа для раўнавагі. Скрозь сон яна падумала, што больш ніколі ня здолее спаць, як раней, і пачала енчыць у сьне, і далей спала ў сьлязах, ні разу не мяняючы позы. Праспаўшы ўсіх пеўняў, яна прачнулася ад нялюбага безь яго ранішняга сонца. Толькі тады яна зразумела, што спала зашмат, але не памерла, і пакуль спала, плачучы, больш думала пра Флярэнтына Арысу, чым пра нябожчыка мужа.

Са свайго боку, Флярэнтына Арыса не пераставаў думаць пра яе ні на хвіліну з тае пары, як Фэрміна Даса безапэляцыйна адмовіла яму пасьля доўгага і супярэчлівага каханьня, а здарылася гэта пяцьдзясят адзін год, дзевяць месяцаў і чатыры дні назад. Яму ня трэба было весьці лік дням безь яе, драпаючы рысы, нібыта на сьценах турэмнае камэры, бо не было дня без таго, каб нешта не змушала прыгадаць яе. Калі яна парвала зь ім, яму было дваццаць два гады і ён жыў з маці, Трбнсытай Арысай, якая арандавала паўдому на вуліцы Вэнтанас, дзе з маладосьці трымала галянтарэйную краму і яшчэ распускала рваныя кашулі і старыя анучы – шчыпала корпію, якую набывалі лязарэты для параненых. Ён быў яе адзіны сын, плён выпадковай сувязі зь вядомым карабельнікам донам Піем Пятым Ляайсам і – усе ведалі – старэйшым з трох братоў, што заснавалі Карыбскую параходную кампанію і далі першы штуршок паравой навігацыі па рацэ Магдалене.

Дон Пій Пяты Ляайса памёр, калі сыну было дзесяць гадоў. Хоць бацька патаемна падтрымліваў хлопца, ён і ня думаў прызнаваць яго перад законам, а таксама не забясьпечыў яму будучыні, так што Флярэнтына Арыса насіў адзіна матчына прозьвішча, але народ ведаў, чый насамрэч ён сын. Пасьля бацькавай сьмерці Флярэнтына Арысу давялося кінуць вучобу, ён уладкаваўся вучнем на пошце, дзе яму даручылі ўскрыцьцё мяхоў і разбор карэспандэнцыі; ён таксама абвяшчаў пра прыбыцьцё параходаў з поштай, уздымаючы сьцяг адпаведнай краіны над дзьвярыма канторы.

Ягоная кемлівасьць не засталася па-за ўвагай тэлеграфіста, нямецкага імігранта Лятарыя Тугута, які, акрамя асноўнае службы, граў на аргане падчас вялікіх сьвятаў у катэдральным саборы і даваў прыватныя заняткі музыкі. Лятары Тугут навучыў яго карыстацца азбукай Морзэ і тэлеграфічным апаратам; некалькі заняткаў ігры на скрыпцы хапіла, каб Флярэнтына Арыса зайграў на слых, як прафэсіянал. Калі васямнаццацігадовы Флярэнтына Арыса ўпершыню ўбачыў Фэрміну Дасу, ён ужо лічыўся самым цікавым маладым чалавекам свайго кола, лепш за ўсіх танчыў пад модную музыку, чытаў на памяць сэнтымэнтальныя вершы і заўсёды быў гатовы далучыцца да сваіх сяброў, каб граць сольныя скрыпічныя сэрэнады іхным каханкам. Ужо тады ён быў хударлявым, індзейскія валасы скараліся толькі духмянаму фіксатару, акуляры ад блізарукасьці падкрэсьлівалі ягоны бездапаможны выгляд. Дэфэкт зроку ня быў адзіным, яшчэ ён усё жыцьцё пакутаваў ад хранічных запораў і карыстаўся рознымі паслабляльнымі сродкамі. У яго быў адзіны выходны строй, які дастаўся ад нябожчыка бацькі, але Трансыта Арыса так сачыла за ім, што кожную нядзелю ён выглядаў, як новы. Нягледзячы на чэзлы выгляд Флярэнтына, на яго замкнёнасьць і змрочнае адзеньне, дзяўчаты ягонага кола патаемна разыгрывалі лятарэю на права застацца зь ім сам-насам, ды і ён ня быў супраць такіх гульняў, пакуль ня ўбачыў Фэрміну Дасу: тады час гульняў скончыўся.

Упершыню ён убачыў яе аднойчы днём, калі Лятары Тугут даручыў яму аднесьці тэлеграму чалавеку без дакладнай адрэсы, якога звалі Лярэнса Дасам. Флярэнтына Арыса адшукаў яго ў раёне Эвангельскага сквэрыку, у самым старажытным, амаль разваленым доме, унутраны дворык якога быў падобны на галерэю абацтва, з той розьніцай, што тут у кветніках расло адно пустазельле і стаяў фантан без вады. Флярэнтына Арыса не пачуў ні гуку, які б выдаў прысутнасьць чалавека, пакуль ішоў за босай прыслужніцай пад зводамі калідора, дзе бачыў яшчэ не распакаваныя пасьля пераезду скрыні, мулярскія інструмэнты, кучы вапны і наваленыя мяхі з цэмэнтам, бо дом сур’ёзна рэстаўравалі. У глыбіні дворыку месьцілася часовая кантора, дзе вельмі тоўсты чалавек з кучаравымі бакенбардамі і закручанымі вусамі бавіў сіесту, седзячы за пісьмовым сталом. Яго сапраўды звалі Лярэнса Дасам, яго мала хто ведаў у горадзе, бо ён прыехаў аднекуль менш чым два гады таму і, апрача таго, сыходзіўся зь людзьмі ня надта проста.

Лярэнса Даса ўзяў тэлеграму, нібыта гэта быў працяг кашмарнага сну. Флярэнтына Арыса з пэўным прафэсійным спачуваньнем глянуў у ягоныя бляклыя вочы, заўважыў няўпэўненасьць у пальцах, калі той ірваў налепку на складзенай тэлеграме, – гэта быў жах, які сьціскаў сэрца, жах, часьцяком заўважны ў адрасатаў, якія ўсё яшчэ зьвязвалі тэлеграмы са сьмерцю. Лярэнса Даса прачытаў тэкст і акрыяў. Уздыхнуў: «Добрыя навіны», і ўручыў Флярэнтына Арысу пяць рэалаў*, даўшы зразумець усьмешкай палёгкі, што не відаць бы яму манэты, калі б навіны былі благія. Пасьля паціснуў руку на разьвітаньне, што не было прынята рабіць у адносінах да кур’ераў, і прыслужніца правяла Флярэнтына да ўваходнае брамы, але ня каб правесьці, а каб прасачыць за ім. Яны вярталіся тым жа шляхам, пад скляпеньнямі калідора, але цяпер Флярэнтына Арыса дазнаўся, што ў доме жыве хтосьці яшчэ, бо заліты сьвятлом дворык напаўняўся жаночым голасам, які паўтараў урок чытаньня. Праходзячы каля пакою для шытва, ён убачыў праз акно дарослую жанчыну і дзяўчыну, якія сядзелі ў састаўленых ушчыльную крэслах і разам сачылі па кнізе, якую дарослая жанчына трымала на прыпале. Яму падалося дзіўным, што дачка вучыць чытаць маці. Ён памыліўся толькі ў адным, бо старэйшая была цёткай, хоць выхоўвала дзяўчыну як маці. Заняткі не спыніліся, але дзяўчына ўзьняла вочы, каб паглядзець, хто праходзіць каля акна, і гэты выпадковы погляд спарадзіў такі катаклізм каханьня, які ня згас і праз паўстагодзьдзя.

  * Прозьвішчы гішпанскіх арыстакратаў складаюцца зь вялікай колькасьці элемэнтаў.

   
Флярэнтына Арыса дазнаўся пра Лярэнса Дасу толькі тое, што ён пераехаў з Сан-Хуан-дэ-ля-Сіенага з адзінай дачкою і незамужняй сястрой, як толькі мінулася эпідэмія халеры, і тыя, хто бачыў, як яны сыходзілі з параходу, не сумняваліся, што сям’я прыехала назаўсёды, бо прывезла ўсё неабходнае, каб добра абсталяваць дом. Жонка Лярэнса Дасы памерла, калі дзяўчына была зусім маленькай. Сястру звалі Эскалястыка, ёй было сорак гадоў, і яна дала воту насіць вопратку францішканкі па-за домам і паясны шнур – на вачох у сям’і. Дзяўчынцы было трынаццаць гадоў, і яе звалі, як нябожчыцу маці, – Фэрмінай.

Людзі меркавалі, што Лярэнса Даса быў чалавекам заможным, бо ён нічым не займаўся, але жыў добра ды гатоўкай аддаў дзьвесьце пэса золатам за дом у Эвангельскім сквэрыку, рэстаўрацыя якога мусіла абысьціся яму, прынамсі, удвая даражэй. Дачка вучылася ў школе Зьяўленьня Сьвятой Дзевы, дзе паненкі з найзаможнейшых дамоў ужо цягам двух стагодзьдзяў засвойвалі мастацтва прыстойнага і пакорлівага жыцьця ў шлюбе. Падчас калёніі і ў першыя гады Рэспублікі туды прымалі толькі дачок са знакамітых родаў. Але незалежнасьць прынесла і заняпад арыстакратычных дынастыяў, якія мусілі падпарадкавацца рэаліям новых часоў, і школа адчыніла дзьверы для ўсіх, нягледзячы на наяўнасьць ці адсутнасьць радаводаў на пэргамэнце, абы толькі плацілі, але з адной абавязковай умовай: паступаць мелі права толькі законныя дочкі з каталіцкіх сем’яў. Ва ўсялякім выпадку, гэта была дарагая школа, і той факт, што Фэрміна Даса вучылася там, вызначаў эканамічнае становішча сям’і ў вачох люду, хоць і ня меў дачыненьня да ейнага сацыяльнага статусу. Гэта ўзрадавала Флярэнтына, бо факты пацьвердзілі тое, што гожая дзяўчына зь мігдалавымі вачыма цалкам магла быць рэальным аб’ектам ягоных мараў. Аднак вельмі хутка суворы рэжым, усталяваны ейным бацькам, паўстаў перад ім неадольнай перашкодай. Яе аднагодкі хадзілі ў школу групкамі альбо з дарослай прыслужніцай, а Фэрміна Даса заўсёды ішла зь цёткай, і яе паводзіны гаварылі пра тое, што забаўкі ёй не дазволены.

Вось такім нявінным чынам Флярэнтына Арыса пачаў патаемнае жыцьцё самотнага паляўнічага. А сёмай раніцы ён ужо сядаў на лаўцы ў сквэрыку пад мігдалавым дрэвам і рабіў выгляд, нібыта чытае зборнік вершаў, пакуль не зьяўлялася непрыступная дзяўчына ў школьнай форме зь сінімі палоскамі, у панчохах на гумачцы да каленяў, у строгіх чаравіках, зашнураваных крыж-накрыж, зь цяжкою касой, зьвязанай сьціплаю стужкай, – каса спадала па сьпіне да самае таліі. Ішла яна ганарліва, што выглядала зусім натуральна, з прыўзьнятай галавой і нерухомым позіркам, вастраносая, са школьным партфэлем, прыціснутым да грудзей скрыжаванымі рукамі, ішла хадою газэлі, нібы не падначаленая сіле гравітацыі. Цётка ў бурай вопратцы з францішканскім паясным шнурком ледзь пасьпявала за ёю, і прысутнасьць цёткі выключала магчымасьць падысьці да дзяўчыны. Флярэнтына Арыса назіраў, як яны ішлі і вярталіся чатыры разы на дзень ды яшчэ раз у нядзелю пасьля імшы, і пакуль што яму было дастаткова толькі назіраць за дзяўчынай. Паступова ён стаў ідэалізаваць яе, прыпісваючы ёй неверагодныя дабрадзейнасьці, уяўныя пачуцьці, і праз два тыдні ўсе ягоныя думкі былі толькі пра яе. Ён вырашыў даслаць каханай просты допіс – адзін аркуш, запоўнены з абодвух бакоў каліграфічным пісарскім почыркам. Аднак некалькі дзён допіс заставаўся ў кішэні, бо ён абдумваў, як яго перадаць, а пакуль тое, дапісаў яшчэ колькі бачынаў перад сном, і такім чынам першапачатковы допіс ператварыўся ў слоўнік камплімэнтаў, на якія яго натхнялі кнігі, завучаныя на памяць, – гэтулькі разоў ён іх перачытаў, чакаючы яе ў сквэрыку.

Прыкідваючы, як перадаць ліст, Флярэнтына Арыса паспрабаваў пазнаёміцца зь іншымі дзяўчатамі зь ейнай школы, але яны былі надта далёкія ад ягонага сьвету. Апрача таго, пасьля шпацыраў зь імі яму здалося неразумным дзяліцца з кімсьці сваімі памкненьнямі. Аднак ён дазнаўся, што празь некалькі дзён пасьля прыезду Фэрміну Дасу запрасілі на суботні баль, але бацька забараніў ёй ісьці даволі рэзка: «На ўсё свой час». Ліст ужо займаў шэсьцьдзесят зь нечым бачынаў, калі Флярэнтына Арыса больш ня здолеў супраціўляцца ціску ўласнае таямніцы і без астачы адкрыўся маці, адзінаму чалавеку, зь якім зрэдчас дазваляў сабе хоць якую шчырасьць. Трансыта Арыса расхвалявалася да сьлёз ад наіўнасьці сына ў любоўных справах і паспрабавала накіраваць яго сьвятлом свайго ўласнага досьведу. Перадусім яна пераканала сына не ўручаць каханай стоса лірычных паперак, бо так можна спудзіць дзяўчыну ягонае мары: тая магла быць такой жа недасьведчанай у амурных справах, як і ейны сын. Перш за ўсё, сказала Трансыта Арыса, трэба даць ёй зразумець, што ён цікавіцца ёю, тады прызнаньне не засьпее яе зьнянацку, у яе будзе час падумаць.

– Але галоўнае, – тлумачыла маці, – ты мусіш заваяваць спачатку не яе, а цётку.

Парады, безумоўна, былі мудрымі, але, на жаль, запозьненымі, бо менавіта ў той дзень, калі Фэрміна Даса адарвалася ад чытаньня і ўзьняла вочы, каб паглядзець, хто праходзіць пад скляпеньнямі галерэі, Флярэнтына Арыса ўразіў яе сваёй аўрай безабароннасьці. Увечары, падчас вячэры, бацька гаварыў пра тэлеграму, і такім чынам яна дазналася, навошта прыходзіў Флярэнтына Арыса ў дом і якая ў яго прафэсія. Гэта падштурхнула ейную цікавасьць, бо для яе, як і для многіх людзей таго часу, вынаходніцтва тэлеграфу мела пэўную сувязь з магіяй. Так што яна пазнала яго, угледзеўшы ў сквэрыку, калі ён нібыта чытаў пад ценем мігдалавага дрэва, аднак і знаку не падала, пакуль цётка не заўважыла, што ён тырчыць на адным месцы ўжо ня першы тыдзень. Пазьней, калі яны ўбачылі яго і пасьля нядзельнай імшы, цётка канчаткова пераканалася ў тым, што такія частыя сустрэчы ня могуць быць выпадковымі. І сказала пляменьніцы: «Ня дзеля мяне ён гэтак выпінаецца». Нягледзячы на суворыя паводзіны і манаскую вопратку, цётка Эскалястыка Даса адчувала ў сабе лішку жыцьцёвае моцы і пакліканьне да суўдзелу, што былі яе найлепшыя якасьці. Адна думка пра тое, што мужчына праяўляе зацікаўленасьць да пляменьніцы, выклікала ў яе буру пачуцьцяў. Аднак Фэрміна Даса была яшчэ далёкая нават ад простай цікаўнасьці да праяваў каханьня, і Флярэнтына Арыса адно абудзіў пэўнае шкадаваньне – ёй здавалася, што ён хворы. Але цётка патлумачыла ёй, што трэба жыць і жыць, каб спасьцігнуць сапраўдную сутнасьць мужчыны, і што яна не сумняецца: ён прыходзіць у сквэрык, каб пабачыць яе, і дыягназ у яго адзін – каханьне.

Цётка Эскалястыка была крыніцаю разуменьня й пяшчоты для самотнай дзяўчыны, чые бацькі пражылі разам безь любові. Цётка гадавала дзяўчыну са дня сьмерці маці, а ў дачыненьні да свайго брата Лярэнса паводзілася, хутчэй, як старэйшая сяброўка, чым сястра. Так што зьяўленьне Флярэнтына Арысы сталася для іх патаемнай забавай з тых, якія яны прыдумвалі, каб аздобіць застылы дома час. Чатыры разы ў дзень, праходзячы ўздоўж Эвангельскага сквэрыку, яны неўпрыкмет кідалі позірк у бок бледнага і сьціплага, каб не сказаць вартага жалю вартаўніка каханьня, які амаль заўжды быў у чорным строі, нягледзячы на сьпякоту, і засяроджана рабіў выгляд, што чытае. «Вунь ён», – гаварыла тая зь іх, якая заўважала яго першай, і тады яны душыліся са сьмеху. А ён уздымаў вочы і бачыў дзьвюх суворых асобаў, далёкіх ад ягонага жыцьця, – яны рушылі ўздоўж сквэрыку, нібы не заўважаючы яго.

– Ах ты, гаротнік, – сказала аднойчы цётка. – Ён не адважваецца падысьці, бо з табою я, але прыйдзе дзень і, калі ў яго сур’ёзныя намеры, дык ён неяк перадасьць табе ліст.

Цётка прадбачыла мажлівыя перашкоды і навучыла дзяўчыну патаемнай сувязі на мове жэстаў – незаменнаму сродку для забароненага каханьня. Нечаканую цётчыну гарэзьлівасьць, што межавала зь дзяцінасьцю, Фэрміна Даса ўспрымала цікаўна, усё было ёй у навіну, але яна ніколі не падумала б, што за колькі месяцаў гульня зойдзе так далёка. Яна і не заўважыла, як забава ператварылася ў жарсную патрэбу, кроў пенілася ад прагі яго ўбачыць, а аднойчы ўначы дзяўчына прачнулася пераляканая: ёй прымроілася, што ён стаіць у цемры каля ложка і разглядае яе. Тады яна ўсёй душой пажадала, каб цётчыны прагнозы спраўдзіліся, і ў сваіх малітвах прасіла Бога даць юнаку сьмеласьці, каб ён перадаў ёй ліст, – толькі б дазнацца, што там напісана.

Аднак ейная просьба не была пачутая. Якраз наадварот. Гэтак супала, што Флярэнтына Арыса якраз адкрыўся маці, і яна ўгаворвала яго пакінуць пры сабе семдзесят бачынаў з прызнаньнямі і камплімэнтамі. Карацей кажучы, Фэрміна Даса чакала да канца году. Само чаканьне давяло яе да адчаю: набліжаліся сьнежаньскія вакацыі, і яна ўзрушана пыталася ў сябе, што рабіць, каб бачыць яго і каб ён яе бачыў на працягу трохмесячных школьных вакацыяў. Сумневы грызьлі яе да самае ночы перад Раством, калі яна задрыжэла ад прадчуваньня, што ён побач, у натоўпе вернікаў, якія сабраліся ў катэдральным саборы, і ня зводзіць зь яе вачэй, – вось тады трывожна ды няўрымсьліва забілася сэрца. Яна не адважылася павярнуць голаў, бо сядзела паміж бацькам і цёткай, ёй давялося трымаць сябе ў руках, каб родныя не заўважылі, што зь ёй адбываецца. Але ў натоўпе каля выхаду з храму яна адчула ягоную прысутнасьць так блізка, што непераадольная сіла змусіла зірнуць цераз плячо, калі яны выходзілі з храму праз цэнтральны выхад, і тады ў дзьвюх пядзях ад сябе пабачыла зьледзянелыя вочы, бледны твар і скамянелыя ад жаху й каханьня вусны. Зь перапуду за ўласную дзёрзкасьць яна схапілася за руку цёткі Эскалястыкі, каб ня ўпасьці, а цётка ўлавіла, што рука пляменьніцы схаладнела і праз карункавыя пульсэткі прыдала ёй сьмеласьці ледзь прыкметным знакам суўдзелу. Сярод выбухаў пэтардаў і барабаннага дробату, сярод бляску каляровых ліхтарыкаў над кожнымі дзьвярыма і гулу натоўпу людзей, што прагнулі міру, Флярэнтына Арыса бадзяўся да золку, бы самнамбула, і бачыў сьвята скрозь сьлёзы, агаломшаны шалёнай думкай пра тое, што менавіта ён, а ня Бог, нарадзіўся той ноччу.

Шаленства разгарэлася яшчэ мацней на наступным тыдні падчас сіесты, калі без асаблівай надзеі ён падыходзіў да дому Фэрміны Дасы і ўгледзеў, што яна зь цёткай сядзіць пад мігдалавым дрэвам каля ўваходу ў дом. Гэта быў паўтор пад адкрытым небам карціны, якую ён бачыў аднойчы днём у пакоі для шытва: дзяўчына вучыла цётку чытаць. Але Фэрміна Даса бяз школьнае формы выглядала інакш: яна была ў ільняной сукенцы з мноствам складак, якія зьбягалі з плячэй і нагадвалі грэцкі хітон, а галоўку ўпрыгожваў вянок са сьвежых гардэніяў, які надаваў ёй выгляд каранаванай багіні. Флярэнтына Арыса сеў на сваёй заўсёднай лаўцы ў сквэрыку, у полі ейнага зроку, і на гэты раз ня стаў удаваць, нібыта зачытаўся, а паклаў на калені раскрытую кніжку і глядзеў на дзяўчыну сваёй мары, якая не адказала яму ніводным літасьцівым позіркам.

Напачатку ён вырашыў, што чытаньне пад мігдалавым дрэвам – выпадковая зьмена, зьвязаная, верагодна, зь бясконцым рамонтам дому, але ў наступныя дні ён зразумеў, што Фэрміна Даса зьбіралася сядзець тут штодня ў аднолькавы час на працягу ўсіх трох месяцаў школьных вакацыяў. У яго адкрылася другое дыханьне. Ён не ўлавіў аніводнага позірку, не заўважыў ані мізэрнага знаку цікаўнасьці альбо зьнявагі, аднак ейная абыякавасьць сьвяцілася зусім інакш, нібыта падбадзёрваючы ягоную настойлівасьць. І вось аднойчы ўдзень пры канцы студзеня цётка пакінула вязаньне на крэсьле і пляменьніца засталася адна каля брамы, сярод зжаўцелага апалага лісьця мігдалавага дрэва. Асьмялеўшы ад шалёнай здагадкі, што цётка пайшла ня проста так, Флярэнтына Арыса перайшоў вуліцу і стаў, рыхтык як слуп, перад Фэрмінай Дасай гэтак блізка, што адчуваў ейны подых і кветкавы водар, паводле якога пазнаваў яе, дзе б яна ні была, да самага скону. З паднятаю галавою ён загаварыў рашуча, як асьмеліўся гаварыць зноўку аднойчы толькі праз паўстагодзьдзя.

– Я толькі прашу пра адно, – вымавіў ён, – прыміце ад мяне ліст.

Фэрміна Даса не чакала пачуць такі дакладны і ўпэўнены голас, ён ніяк не вязаўся зь ягонымі млявымі манерамі. Яна, не адрываючы вачэй ад вышыўкі, адказала: «Я не магу прыняць яго бяз бацькавага дазволу». Флярэнтына Арыса задрыжэў, пачуўшы прыглушаны тэмбар ейнага цёплага голасу, які ўтрымае ў памяці на ўсё жыцьцё. Аднак ён захаваў рашучасьць і тут жа сказаў ёй: «Тады папрасіце дазволу». Потым зьмяніў жорсткі тон на мальбу: «Гэта пытаньне жыцьця і сьмерці». Фэрміна Даса не зірнула на яго, не адклала вышываньня, але ягоная рашучасьць прыадчыніла дзьверы ейнае душы, якая магла ўвабраць увесь белы сьвет.

– Прыходзьце штодня, – завяршыла яна, – і дачакайцеся, пакуль я не перасяду на другое крэсла.

Флярэнтына Арыса ня мог зразумець, што яна мела на ўвазе, да наступнага панядзелка, калі, седзячы на сваёй лаўцы, убачыў заўсёдную карціну, адно што ў іншым варыянце: цётка Эскалястыка ўвайшла ў дом, і тады Фэрміна Даса ўстала ды перасела на другое крэсла. Флярэнтына Арыса зь белай камэліяй на штрыфэлі сурдута перасёк вуліцу, стаў перад ёю і сказаў: «Гэта найвялікшы шанец майго жыцьця». Фэрміна Даса, як і раней, не зірнула на яго, а агледзелася вокал, убачыўшы пустыя вуліцы пад сухой сьпякотай і віраваньне мёртвай лістоты, устрывожанай ветрам.

– Давайце ліст, – сказала яна.

Флярэнтына Арыса думаў аднесьці ёй усе семдзесят бачынаў, якія змог бы паўтарыць на памяць пасьля столькіх перачытваньняў, але ў апошні момант вырашыў напісаць няпоўную бачыну ў стрыманым і ясным тоне, дзе абяцаў самае галоўнае: адданасьць перад усялякім выпрабаваньнем і вечнае каханьне. Ён дастаў ліст з унутранае кішэні сурдута і працягнуў засмучанай вышывальшчыцы, якая не адважылася нават зірнуць на яго. Яна ўбачыла блакітную капэрту, што дрыжэла ў скамянелай ад страху руцэ, і ўзьняла пяльцы, каб ён паклаў ліст: яшчэ не хапала, каб ён заўважыў, што і яе рукі дрыжаць. І тут здарылася вось што: на галінцы мігдалавага дрэва пырхнула птушка і нешта белае шмякнулася роўна на вышыўку. Фэрміна Даса хутка прыняла пяльцы, схаваўшы іх за крэслам, каб ён не заўважыў прыкрага здарэньня, і ўпершыню ўзьняла на яго вочы, што палалі ад сораму. Флярэнтына Арыса зь лістом у руцэ вымавіў зусім спакойна: «Гэта добры знак». Яна падзякавала яму першай усьмешкай, літаральна схапіла ліст, склала і сунула яго за ліф. Ён працягнуў ёй камэлію, якая ўпрыгожвала штрыфэль. Яна не прыняла яе: «Камэлія – кветка заручынаў». Тут жа спахапілася, бо ў яе не было ўжо часу, і зноў замкнулася ў сваёй стрыманасьці.

– А цяпер ідзіце, – сказала яна яму, – і не падыходзьце, пакуль я не паведамлю.

На пачатку ўсёй гэтай гісторыі маці здагадалася пра пачуцьці сына яшчэ да таго, як ён ёй адкрыўся, бо ён зусім не размаўляў і страціў апэтыт, ня спаў начамі, бясконца варочаўся ў ложку. Але калі пацягнуліся дні чаканьня адказу на першы ліст, пакутлівае ўзрушэньне ўскладнілася жудаснымі паносамі і зялёнымі ванітамі, ён страціў арыентацыю ў прасторы, ён раптоўна губляў прытомнасьць, і маці страшэнна спалохалася: ягоны стан ня быў падобны на пакуты ад каханьня, гэта былі, безумоўна, сымптомы халеры. Флярэнтынаў хросны, стары гамэапат, якому Трансыта Арыса давярала ўсё з часоў яе патаемнага каханьня, таксама ўстрывожыўся станам хворага, як толькі паглядзеў яго, бо пульс быў слабы, дыханьне няроўнае, хлопец зьбялеў з твару і пацеў, як перад сконам. Аднак агляд паказаў, што жару, як і болю, не было, адно што канкрэтна ён адчуваў – гэта жаданьне хуткае сьмерці. Гамэапат кемліва распытаў спачатку яго, а потым маці, каб яшчэ раз упэўніцца ў тым, што сымптомы каханьня нічым не адрозьніваюцца ад сымптомаў халеры. Ён прапісаў хвораму адвар ліпавага цьвету, каб суняць нэрвы, і падказаў, што вельмі карыснай была б зьмена асяродзьдзя, каб знайсьці суцяшэньне на адлегласьці. Аднак Флярэнтына Арыса жадаў зусім іншага – смакаваньня пакутаў.

Трансыта Арыса была вольналюбівай мэтыскай з інстынктыўнай цягай да шчасьця, якое абмежавалася нястачай, і яна перажывала любоўныя пакуты сына як уласныя. Яна падавала яму адвар, калі чула стогны, і ўхутвала ў коўдры, каб суняць ліхаманку, але адначасова яна не замінала пакутам каханьня.

– Кахай, пакуль ты малады, і пакутуй ад каханьня, пакуль ты гэта можаш, – гаварыла яна, – бо гэтак ня будзе ўсё жыцьцё.

На пошце, зразумела, думалі іначай. Флярэнтына Арыса аддаўся чаканьню ўсёй душой, таму забываўся і стаў блытаць сьцягі, з дапамогай якіх абвяшчаў пра прыбыцьцё пошты, і ў сераду ўзьняў нямецкі сьцяг, калі параход кампаніі «Лэйлэнд» прывёз пошту зь Лівэрпулю, а іншым разам узьняў сьцяг Злучаных Штатаў, калі карабель францускай «Compagnie Gйnйrale Transatlantique» даставіў паштовыя мяхі з Сэн-Назэру. Нядбайнасьць, выкліканая хваробай каханьня, стварала перашкоды з дастаўкай і выклікала шматлікія скаргі кліентаў, і Флярэнтына Арыса не застаўся бяз працы адно таму, што Лятары Тугут пакінуў яго працаваць на тэлеграфе і, да таго ж, уладкаваў граць на скрыпцы пры хоры катэдральнага сабору. Іхнае паразуменьне цяжка было асэнсаваць праз розьніцу ў гадох: яны б маглі быць дзедам і ўнукам, аднак ім было добра разам як на працы, так і ў партовых тавэрнах, дзе зьбіраліся начныя валацугі рознай клясавай прыналежнасьці, ад п’янчугаў і жабракоў да панічаў, апранутых па этыкеце, якія ўпотайкі зьбягалі з урачыстых сьвятаў у Грамадзкім клюбе, каб паесьці ўволю смажанай рыбы-лебранча і рысу з какосавай падлівай. Лятары Тугут часьцяком бываў у гэтых месцах пасьля вечаровай зьмены на тэлеграфе і не аднойчы сустракаў золак, папіваючы ямайскі пунш і граючы на акардэоне сярод ашалелых матросаў з антыльскіх шхунаў. Ён быў мажным, падобным да чарапахі, з залацістай бародкай, і для начных прыгодаў любіў апранаць фрыгійскі каўпак; калі б яму яшчэ зьвязку палявых званочкаў, дык якраз атрымаўся б сьвяты Мікола. Мінімум штотыдзень ён разбаўляў самоту зь якой начной птушкай, як сам называў тых, хто за грошы рабіў неадкладную сэкс-дапамогу ў гатэлі для матросаў. Калі Тугут пазнаёміўся з Флярэнтына, ён адразу з пэўнай асалодай настаўніка ўвёў яго ў таямніцу свайго раю і нават абіраў для яго найлепшых, як на яго густ, птушак, гандляваўся зь імі, абумоўліваў спосабы і нават прапаноўваў ім грошы наперад – свае крэўныя – за яго. Але Флярэнтына Арыса адмаўляўся ад гэтых прапановаў: ён яшчэ ня зьведаў жанчыны і цьвёрда вырашыў не рабіць гэтага без каханьня.

Гатэль месьціўся ў занядбаным палацы каляніяльных часоў, дзе вялікія залі і мармуровыя пакоі былі разьдзеленыя на маленькія спальні, і кардонныя перагародкі мелі шмат дзірак, зробленых шпількамі, бо нумары здаваліся і для каханьня, і для падгляданьня. Флярэнтына Арыса чуў пра аднаго аматара такіх вострых пачуцьцяў, якому выкалалі вока прутком для вязаньня, а другі такім чынам пазнаў сярод крутляў уласную жонку. А часам у гатэль наведваліся пераапранутыя ў дробных гандлярак арыстакраткі, якія кідаліся ў ложак да якога заежджага боцмана, – карацей кажучы, Флярэнтына Арыса наслухаўся пра шмат якія нягоды, якія адбываліся з тымі, хто падглядаў і за кім падглядалі, таму сама думка пра тое, каб хоць аднойчы зірнуць у суседні пакой, здавалася яму жахлівай. Так што Лятары Тугут ня здолеў упэўніць яго ў тым, што гэтыя нявінныя забавы – толькі праява вытанчанага густу эўрапейскіх каралевічаў.

Мажнасьць Лятарыя Тугута была на рэдкасьць падманлівай, ягоная мужчынская годнасьць не была большай, чым у херувіма, і нагадвала пупышку перадзолкавай ружы, але гэты дэфэкт, верагодна, нечым кампэнсаваўся, бо найлепшыя птушкі аспрэчвалі права пераспаць зь ім, а тая, што перамагала, вішчэла, як рэзаная, і ад гучных стогнаў дрыжэлі старажытныя падпоры палацу ды хаваліся зь пераляку прывіды. Казалі, нібыта ён націраў жанчынам скроні крэмам на зьмяінай атруце, і гэта так заводзіла іх, але ён прысягаў, што ня ведаў ніякіх падобных сродкаў, апрача таго, што яму было дадзена Богам. Лятары Тугут сьмяяўся да сьлёз, прыгаворваючы: «Гэта чыста каханьне». Спатрэбілася шмат гадоў, каб Флярэнтына Арыса зразумеў, што ягоны настаўнік меў рацыю, але гэта адбылося шмат пазьней, калі ён ужо штосьці засвоіў у жыцьці, і сустрэў чалавека, які жыў, як кароль, бо трое жанчын працавалі на яго адначасова. Яны трымалі справаздачу перад ім на золку, цалавалі ногі, каб ён дараваў ім невялікі заробак. Яны хацелі адну ўзнагароду – пераспаць зь ім, што ён рабіў з жанчынай, якая прыносіла больш грошай. Флярэнтына Арыса тады падумаў, што толькі жах здольны падштурхнуць да такой гнюснасьці. Аднак адна з гэтых трох жанчын засьведчыла яму зусім іншае.

– Прычынай усяго гэтага, – сказала яна, – можа быць толькі каханьне.

Зь цягам часу Лятары Тугут стаўся самым пажаданым кліентам гатэлю, і ня столькі таму, што ён быў выдатны каханак, колькі з прычыны вялікай асабістай абаяльнасьці. Маўклівы і ваўкаваты Флярэнтына Арыса таксама карыстаўся павагай гаспадара і ў самы жорсткі пэрыяд любоўных пакутаў знайшоў тут сабе прытулак, зачыняючыся ў душным нумары, чытаючы вершы ды сьлязьлівыя раманы з працягам, і ў ягоных мроях гнездаваліся на бальконах цёмныя ластаўкі, гукі ад пацалункаў і плясканьне крылаў у дрымотным бясьсільлі сіесты*. Увечары, калі сыходзіла сьпякота, немажліва было не пачуць размовы мужчынаў, якія забягалі сюды адвесьці душу пасьля працоўнага дня. Так Флярэнтына Арыса дазнаўся пра чыюсьці нявернасьць і нават пра дзяржаўныя таямніцы, якія паважныя кліенты і мясцовыя чыны давяралі часовым палюбоўніцам, ня думаючы, што з суседніх пакояў усё было чутно. Такім чынам аднойчы ён дазнаўся пра тое, што ў чатырох марскіх лігах на поўнач ад архіпэлягу Сатавэнта на дне мора ляжыць яшчэ з ХVII стагодзьдзя гішпанскі галеон з грузам чыстага золата і каштоўных камянёў на пяцьсот мільярдаў пэса. Ён быў узрушаны, але сур’ёзна падумаў пра гэта праз колькі месяцаў, калі шаленства каханьня выклікала ў ім жарснае жаданьне дастаць з марскога дна скарб, каб Фэрміна Даса магла купацца ў золаце.

  * Рэал – манэта, роўная дзясятай долі пэса.

   
Нашмат пазьней, спрабуючы ажывіць у памяці сапраўдны вобраз каханай, ідэалізаваны альхіміяй паэзіі, ён ня здолеў разгледзець яго скрозь успаміны аб тых ірваных вечарах. Нават цікуючы яе ў жарсныя дні чаканьня адказу на першы ліст, ён бачыў яе праз пасьляабедзеннае іскрыстае мроіва, пад дажджом ападалых кветах мігдалавых дрэваў, і для яго заўжды быў красавік, у любую пару году. Яму падабалася граць на скрыпцы з хорам катэдральнага сабору толькі таму, што з узвышэньня ён бачыў, як у такт сьпеваў ледзь прыкметна калыхалася яе туніка. Але яго ўласнае шаленства пазбавіла яго тае асалоды, бо містычная музыка здавалася яму надта безгустоўнай як для стану ягонай душы, і ён спрабаваў запаліць яе любоўнымі вальсамі. Лятары Тугут быў вымушаны звольніць яго з хору. Гэта здарылася пад той час, калі ім апанавала дзіўнае жаданьне зьесьці гардэніі, якія Трансыта Арыса вырошчвала ў кветніку ўнутранага дворыку, і, зрабіўшы гэта, ён зьведаў смак Фэрміны Дасы. Якраз тады ён зусім выпадкова ў матчыным куфры знайшоў літровую бутэльку кантрабанднага адэкалёну, які прадавалі матросы, што працавалі на караблях кампаніі «Гамбург Амэрыкан Лайн», не ўтрымаўся і адпіў зь яе, шукаючы новых адценьняў водару любай дзяўчыны. Ён прагна жлукціў адэкалён усю ноч, п’янеючы ад Фэрміны Дасы спачатку ў партовых тавэрнах, а потым, замкнёны ў сабе, на стромкім беразе мора, дзе аддаваліся ўцехам каханьня беспрытульныя пары, пакуль ня страціў прытомнасьць. Трансыта Арыса з абарваным сэрцам чакала сына да шостай раніцы, потым у адчаі шукала яго паўсюль, і знайшла пасьля поўдня ў лужыне з ванітаў са страшэнным пахам адэкалёну – каля затокі, дзе звычайна знаходзілі тапельцаў.

Маці скарысталася са змушанага перапынку ў шаленстве сына, пакуль ён прыходзіў у сябе, і лаяла яго за пасіўнасьць, зь якой ён чакае адказу на ліст. Яна нагадала яму, што слабыя ніколі ня ўвойдуць у царства каханьня, бо гэта бязьлітаснае і ненажэрнае царства, а жанчыны аддаюцца сьмелым і рашучым мужчынам, здольным даць пачуцьцё бясьпекі, якога жанчынам так не стае ў жыцьці. Флярэнтына Арыса, відаць, засвоіў ад маці больш, чым трэба. Трансыта Арыса не магла схаваць ганарлівасьці, хутчэй, жаноцкай, чым матчынай, калі пабачыла, як сын выходзіць з галянтарэйнай крамы ў чорным строі, капелюшы і з рамантычнай стужкай пад цэлюлёідным каўнерыкам, і яна жартам спытала, ці не ідзе ён на хаўтуры. У яго зачырванелі вушы, і ён адказаў: «Бадай што так». Яна зразумела, што сын ледзь дыхаў ад жаху, але ягоная рашучасьць была непераадольнай. Яна дала апошнія настаўленьні, блаславіла яго і затым, сьмеючыся, абяцала яшчэ адну літровую бутэльку адэкалёну, каб разам адзначыць перамогу.

З тае пары, як Флярэнтына Арыса ўручыў ліст, мінуў месяц; часам ён парушаў абяцаньне і зьяўляўся ў сквэрыку, імкнучыся адно ня трапіць ёй на вочы. Таго дня ўсё ішло, як раней. Урок чытаньня пад дрэвамі скончыўся недзе а другой, горад ужо прачынаўся ад сіесты, і Фэрміна Даса засталася вышываць зь цёткай, пакуль ня сыдзе сьпякота. Флярэнтына Арыса не дачакаўся, калі цётка пойдзе ў дом, ён перасёк вуліцу ў некалькі ваяўнічых скокаў, што дазволіла яму перамагчы слабасьць у каленях. Але зьвярнуўся ён не да Фэрміны Дасы, а да цёткі.

– Вельмі прашу пакінуць мяне ненадоўга зь дзяўчынай сам-насам, – сказаў ён, – мне трэба сказаць ёй штось важнае.

– Нахабнік! – сказала цётка. – Няма такіх словаў для яе, якіх бы я не магла чуць.

– Тады я нічога не скажу, – знайшоўся ён, – але папярэджваю: за наступствы будзеце адказваць вы.

Эскалястыка Даса не чакала такіх паводзінаў ад ідэальнага кавалера, але зь перапуду ўзьнялася, бо ўпершыню адчула, што Флярэнтына Арыса размаўляе, натхнёны Сьвятым Духам. Так што цётка ўвайшла ўсё-ткі ў дом, нібы каб памяняць іголкі, і пакінула маладых сам-насам пад мігдалавым дрэвам, каля варотаў.

Трэба сказаць, што Фэрміна Даса няшмат ведала пра гэтага маўклівага юнака, які зьявіўся ў ейным жыцьці, нібы ластаўка ўзімку, нават імя яго засталося б таямніцай, калі б ня подпіс пад лістом. Але з часам адкрылася, што ён рос бяз бацькі, што ён сын сур’ёзнай і працавітай жанчыны, безнадзейна адзначанай распаленым кляймом адзінай дзявоцкай памылкі. Ёй паведамілі, што юнак ня проста разносіў тэлеграмы, як яна меркавала, а быў кваліфікаваны малодшы тэлеграфіст з пэрспэктывамі на будучыню. Яна ўсхвалявана падумала, што ён прынёс бацькаву тэлеграму знарок, каб пабачыць яе. Яшчэ яна дазналася, што ён быў музыкам саборнага хору, і хоць ёй ніколі не ставала сьмеласьці ўзьняць вочы ды паглядзець на яго падчас набажэнства, аднойчы ў нядзелю яна ўцяміла, што іншыя музыкі гралі для ўсёй паствы, а скрыпка гучала толькі для яе. Яна не такім уяўляла свайго абраньніка. Сіроцкія акуляры, па-манаску сьціплая вопратка, загадкавыя паводзіны выклікалі ў ёй цікаўнасьць, але хіба яна магла ўявіць, што цікаўнасьць і ёсьць адна з многіх пастак, каля якой каханьне пільнуе чалавека?

Фэрміна Даса сама не магла патлумачыць, чаму прыняла ліст. Яе гэта не турбавала, але ўсё больш настойлівы абавязак адказаць неяк замінаў жыць. Кожнае слова бацькі, кожны ягоны выпадковы позірк альбо трывіяльны жэст здаваліся ёй пасткай, якая бязьлітасна выкрывала ейную таямніцу. Дзяўчына так баялася, што за сталом імкнулася маўчаць, нібыта міжволі магла сябе выдаць, і нават стала пазьбягаць цёткі Эскалястыкі, хоць тая падзяляла пачуцьці пляменьніцы, быццам уласныя. Фэрміна Даса магла раптам зачыніцца ў прыбіральні без патрэбы ды перачытаць ліст, спрабуючы знайсьці ў ім патаемны шыфр, чарадзейную формулу, схаваную ў адной з трохсот чатырнаццаці літар, у адным зь пяцідзесяці васьмі словаў, спадзеючыся, што яны адкрыюць ёй штосьці большае, чым тое, што было напісана. Але нічога не знайшла звыш таго, што зразумела пры першым чытаньні, калі пабегла ў прыбіральню і разадрала капэрту са спадзевам на доўгі ўзрушальны ліст, а знайшла толькі духмяны допіс, рашучасьць якога яе спужала.

Напачатку Фэрміна Даса і не падумала неяк пра тое, што ўсё гэта яе да нечага абавязвае, але тэкст ліста быў занадта дакладным і недвухсэнсоўным, немажліва было пакінуць яго без адказу. А пакуль, у навальніцы сумневаў, яна зьдзіўлялася таму, што думае пра Флярэнтына Арысу часьцей і больш зацікаўлена, чым жадала б сабе дазволіць, і нават занэрвавалася, калі ня ўбачыла яго ў звыклы час у сквэрыку, забыўшыся на тое, што сама прасіла не прыходзіць, пакуль яна не прадумае адказ. Вось так гэта і пачалося. Яна б ніколі ня здолела ўявіць, што можна думаць пра кагосьці з такім трымценьнем, адчуваючы прысутнасьць асобы там, дзе яе не было, жадаючы бачыць там, дзе юнак ня мог быць, прачынаючыся раптоўна зь фізычным адчуваньнем, што ён разглядвае яе ў цемры пакою, калі яна сьпіць. І таму, аднойчы днём пачуўшы яго рашучыя крокі, шоргат лісьця пад яго нагамі ў сквэрыку, ёй цяжка было паверыць, што гэта не чарговы зьдзек яе ўяўленьня. Але калі Флярэнтына Арыса патрабаваў адказу з уладнасьцю, якая ня мела нічога агульнага зь ягонымі млявымі манерамі, яна пераадолела свой страх і паспрабавала адмаўчацца: ня ведала, што яму адказаць. Аднак ён не дазволіў сабе яшчэ раз адступіць, хоць сэрца нібыта падала ў бездань.

– Калі вы прынялі ліст, – сказаў ён, – выхаванасьць патрабуе адказу.

Гэта было выйсьце зь лябірынту. Фэрміна Даса ўжо больш спакойна перапрасіла за маруднасьць і фармальна дала яму слова, што ён атрымае адказ да завяршэньня школьных вакацыяў. І стрымала слова. У апошнюю пятніцу лютага, за тры дні да пачатку навучальнага году, цётка Эскалястыка зазірнула ў тэлеграф спытаць, колькі каштуе тэлеграма ў вёску П’едрас-дэ-Малер, якой наагул не было ў сьпісе тэлеграфных пунктаў краіны, але ж для гэтага падышла да Флярэнтына з такім выглядам, нібыта ніколі раней ня бачыла яго, і, сыходзячы, наўмысна забыла на прылаўку пераплецены скураю яшчаркі малітоўнік, у якім ляжала капэрта з каштоўнай валакністай паперы з залатымі віньеткамі. Ашалелы ад шчасьця, Флярэнтына Арыса правёў рэшту дня зь лістом, ён жаваў пялёсткі ружаў і перачытваў словы па літарах зноўку і зноўку, і чым болей чытаў, тым больш пялёсткаў зьядаў, да поўначы ён зьеў цэлы кветнік, і маці давялося ўгаварыць яго, каб ён, цялё дурное, выпіў адвар зь зёлак на касторавым алеі.

Вось і настаў год палымянае ўлюбёнасьці. Ні ён, ні яна не жылі нічым іншым, думалі толькі адзін пра аднаго, жарсна чакалі лістоў і адказвалі на іх ня менш жарсна. Ні ў тую шалёную вясну, ні ўвесь наступны год яны ня мелі магчымасьці пагутарыць, як ім хацелася, пачуць жывы голас любага чалавека. Больш за тое, ад першай сваёй сустрэчы ажно да пацьвярджэньня ім каханьня паўстагодзьдзя пазьней, яны ні разу ня бачыліся сам-насам і ня здолелі сказаць ні слова пра свае пачуцьці. Але ж за першыя тры месяцы не было дня безь ліста, а не, дык і двох за дзень, пакуль цётка Эскалястыка ня спалохалася ненажэрнасьці вогнішча, якое сама дапамагла распаліць.

Пасьля першага ліста, дастаўленага ў тэлеграфную кантору, нібы помсьцячы за ўласны лёс, цётка штодня дазваляла ім абменьвацца пасланьнямі падчас быццам бы выпадковых сустрэчаў, але не хапіла ёй сьмеласьці на тое, каб паспрыяць размове, нават банальнай і мімалётнай. Аднак праз тры месяцы цётка ўцяміла, што ў пляменьніцы ня лёгкі рамантычны ветрык у галаве, як здавалася напачатку, і што пажар каханьня ставіць пад пагрозу яе ж, цётчына, жыцьцё. Эскалястыка Даса ня мела іншай крыніцы сродкаў на існаваньне, акрамя міласэрнасьці брата, яна ведала, што пры яго тыранічным характары ён не даруе падобнага злоўжываньня даверам. Але калі настаў момант прыняць канчатковае рашэньне, яна не змагла стацца чыньнікам гора пляменьніцы, гора, адбітак якога сама несла зь юнацкіх гадоў, таму вырашыла скарыстацца спосабам, які нібы вызваляў яе ад ролі суўдзельніцы. А спосаб быў просты: Фэрміна Даса штодня пакідала свой ліст у патаемным месцы па дарозе з дому ў школу, і ў лісьце падказвала каханаму, дзе б яна жадала знайсьці адказ. Флярэнтына Арыса рабіў такім самым чынам. І вось лісты – прадметы канфлікту цёткі Эскалястыкі з сумленьнем – хаваліся ў царкоўных хрысьцільнях, у дуплах старых дрэваў, у шчылінах напаўразваленых каляніяльных фартэцыяў. Часьцяком закаханыя знаходзілі лісты, зусім мокрыя ад дажджу, запэцканыя гразьзю, разадраныя злым чалавекам, а некаторыя наагул прапалі зь невядомых прычынаў, але яны заўсёды ўзнаўлялі кантакты з зайздроснаю вынаходлівасьцю.

Флярэнтына Арыса пісаў Фэрміне Дасе штоноч, ён не шкадаваў сябе дзеля гэтага, труцячыся дымам какосавага алею ад лямпы за перагародкай галянтарэйнай крамы, і ягоныя лісты рабіліся ўсё больш доўгімі і самнамбулічнымі, бо ён спрабаваў імітаваць сваіх улюбёных паэтаў, чые кнігі выходзілі ў сэрыі «Народная бібліятэка», што тады ўжо налічвала восемдзесят тамоў. Маці, якая дагэтуль усяляк спрыяла каханьню сына, цяпер трывожылася за яго здароўе. «Ты ж так звар’яцееш, – крычала яна са спальні, калі пачыналі сьпяваць першыя пеўні. – Няма жанчыны, якая б была вартая такога». Яна і сапраўды ня ведала нікога, хто дайшоў бы да такога жарснага адчаю. Але Флярэнтына яе ня слухаў. Часам ён прыходзіў на працу, не паспаўшы ні хвіліны, з заблытанымі ад перажываньняў валасамі, пасьля таго, як пакідаў ліст там, дзе Фэрміна Даса знойдзе яго па дарозе ў школу. Яна ж, жывучы пад нястомным наглядам бацькі і бессаромным віжаваньнем манашак у школе, ледзь пасьпявала напісаць паўбачыны школьнага сшытку, зачыніўшыся ў прыбіральні або на ўроках, удаючы, што піша канспэкт. Лісты Фэрміны Дасы абыходзілі ўсялякія сэнтымэнтальныя рыфы і фактычна пераказвалі жыцьцёвыя акалічнасьці ў службовым стылі навігацыйнага дыярыюшу, але ня толькі празь сьпешку ці боязь быць выкрытай, а яшчэ і праз уласьцівасьці характару. Для яе ліставаньне было забавай, абы толькі падтрымліваць жар вугольля, не рызыкуючы лезьці рукамі ў полымя, тым часам Флярэнтына Арыса спапяляў сябе ў кожным радку. Ён хацеў заразіць яе сваім шаленствам і дасылаў ёй вершы, якія пісаў шпількай на пялёстках камэліі, як спрактыкаваны мініятурыст. Менавіта ён адважыўся паслаць ёй у лісьце пасму сваіх валасоў, але ніколі не атрымаў жаданага адказу ў выглядзе хоць бы аднаго воласу зь ейнае касы. Тым ня менш, ён дамогся ад Фэрміны Дасы яшчэ аднаго кроку насустрач, і з тае пары яна пасылала яму засушанае ў слоўніку лісьце з пухкімі атожылкамі, крылы матылькоў, пер’е чарадзейных птушак, а ў ягоны дзень народзінаў падаравала яму кавалачак сутаны сьвятога Пэдра Клявэра, з тых, што ў тыя часы таемна прадавалі па цане, недасяжнай для большасьці шкалярак. Аднойчы ўначы Фэрміна Даса раптам прачнулася, бо пачула сэрэнаду – самотная скрыпка выводзіла адзін і той жа вальс. Яе страсянула ад думкі, што кожная нота – гэта падзяка за пялёсткі з гербараў, за скрадзены ў арытмэтыкі час на напісаньне ліста, за жах на іспытах, калі яна больш думала пра яго, чым пра прыродазнаўства. Яна ўзрушылася, але не пасьмела паверыць, што Флярэнтына Арыса здольны на падобную неасьцярожнасьць.

На наступны дзень, падчас сьняданку, Лярэнса Даса ледзь стрымліваў цікаўнасьць. Па-першае, таму што ня ведаў, што азначае на мове сэрэнадаў, калі граюць толькі адзін твор, а па-другое, таму, што, як уважліва ён ні слухаў, усё ж ня здолеў вызначыць, перад чыім домам гралі. Цётка Эскалястыка спакойна зазначыла, вяртаючы пляменьніцы душэўную раўнавагу, што глянула была за фіранкі спальні і ўбачыла самотнага музыку ў дальнім кутку сквэрыку. Да таго ж, выкананьне адзінага твору – гэта азнака канчатковага расстаньня. У лісьце таго дня Флярэнтына Арыса пацьвердзіў, што гэта ён граў сэрэнаду, і вальс склаў ён жа, і назваў твор яе імем, зь якім Фэрміна Даса жыла ў ягоным сэрцы: «Каранаваная багіня». Пазьней ён больш ня граў ля сквэрыку, абіраючы месяцовымі начамі іншыя месцы – так, каб яна магла чуць яго са спальні. Яго ўлюбёным месцам сталіся адкрытыя вятрам і навальніцам могілкі для бедных на схіле прыгорку, дзе спалі аўры, а рэзананс быў звышнатуральным. Зь цягам часу ён навучыўся ўлічваць напрамак ветру і мог быць упэўнены – голас ягонай скрыпкі далятаў да дзяўчыны.

У жніўні таго ж году разгарэлася новая грамадзянская вайна – з роду тых, што спусташалі краіну ўжо больш за паўстагодзьдзя, і ўрад увёў законы ваеннага часу і камэнданцкую гадзіну ад шостай вечара ў штатах карыбскага ўзьбярэжжа. Хоць ужо здараліся беспарадкі і войска ўсяляк злоўжывала ўладай, зьдзяйсьняючы карныя акцыі, Флярэнтына Арыса жыў сваімі мроямі і ня ведаў, што робіцца ў сьвеце; аднойчы вайсковы патруль засьпеў яго на золку, калі ён парушаў спрадвечны сон нябожчыкаў дзёрзкай п’есай пра каханьне. Ён цудам пазьбег імгненнага пакараньня паводле абвінавачваньня ў шпегаваньні і перадачы ў ключы ноты соль пасланьняў караблям лібэралаў, што баразьнілі прыбярэжныя воды.

– Які, да д’ябла, шпіён! – узрушана пратэставаў Флярэнтына Арыса. – Я просты закаханы!

Тры ночы ён спаў у кайданах у карцары мясцовага гарнізону. Але калі Флярэнтына выпусьцілі на волю, ён адчуў пагарду з-за замалога тэрміну зьняволеньня, і нават у старасьці, блытаючы ў памяці шматлікія мінулыя войны, працягваў думаць, што ён быў адзіным чалавекам у горадзе, а мо і ў краіне, што цягаў пяціфунтовыя кайданы за каханьне.

Ужо набліжаўся да канца другі год палкае перапіскі, калі Флярэнтына Арыса ў адным кароткім лісьце зрабіў Фэрміне Дасе афіцыйную прапанову. За шэсьць папярэдніх месяцаў некалькі разоў ён дасылаў ёй белую камэлію, але яна вяртала яе разам з адказам, каб ён не сумняваўся – яна мае перапісвацца зь ім і наперад, аднак ня можа абяцаць нічога сур’ёзнага. Насамрэч Фэрміна Даса ўспрымала чаўночны рух камэліяў як гарэзьлівую гульню, бо не лічыла кветку за вызначальны знак лёсу. Але, атрымаўшы афіцыйную прапанову, яна ўпершыню адчула дыханьне сьмерці. Запанікаваўшы, яна ўсё распавяла цётцы Эскалястыцы, і тая параіла ёй з такой сьмеласьцю і яснасьцю розуму, якімі не валодала ў дваццаць гадоў, калі сама паўстала перад такім самым рашэньнем.

– Скажы яму «так», – вымавіла яна цьвёрда. – Няхай ты і паміраеш зараз ад жаху, але інакш потым будзеш раскайвацца, усё жыцьцё шкадавацьмеш, калі яму адмовіш.

Аднак Фэрміна Даса патанала ў блытаніне пачуцьцяў, і ёй спатрэбілася адтэрміноўка для прадумваньня адказу. Спачатку папрасіла месяц, затым яшчэ адзін і яшчэ, і калі сыходзіў чацьвёрты месяц, яна зноўку атрымала белую камэлію разам з рашучай заявай пра тое, што гэная камэлія апошняя: зараз альбо ніколі. Цяпер ужо Флярэнтына Арыса адчуў подых сьмерці, пакуль чакаў адказу ўвечары, і, нарэшце, атрымаў капэрту з палоскай бачыны, адарванай ад школьнага сшытку, адказ займаў адзін радок і быў напісаны простым алоўкам: «Добра, я выйду за вас замуж, толькі абяцайце, што не прымусіце мяне есьці бакляжаны».

Флярэнтына Арыса ня быў гатовы да такога адказу, але ягоная маці – так. З тае пары, як ён упершыню загаварыў пра намер ажаніцца, а здарылася гэта шэсьць месяцаў таму, Трансыта Арыса распачала адпаведныя клопаты: яна вырашыла на будучыню зьняць увесь дом, які датуль дзяліла зь дзьвюма сем’ямі. Гэта быў двухпавярховы будынак XVII стагодзьдзя, дзе падчас гішпанскае ўлады месьцілася тытунёвая фабрыка, – гаспадары збанкрутавалі і здавалі будынак па частках, бо ня мелі сродкаў на ягонае ўтрыманьне.

Дом складалі дзьве часткі: адна, адкуль калісьці вёўся гандаль цыгарамі, выходзіла на вуліцу, а другая знаходзілася ў глыбіні двара, тамака месьціліся сама фабрыка ды вялікая стайня, якой цяперашнія жыхары карысталіся для праньня і сушкі бялізны. Трансыта Арыса займала першую частку, найбольш зручную дый у лепшым стане, хоць яна і саступала другой па плошчы. У залі, проста каля варотаў, дзе раней гандлявалі цыгарамі, знаходзілася ейная галянтарэйная крама, а побач, у кладоўцы, якая праветрывалася адно праз маленькае акенца, спала Трансыта Арыса. Ад крамы драўлянай перагародкай аддзялілі памяшканьне, дзе стаяў стол і чатыры крэслы, якое служыла для ежы і пісаньня, і тамака Флярэнтына Арыса нацягваў свой гамак, калі золак не засьпяваў яго за крэмзаньнем чарговага ліста. Месца хапала на дваіх, але не на траіх, тым больш, калі трэцяй будзе дзяўчына, якая вучылася ў школе Зьяўленьня Сьвятое Дзевы, чый бацька адрадзіў набыты ім дом з руінаў, зрабіў яго зусім новым, у той час як сем’і зь сямю тытуламі клаліся спаць у жаху, бо столь магла абваліцца на іх падчас сну. Так што Трансыта Арыса дамовілася з гаспадаром дому, каб той дазволіў заняць таксама галерэю ўздоўж двара, за што яна абавязалася ўтрымліваць дом у парадку на працягу пяці гадоў.

Сродкаў на гэта хапала. Апроч рэальных прыбыткаў ад галянтарэйнай крамы і ад продажу корпіі лякарням, дастатковых на сьціплае жыцьцё, яна множыла прыбыткі, даючы пазыкі вялікай кліентуры сарамлівых новых жабракоў, якія гатовыя былі плаціць значныя працэнты ў абмен на захаваньне таямніцы. Пані з выглядам каралеўнаў, але без залішняй у такіх выпадках прыслугі, выходзілі з экіпажаў каля дзьвярэй крамы, нібыта для набыцьця галяндзкіх карункаў ці ўзорыстай аблямоўкі і ледзь не ў сьлязах закладвалі апошнюю мішуру страчанага раю. Трансыта Арыса выручала іх з такой павагай да паходжаньня кліентак, што многія зь іх сыходзілі з большай падзякай за пашану, чым за паслугу. Яна займалася гэтым на працягу амаль дзесяці гадоў і ведала як свае фамільныя каштоўнасьці, выкупленыя і са сьлязьмі наноў закладзеныя шмат разоў, а калі сын вырашыў, нарэшце, ажаніцца, то прыбытак, за які яна набывала золата найвышэйшай спробы, быў схаваны ў гліняным збане пад ложкам. Тады яна ўсё прыкінула і зразумела, што здольная ня толькі ўтрымліваць дом цягам пяці гадоў, але, калі ёй ня здрадзіць вёрткасьць дый крыху пашанцуе, мо і набыць дом да таго, як памрэ, дзеля тузіна ўнукаў, пра якіх вельмі марыла.

Флярэнтына Арыса, са свайго боку, атрымаў прызначэньне першага асыстэнта тэлеграфіста з выпрабавальным тэрмінам, і Лятары Тугут зьбіраўся ўладкаваць яго кіраўніком канторы, як толькі сам пяройдзе кіраваць Школаю тэлеграфнай сувязі і магнэтызму, якую меліся адчыніць у наступным годзе.

Такім чынам, практычны бок шлюбу знайшоў сваё вырашэньне. Аднак Трансыта Арыса была разважлівай кабетай, таму яна паставіла сыну дзьве ўмовы. Першая: дазнацца дакладна, хто такі насамрэч Лярэнса Даса, чый акцэнт не пакідаў сумневу адносна яго паходжаньня, але пра ягоную асобу і крыніцы сродкаў для існаваньня ніхто нічога ня ведаў канкрэтна. Другая: яны мусяць сустракацца зь нявестай доўга, каб дасканала зьведаць адзін аднаго асабіста і пры гэтым захоўваць таямніцу, пакуль яны ня будуць упэўненыя ў грунтоўнасьці ўзаемных пачуцьцяў. Яна давяла, што добра было б дачакацца канца вайны. Флярэнтына Арыса лёгка пагадзіўся з тым, што трэба трымаць усё ў таямніцы – тут адыграла ролю замкнёнасьць ягонага характару. Ён таксама пагадзіўся з тым, што трэба пачакаць, але тэрмін падаўся яму надта няпэўным, бо за паўстагодзьдзя незалежнасьці краіна ня ведала ні аднаго дня грамадзянскага міру.

– Мы сьсівеем, чакаючы, – запярэчыў ён.

Ягоны хросны, гамэапат, што выпадкова браў удзел у гамонцы, ня думаў, што войны могуць быць перашкодай. Ён лічыў, што гэта ўсяго толькі канфлікт жабракоў, падганяных, як быдла, гаспадарамі зямлі, супраць босых салдатаў, падганяных урадам.

– Вайна ідзе ў гарах, – тлумачыў ён. – З тае пары, як я помню сябе, у горадзе нас забіваюць ня кулямі, а ўказамі.

Зрэшты, маладыя самі вырашылі гэтыя асобныя пытаньні ў лістох на наступным тыдні. Фэрміна Даса паслухалася парады цёткі Эскалястыкі – пагадзілася на двухгадовы тэрмін, як і на ўмову абсалютнае таямніцы, і падказала Флярэнтына, што лепей будзе прасіць яе рукі, калі яна скончыць сярэднюю школу, падчас калядных вакацыяў. Прыйдзе час, і яны дамовяцца пра тое, як афіцыйна абвясьціць пра заручыны, праўда, гэта будзе залежаць ад бацькі, але яна даб’ецца ягонай згоды. А пакуль яны працягвалі ліставаньне з той жарсьцю і частатой, што і раней, толькі без ранейшай трывогі, і лісты паступова прымалі сямейны тон, яны ўжо перапісваліся, як муж з жонкаю. Нічога не парушала іхныя мары.

Флярэнтынава жыцьцё зьмянілася. Разьдзеленае каханьне надало яму датуль няведанай упэўненасьці і моцы, што паўплывала і на ягоную працу. У выніку Лятары Тугут без асаблівых намаганьняў прабіў яму прызначэньне – ён стаўся Тугутавым намесьнікам, але ўжо без выпрабавальнага тэрміну. Тады праект стварэньня Школы тэлеграфнае сувязі і магнэтызму праваліўся, і немец прысьвяціў вольны час тым справам, якія сапраўды любіў – ён граў на акардэоне і піў піва з маракамі ў порце, а вечары заканчваў у матроскім гатэлі. Прайшло шмат часу, пакуль Флярэнтына Арыса здагадаўся, што ўплыў Лятарыя Тугута ў публічным доме меў вось якую прычыну: з гадамі ён стаўся ягоным гаспадаром і, апроч таго, імпрэсарыё ўсіх партовых птушак. Ён шмат гадоў запар назапашваў грошай, каб набыць гэтую ўстанову, хоць даверанай асобай быў хударлявы аднавокі чалавечак з валасамі шчоткай і такім добрым сэрцам, што ніхто ня мог уцяміць, як ён спраўляецца з абавязкамі адміністратара. Але адміністратарам ён быў добрым. Прынамсі, так здавалася Флярэнтына, калі той сказаў яму безь якойсьці папярэдняй просьбы, што ў гатэлі ёсьць вольны пакой ня толькі для вырашэньня праблемаў з пожадзьдзю, калі ён захоча іх вырашыць, а таксама каб у яго было ціхае месца, дзе ён мог бы чытаць і пісаць амурныя лісты. Так што пакуль цягнуліся доўгія месяцы, якія заставаліся да абвяшчэньня заручынаў, Флярэнтына Арыса бываў больш там, чым у паштовай канторы альбо дома, і былі пэрыяды, калі Трансыта Арыса бачыла яго толькі ў тыя хвіліны, калі ён зьяўляўся, каб пераапрануцца.

Ён стаў праглынаць кнігі адну за адной. З тае пары, як ён навучыўся чытаць, маці набывала яму ілюстраваныя кніжкі скандынаўскіх аўтараў, якія прадаваліся як дзіцячыя казкі, але насамрэч былі жорсткімі і юрлівымі, што больш падыходзіла для іншага ўзросту. Флярэнтына Арыса ведаў іх на памяць зь пяці гадоў, чытаў іх падчас заняткаў і школьных вечарынаў. Але гэта не пазбаўляла яго страху перад гэтымі кнігамі. Зусім наадварот. Таму пераход да паэзіі адкрыў яму ціхую гавань. У юнацтве ён праглынаў усе тамы «Народнае бібліятэкі», як толькі тыя зьяўляліся ў продажы: маці набывала іх у прадаўцоў танных кніжак каля Натарыяльнае брамы, і там было ўсё, што заўгодна – ад Гамэра да самага сьціплага мясцовага паэта. Але Флярэнтына было ўсё адно: ён прачытваў чарговы том, нібыта па наканаваньні лёсу, і ўсіх гадоў чытаньня выявілася замала, каб разабрацца ў тым, якая кніга сапраўды добрая, а якая не. Адно толькі было ясна: ён перадусім аддаваў перавагу паэзіі, а дакладней, вершам пра каханьне; Флярэнтына запамінаў іх міжволі, варта было пару разоў перачытаць іх, а лягчэй гнездаваліся ў памяці найбольш дакладныя што да рыфмы і рытму, а таксама найбольш драматычныя.

Яны і былі першакрыніцай першых лістоў да Фэрміны Дасы, у якіх паўтараліся слова ў слова не ператраўленыя ім тэксты гішпанскіх пасьлядоўнікаў рамантызму; яны і заставаліся першакрыніцай, пакуль рэальнае жыцьцё не прымусіла яго зьвярнуцца да справаў больш зямных, чымся пакуты сэрца. Ужо тады ён зрабіў крок у бок сьлязьлівых чытанак і іншай, ня менш нізкапробнай прозы таго часу. Ён навучыўся плакаць разам з маці, чытаючы мясцовых паэтаў, чые кніжкі прадаваліся на пляцах і каля гарадзкой брамы ў выглядзе брашураў за два сэнтава. Але адначасна ён мог чытаць на памяць самую вытанчаную кастыльскую паэзію Залатога веку. Наагул, ён чытаў усё, што трапляла ў рукі, і гэтак дайшоў да такой скрайнасьці, што пасьля цяжкіх гадоў свайго першага каханьня, ужо немаладым, ён прачытаў ад першай бачыны і да апошняй усе дваццаць тамоў «Скарбонкі юнацтва», поўны збор клясыкаў выданьня братоў Гарнье ў перакладзе, а таксама самыя лёгкія рэчы, што выдаваў дон Вісэнтэ Бляска Ібаньес у сэрыі «Прамэтэй».

І ўсё ж яго юнацкія гады ў матроскім гатэлі ня зводзіліся да чытаньня і рэдагаваньня палкіх лістоў, ён зьведаў і таямніцы каханьня без каханьня. Жыцьцё ўстановы пачыналася апоўдні, калі сяброўкі-птушкі ўставалі, у чым маці іх нарадзіла, а Флярэнтына Арыса заканчваў працу на пошце; ён трапляў у палац, населены голымі німфамі, якія голасна абмяркоўвалі гарадзкія таямніцы, што давяралі ім надта балбатлівыя кліенты. На іх голых целах віднеліся сьляды мінулага: шнары ад удару стылетам у жывот, шнары-зоркі ад кулі, барозны ад нажа раўнівага каханка, мясьніцкія швы ад кесаравага сячэньня. Удзень да некаторых прыводзілі дзяцей – горкі плён падману альбо маладой бесклапотнасьці, і птушкі распраналі іх, толькі тыя пераступалі парог, каб не адчувалася розьніцы з жыхаркамі раю ў стылі ню. Кожная птушка гатавала сабе ежу асобна, і ніхто ня еў лепей за Флярэнтына Арысу, бо ён выбіраў самае смачнае ад кожнай стравы. Гэта было штодзённае сьвята, якое цягнулася да вечара, калі ўсё мянялася: голыя птушкі чародкай цягнуліся да прыбіральні, пазычалі ў сябровак мыла, зубную шчотку, нажніцы, рабілі адна адной прычоскі, апраналіся ў пазычаныя адна ад адной рэчы, размалёўваліся, нібыта змрочныя паяцы, і выходзілі на начное паляваньне. Тады гатэль станавіўся безасабовым, пазбаўленым чалавечнасьці, якую цяпер можна было набыць толькі за грошы.

Не было іншага месца, дзе б Флярэнтына Арысу жылося лепш з дня знаёмства з Фэрмінай Дасай, таму што адно там ён не зьвяртаў увагі на самоту. Толькі там ён адчуваў сябе так, нібыта быў зь ёю. Мажліва, з той самай прычыны жыла ў гатэлі элегантная немаладая жанчына з гожымі срэбнымі валасамі, якая ня ўдзельнічала ў будзённым жыцьці голых птушак, што сьвята яе шанавалі. Заўчасны жаніх прывёў яе маладзенькай у гатэль, салодка жыў зь ёю пэўны час, а потым кінуў на волю лёсу. Аднак, нягледзячы на кляймо, яна здолела ўдала выйсьці замуж. Калі ж яна засталася адна, два сыны і тры дачкі аспрэчвалі шчасьце забраць яе жыць да сябе, але яна не знайшла больш годнага месца, чым гэтае жытло пяшчотных грэшніц. Асобны пакой тамака быў яе адзіным домам, і гэта раптам неяк зблізіла яе з Флярэнтына, пра якога яна паўтарала, што ён будзе вядомым на ўвесь сьвет навукоўцам, бо ведае, як узбагачаць душу чытаньнем нават у раі пожадзі. Флярэнтына Арыса, са свайго боку, настолькі прывязаўся да яе, што хадзіў зь ёй на рынак, і ўвечары часам гаманіў зь ёю. Ён думаў, што яна была жанчынай мудрай у пытаньнях каханьня, – яна дала яму шмат выдатных парадаў, хоць ён і не раскрыў ёй сваёй таямніцы.

І да знаёмства з Фэрмінай Дасай ён не спакушаўся на блуд, а цяпер пагатоў не адступіў бы ад уласных прынцыпаў, бо быў заручаны зь ёю. Флярэнтына Арыса жыў пад адным дахам з птушкамі, перажываў іхныя радасьці і злыбеды, але ні ён, ні яны і ня думалі пайсьці далей. Нечаканая акалічнасьць умацавала ягоную пазыцыю. Аднойчы а шостай увечары, калі птушкі апраналіся, каб прыняць першых вечаровых кліентаў, да яго ў пакой увайшла прыбіральшчыца паверху – маладая, аднак дачасна састарэлая і бледная жанчына, бы апранутая грэшніца на пакаяньні сярод голых птушак. Ён бачыў яе штодня, хоць жанчына нікога не заўважала, абыходзячы пакойчыкі зь венікам, вядром для сьмецьця і анучай для зьбіраньня ўжываных кандомаў. Яна ўвайшла ў закуток, дзе Флярэнтына Арыса чытаў, і, як заўсёды, асьцярожна, каб не замінаць яму, падмяла падлогу. Раптам яна падышла да ложка, і ён адчуў ейную цёплую і пяшчотную руку ў сябе на жываце, унізе, яна знайшла, што шукала, і стала расшпільваць гузікі. Ейны подых нібы запаўняў увесь пакойчык. Ён доўга ўдаваў, што чытае, але ў пэўны момант ня здолеў трываць болей і рэзка адхіліўся ў бок.

Яна спужалася, бо, прымаючы яе на працу прыбіральшчыцай, яе сур’ёзна папярэдзілі, каб і не спрабавала заляцацца да кліентаў. Гэта было залішняе папярэджаньне, бо яна была з тых, хто думаў, што прастытуцыя – гэта калі кладуцца ў ложак не за грошы, а зь незнаёмцамі. У яе было двое дзетак ад розных мужоў, і прычынаю былі не выпадковыя прыгоды, проста жанчына ня здолела знайсьці чалавека, які вяртаўся б да яе пасьля трэцяй ночы. І да таго дня яна нібыта не адчувала неадольных жаданьняў, быццам бы прырода навучыла яе чакаць без адчаю. Аднак жыцьцё ў гэтым доме падточвала ейны нораў і цярплівасьць. Яна пачынала працу а шостай увечары і ўсю ноч хадзіла з пакою ў пакой, падмятаючы падлогу чатырма ўзмахамі веніка, зьбіраючы кандомы, мяняючы прасьціны. Цяжка было ўявіць тое, што пакідалі мужчыны пасьля каханьня. Гэта былі зразумелыя ёй ваніты і сьлёзы, але яны пакідалі і досыць загадкавыя рэчы: лужыны крыві, кучкі экскрэмэнтаў, шкляныя вочы, залатыя гадзіньнікі, зубныя пратэзы, мэдальёны з залацістымі пасмамі, лісты каханьня і спачуваньня, камэрцыйныя дакумэнты. Некаторыя вярталіся па забытае, але бальшыня рэчаў заставалася незапатрабаванай, і Лятары Тугут трымаў іх пад замком, разьлічваючы, што рана ці позна пакінуты Богам палац з тысячамі забытых рэчаў станецца музэем каханьня.

Праца жанчыны была цяжкой, дый плацілі ёй замала, але яна выконвала свае абавязкі сумленна. Толькі не магла цярпець стогнаў, ляманту, спружыннага скрыгату ложкаў, якія пранікалі ў ейную кроў з такім жарам і такім болем, што на золку яна ледзь стрымлівала жаданьне пераспаць з кім трапіла, хоць з вулічным жабраком альбо з заблукалым п’яніцам, які зрабіў бы ёй ласку без прэтэнзіяў і залішніх пытаньняў. Зьяўленьне самотнага мужчыны, якім быў Флярэнтына, маладога ды чыстага, было для яе міласьцю нябёсаў, бо яна ад самага пачатку здагадалася, што яму, як і ёй, не стае каханьня. Але іхныя жаданьні не супалі. Ён захоўваў сябе ў цноце дзеля Фэрміны Дасы, і не было на белым сьвеце нічога, што б прымусіла яго збочыць з абранага шляху.

Гэтак ён жыў да таго дня, калі за чатыры месяцы да прызначанай даты публічных заручынаў Лярэнса Даса прыйшоў а сёмай раніцы ў кантору пошты і спытаў, дзе ён. Яго яшчэ не было, і Лярэнса Даса пачакаў, седзячы на лаўцы да дзесяці хвілінаў на дзявятую, здымаючы з аднаго пальца і насоўваючы на іншы цяжкі залаты пярсьцёнак з высакародным апалам, а калі заўважыў Флярэнтына каля ўваходу, адразу здагадаўся, што гэта менавіта ён, і ўзяў яго за руку.

– Хадзем, юнача, – сказаў ён. – Нам з вамі трэба пагутарыць пяць хвілінаў, як мужчына з мужчынам.

Флярэнтына Арыса, пазелянелы як нябожчык, пайшоў за ім. Ён ня быў падрыхтаваны да гэтай сустрэчы, бо Фэрміне Дасе не было як папярэдзіць яго. Рэч была ў тым, што ў мінулую суботу сястра Франка дэ ля Люс, настаяцельніца школы Зьяўленьня Сьвятой Дзевы, увайшла ў клясу падчас заняткаў касмагоніі цішэй за вужаку і, віжуючы за вучаніцамі ззаду, выявіла, што Фэрміна Даса зусім не канспэктуе ўрок, а піша ліст каханаму. Паводле статуту школы гэткі ўчынак караўся выключэньнем. Лярэнса Даса, тэрмінова выкліканы ў рэктарат, угледзеў нарэшце прабоіну, празь якую кропля за кропляй выцякаў ягоны жалезны рэжым. Фэрміна Даса з уласьцівай ёй годнасьцю прызнала вінаватасьць, але адмовілася выдаць асобу патаемнага жаніха, не зрабіўшы гэтага нават перад трыбуналам Сьвятога Ордэну, чым канчаткова вынесла сабе прысуд. Аднак бацька абшукаў спальню, якая да тае пары лічылася месцам недатыкальным, і ў падвойным дне куфра знайшоў пакункі зь лістамі за тры гады, якія былі гэтак любоўна захаваныя, як і напісаныя. Подпіс не выклікаў сумневу, але Лярэнса Даса ня здолеў паверыць ні тады, ні калі-небудзь пазьней, што дачка ведала пра патаемнага жаніха ўсяго толькі тое, што ён працуе на тэлеграфе і грае на скрыпцы.

Упэўнены ў тым, што падобная сувязь была мажлівай толькі пры суўдзеле сястры, Лярэнса Даса нават не захацеў слухаць ейных выбачэньняў і тэрмінова пасадзіў на шхуну, што адплывала ў Сан-Хуан-дэ-ля-Сіенага. Фэрміна Даса ўсё жыцьцё несла цяжар апошняга ўспаміну пра цётку: як яна разьвітвалася зь ёю каля брамы, згараючы ад ліхаманкі ў бурай сутане, кастлявая, з попельным колерам твару, як зьнікала пад імжою ў сквэрыку, трымаючы ўсё, што заставалася ёй у жыцьці: вузел з адзежай і грошай на месяц, што былі загорнутыя ў насоўку, якую яна сьціскала ў руцэ. Адразу пасьля вызваленьня ад бацькавай улады Фэрміна Даса стала шукаць цётку па ўсіх правінцыях Карыбскага ўзьбярэжжа, пытаючыся ўва ўсіх, хто мог яе ведаць, але не знайшла ані вестачкі, ані сьледу на працягу трыццаці гадоў, пакуль не атрымала ліст, які прайшоў праз шмат якія рукі, дзе паведамлялася, што цётка Эскалястыка памерла ў лязарэце мястэчка Агуа-дэ-Д’ёс. Лярэнса Даса ня думаў, што дачка так зацята зрэагуе на несправядлівае пакараньне, чыёй ахвярай сталася цётка Эскалястыка, хоць і ведаў, што дзяўчына заўсёды атаясамлівала яе з маці, якую наўрад ці памятала. Фэрміна Даса зачынілася на засаўку ў спальні, ня ела й не піла, і калі бацька, спачатку пагрозамі, а потым дрэнна прыхаванай мальбою, дабіўся, нарэшце, каб яна адчыніла яму, ён убачыў параненую пантэру, якой ніколі ўжо ня будзе пятнаццаць гадоў.

Бацька ўсяляк спрабаваў супакоіць дзяўчыну, тлумачыў ёй, што каханьне ў ейным узросьце – міраж, запэўніваў па-добраму ў тым, што яна мусіць вярнуць лісты, вярнуцца ў школу і, укленчыўшы, папрасіць прабачэньня, даваў слова гонару, што дапаможа ёй знайсьці шчасьце з годным прэтэндэнтам. Але ён нібы размаўляў са сьценкай. Адчуўшы паразу, ён выйшаў, нарэшце, зь сябе падчас абеду ў панядзелак і зайшоўся лаянкай ды праклёнамі, і ў адказ на гэта яна прыставіла мясны нож сабе да горла, без драматызму, але ўпэўнена, – рука не дрыжэла, адно зрэнкі пашырыліся, – і бацька не адважыўся кінуць выклік яе рашучаму погляду. Вось тады ён і рызыкнуў пагаманіць, як мужчына з мужчынам, з нахабным малойцам, якога не прыгадваў з твару і які ў нядобры час паўстаў на ягоным шляху. Перад выхадам ён, як звычайна, узяў з сабой рэвальвэр, але здагадаўся схаваць яго пад кашуляй.

Флярэнтына Арыса не пасьпеў перавесьці дух, як Лярэнса Даса правёў яго пад руку праз Катэдральны пляц да арачнай галерэі прыходзкай кавярні, і прапанаваў прысесьці за столікам на тэрасе. Іншых кліентаў не было, і старая мурынка мыла кахляную падлогу вялікае залі з пыльнымі, сям-там пабітымі вітражамі, дзе перагорнутыя крэслы яшчэ стаялі на мармуровых століках. Флярэнтына Арыса часта бачыў там дона Лярэнса, дзе той гуляў у косьці і піў віно з бочкі разам з астурыйцамі, што гандлявалі на гарадзкім рынку, сварыўся зь імі да хрыпаты з-за хранічных войнаў, якія ня мелі аніякага дачыненьня да краіны, у якой яны жылі. Усьведамляючы, да чаго ўрэшце прывядзе яго каханьне, Флярэнтына Арыса часьцяком думаў пра тое, якой будзе сустрэча з бацькам дзяўчыны, калі яна ўсё ж рана ці позна адбудзецца, бо ніхто ў сьвеце ня мог ад яе пазбавіць, яна была наканаваная лёсам. Ён прадбачыў няроўную спрэчку, і ня толькі таму, што Фэрміна Даса папярэджвала ў лістах пра бацькаву неўраўнаважанасьць, а таму што і сам заўважыў – ягоныя вочы гатовыя былі ўспыхнуць гневам, нават калі ён рагатаў за столікам падчас гульні. Абліччам Лярэнса Даса ўвасабляў грубасьць: непрыстойна вялікі жывот, загучная мова, бакенбарды, як у рысі, грубыя рукі і тут жа масіўны пярсьцёнак з апалам на безыменным пальцы. І толькі адну прыемную рысу заўважыў у ім Флярэнтына Арыса, калі ўпершыню ўбачыў яго на шпацыры, – гэта была тая ж паходка газэлі, што і ў дачкі. Аднак, калі Лярэнса Даса паказаў на крэсла каля сябе за столікам, Флярэнтына Арыса не знайшоў яго такім грубым, якім ён падаваўся, і наагул ён адчуў сябе лепш, калі Лярэнса Даса прапанаваў выпіць па чарцы анісавай. Флярэнтына Арыса ніколі раней ня піў а восьмай раніцы, але пагадзіўся з удзячнасьцю, бо гэта было яму неабходна, і як мага хутчэй.

Сапраўды, Лярэнса Дасу хапіла і пяці хвілінаў на тлумачэньне, ён зрабіў гэта з такой шчырасьцю, што Флярэнтына Арыса, абяззброены, быў агаломшаны. Пасьля заўчаснай сьмерці жонкі, Лярэнса Даса паставіў перад сабой адну-адзіную мэту: зрабіць з дачкі даму вышэйшага грамадзтва. Шлях быў доўгі і няясны. Бо хто ж яе бацька? Колішні гандляр муламі, які ня ўмее ні чытаць, ні пісаць, з рэпутацыяй канакрада, праўда, ня так даказанай, як распаўсюджанай у правінцыі Сан-Хуан-дэ-ля-Сіенага. Лярэнса Даса запаліў танную цыгару – такія паляць пагоншчыкі мулаў – і паскардзіўся: «Горш за дрэннае здароўе толькі дурная слава». Аднак, сказаў ён, сапраўдная таямніца ягонага багацьця крылася ў іншым: ніводзін мул не працаваў гэтак самаахвярна і мэтанакіравана, як ён сам, нават у самыя горкія часіны грамадзянскае вайны, калі вёскі прачыналіся зруйнаваныя, а палі – разрабаваныя. Хоць дачка ніколі ня рушыла ў такт з прадвызначэньнем свайго лёсу, яна быццам спрыяла памкненьням бацькі. Яна была разумнай і стараннай да такой ступені, што навучыла бацьку чытаць, як толькі навучылася сама, а ў дванаццаць гадоў ужо так шмат ведала пра жыцьцё, што свабодна і проста змагла б кіраваць хатняй гаспадаркай без дапамогі цёткі Эскалястыкі. Ён уздыхнуў: «Залатая мулачка». Калі дачка скончыла пачатковую школу на «выдатна» па ўсіх прадметах ды з ганаровай граматай, якая была ўручаная ёй на выпускной вечарыне, бацька зразумеў, што асяродзьдзе Сан-Хуан-дэ-ля-Сіенага цеснае для ягонай мары. Тады ён прадаў землі, быдла, і пераехаў, поўны энтузіязму, трымаючы ў валізцы семдзесят тысячаў пэса золатам, у гэты напаўразвалены горад, чыю славу даўно зжэрла моль, але дзе жанчына, гожая ды адукаваная на стары манер, яшчэ мела мажлівасьць наноў нарадзіцца праз багаты шлюб. Умяшальніцтва юнака было непрадбачанай перашкодай на шляху дзёрзкага пляну. «Так што я прыйшоў да вас зь вялікай просьбай», – сказаў Лярэнса Даса. Ён зьнячэўку згасіў цыгару ў чарцы з анісаўкай, зацягнуўся бяз дыму і сумным голасам падвёў рысу:

– Сыдзіце з нашага шляху.

Флярэнтына Арыса слухаў яго, адпіваючы паціху анісаўку, і так засяродзіўся на адкрыцьці мінулага Фэрміны Дасы, што не пасьпеў прыдумаць, што адказаць. Але калі надышоў час, ён зразумеў, што ад ягоных словаў залежыць ягоны ж лёс.

– Вы размаўлялі зь ёю?

– Гэта ня вашая справа, – адказаў Лярэнса Даса.

– Я пытаюся, – працягваў Флярэнтына Арыса, – бо мне падаецца, што вырашаць мусіць яна.

– Яшчэ чаго, – запярэчыў Лярэнса Даса, – гэта справа мужчынская і вырашаецца паміж мужчынамі.

Тон быў пагрозьлівы, адзін з кліентаў за суседнім столікам нават павярнуўся на голас і зірнуў на іх. Флярэнтына Арыса загаварыў цішэй, але з усёй рашучасьцю, на якую быў здольны.

– Так ці інакш, – сказаў Флярэнтына, – я не магу адказаць, ня ведаючы, што думае яна. Гэта было б здрадай.

Тады Лярэнса Даса, у якога імгненна пачырванелі вільготныя павекі, адкінуўся на сьпінку крэсла, пры гэтым левае вока нейк крутанулася і ледзь ня выскачыла з арбіты. Ён таксама панізіў голас.

– Не прымушайце мяне застрэліць вас, – дадаў ён.

Юнак адчуў, як ягоныя кішкі напоўніліся сьцюдзёнай пенай. Аднак голас не задрыжэў зь перапуду, больш за тое, ён адчуў, што яго натхняе Сьвяты Дух.

– Застрэльце, – сказаў ён, кладучы руку на сэрца, – няма большага гонару, чым памерці за каханьне.

Лярэнса Даса быў змушаны глядзець на яго бокам, бы папугай, каб засяродзіць на ім сваё касое вока. Ён ня вымавіў, а быццам бы выплюнуў словы склад за складам:

– Су-чын-ты-сын!

На тым самым тыдні ён павёз дачку ў вандроўку, каб расстаньне дапамагло ёй забыць Флярэнтына. Бацька нічога не тлумачыў, а раптам заляцеў у спальню з бруднымі ад жаванага тытуню і разьюшанасьці вусамі і загадаў ёй зьбірацца. Яна спытала, куды яны едуць, на што ён адказаў: «Па сьмерць». Яна спужалася, бо адказ быў дужа падобны на праўду, і паспрабавала супраціўляцца рашуча, як мінулымі днямі, але ён зьняў дзягу зь вялікай меднай спражкай, наматаў яе на руку і так ляснуў па стале, што гук працяў дом, бы вінтовачны стрэл. Фэрміна Даса добра суразьмервала ўласныя сілы, так што пасьпяшалася сабраць торбу – дзьве цыноўкі і гамак – і дьве валізы з усёй вопраткай, упэўненая ў тым, што гэтае падарожжа будзе безь вяртаньня. Перад тым, як апрануцца ў дарогу, яна зачынілася ў прыбіральні і пасьпела напісаць каханаму кароткі разьвітальны ліст на шматку туалетнай паперы. Затым садовымі нажніцамі адрэзала касу, уклала яе ў футарал з расшытага залатымі ніткамі аксаміту і паслала яму ўсё разам зь лістом.

Вандроўка была вар’яцтвам. Толькі першы этап з караванам андыйскіх паганятых доўжыўся адзінаццаць дзён – вершнікі ехалі на мулах па стромкіх сьцежках Сьера-Нэвады, мазгі варыліся ад пякельнага сонца ці разьмякалі пад жудаснымі кастрычніцкімі навальніцамі, ледзь прытомныя ад жаху перад ледзяным подыхам бездані ўнізе. На трэці дзень шляху адзін мул, ашалеўшы ад аваднёў, кінуўся ў бездань разам зь вершнікам і пацягнуў за сабою цэлую зьвязку жывёлін: лямант чалавека і гронка зь сямі зьвязаных міжсобку мулаў біліся аб звонкія стромы ўступаў і шчылінаў некалькі гадзін запар, і рэха тое гучала доўгія гады ў памяці Фэрміны Дасы. Увесь ейны багаж грымнуўся ў бездань разам з муламі, але ў момант здарэньня, што доўжыўся стагодзьдзямі, пакуль дзесь далёка ўнізе не заглух крык жаху, яна ня думала пра беднага паганятага альбо пра зьвязку сканалых мулаў – яна кляла лёс за тое, што ейны мул ня быў у той зьвязцы.

Яна ехала верхам упершыню, аднак жах і мноства цяжкасьцяў вандроўкі не здаваліся б ёй гэтак горкімі, калі б ня ўпэўненасьць у тым, што яна больш ніколі не пабачыць каханага і назаўсёды пазбаўленая таго, што магло яе суцешыць, – ягоных лістоў. З самага пачатку шляху яна ні разу не зьвярнулася да бацькі, і ён быў такім засмучаным, што гаварыў зь ёю толькі ў непазьбежных выпадках альбо перадаваў, што трэба, праз паганятых. Калі шанцавала, ім траплялася прыдарожная тавэрна з горскай кухняй, ад якой яна адмаўлялася, і давалі напракат брызэнтавыя ложкі, прапітаныя потам і мачою. Часьцей за ўсё, аднак, яны праводзілі ноч у індзейскіх паселішчах, дарожных начлежках пад адкрытым небам, якія былі абсталяваныя наўзбоч шляху і выглядалі, як шэрагі падпорак, крытых лісьцем горкае пальмы, дзе кожны вандроўнік меў права прыпыніцца да золку. Фэрміне Дасе ня ўдалося паспаць ніводнай ночы, яе прабіваў пот, калі яна чула ў цемры мітусьню таямнічых вандроўнікаў, якія прывязвалі сваіх мулаў да падпорак і вешалі гамак, дзе было вольнае месца.

Увечары, калі падыходзілі першыя караваны, месца было спакойнае, і ніхто не замінаў, але бліжэй да золку здавалася, што яна на кірмашовым пляцы: скручаныя гамакі віселі на розных узроўнях, горцы-аруакі спалі, седзячы на кукішках, прывязаныя козы бляялі, байцовыя пеўні сьпявалі ў вялізных кашах, а мясцовыя сабакі пагрозьліва маўчалі, адвучаныя брахаць з-за ваеннага становішча. Такія цяжкасьці былі звычныя для дона Лярэнса, які прагандляваў у гэтым раёне паўжыцьця і на золку заўжды сустракаў старых сяброў. Для Фэрміны гэта было бясконцае катаваньне. Нясьцерпны смурод салёнай зубаткі, якую ўсё везьлі і везьлі, ды яшчэ і страта апэтыту ад расстаньня змусілі забыцца на нармальны рытм харчаваньня, і яна не звар’яцела ад адчаю толькі таму, што прыгадвала любага Флярэнтына і ў тым знаходзіла палёгку. Яна не сумнявалася – гэта была сапраўды зямля спрадвечнай разлукі, дзе ўсё забываецца.

Вайна таксама была крыніцай бясконцага жаху. З самага пачатку шляху яна чула размовы пра небясьпеку сутыкненьня з патрулямі, і паганятыя мулаў навучылі іх розным спосабам дазнавацца, да якога боку яны належаць, каб весьці сябе адпаведна. Часьцяком сустракаліся аддзелы коньнікаў на чале з афіцэрам, якія займаліся папаўненьнем асабістага складу і бралі рэкрутаў, накідваючы на скаку на чалавека лясо, нібы на якога бычка. Прыгнечаная жахам, Фэрміна Даса сапраўды ўжо забылася на таго, хто цяпер здаваўся ёй, хутчэй, легендарным, чым блізкім чалавекам, а аднойчы ноччу патруль невядомай прыналежнасьці захапіў двух вандроўнікаў зь іхнага каравану і павесіў іх на дрэве кампана* за два кілямэтры ад сялібы. Лярэнса Даса ня меў да іх ніякага дачыненьня, але загадаў зьняць і пахаваць па-хрысьціянску ў знак падзякі за тое, што яго абмінуў страшны лёс. Як жа ня быць удзячным. Раніцой бандыты абудзілі яго, тыцнуўшы руляй стрэльбы ў жывот, і камандзір у лахманах, са счарнелым ад копаці тварам, асьвяціў яго ліхтаром і спытаў, лібэрал ён альбо кансэрватар.

  * Вобразы зь вядомых лірычных вершаў.

   
– Ні адно, ні другое, – адказаў Лярэнса Даса. – Я гішпанскі падданы.

– Табе шанцуе! – усклікнуў правадыр і разьвітаўся, жартам узьняўшы руку. – Няхай жыве кароль!

Праз два дні яны сышлі з гор у сьветлую даліну, дзе знаходзіўся вясёлы пасёлак Вальедупар. У дварох ішлі баі пеўняў, на скрыжаваньнях гучалі акардэоны, вершнікі гарцавалі на пародзістых конях, званілі званы, бахалі пэтарды. Але Фэрміна Даса нават не заўважыла сьвяточнага настрою. Яны спыніліся ў доме Лісымака Санчаса, які даводзіўся ёй дзядзькам па маці. Ён выйшаў сустракаць іх на дарогу на чале шумнай кавалькады маладых сваякоў на лепшых на ўсю правінцыю конях, і іх правялі па вуліцах пасёлку сярод сьвяточных фаервэркаў. Дзядзькаў дом стаяў на Вялікім пляцы, побач з каляніяльнай, шмат разоў перабудаванай царквою, і больш быў падобны на каляніяльную факторыю праз свае прасторныя і прыцененыя пакоі ды калідор, што пах цёплым сокам з цукровага трысьнягу і выходзіў у вялізны фруктовы сад.

Як толькі яны сьпешыліся каля стайні і ўвайшлі ў дом, гасьцёўні напоўніліся мноствам незнаёмых сваякоў, якія абрынулі на Фэрміну Дасу вадаспад цёплых пачуцьцяў, але яна не хацела бачыць нікога на сьвеце, бо пакутавала ад сядла, ня ела і не спала столькі дзён і марыла застацца на самоце ў якім ціхім месцы, каб выплакацца. Толькі стрыечная сястра Ільдэбранда Санчас, старэйшая за яе на два гады і такая ж па-каралеўску ганарлівая, адразу зразумела ейны стан, бо сама таксама гарэла полымем патаемнага каханьня. Калі зьвечарэла, Ільдэбранда завяла Фэрміну ў спальню, падрыхтаваную для іх дваіх, і не змагла зразумець, як Фэрміна яшчэ жывая з такімі пухірамі на клубах. З дапамогаю маці, вельмі пяшчотнай жанчыны, падобнай да мужа, нібыта да блізьнюка, Ільдэбранда падрыхтавала ёй ванну і сьцішыла боль, прыклаўшы да язваў кампрэсы з адварам купальніку, а дом у гэты час здрыгаўся ад піратэхнічнае кананады.

Апоўначы госьці сышлі, гуляньне рассыпалася на мноства вясёлых групак, і кузіна Ільдэбранда дала Фэрміне Дасе сваю міткалевую начнушку, дапамагла ёй легчы; тады Фэрміна Даса адчула пяшчоту прасьціны, мяккасьць пуховае падушкі, і ёй стала раптам страшна ад прыліву шчасьця. Нарэшце яны засталіся ў спальні сам-насам. Кузіна зачыніла дзьверы на засаўку і дастала з-пад матраца свайго ложка запячатаную сургучом капэрту з манільскай паперы і эмблемай Нацыянальнага тэлеграфу. Фэрміне Дасе досыць было ўгледзець хітраватыя і радасныя іскрынкі ў вачох кузіны, каб зноўку прарос у памяці сэрца задумлівы водар белых гардэніяў, – яна тут жа разадрала сургучную пячатку зубамі і да золку патанала ў моры сьлёз, перачытваючы адзінаццаць няўрымсьлівых тэлеграмаў.

Тады яна даведалася пра ўсё. Да пачатку вандроўкі Лярэнса Даса зрабіў памылку, тэлеграфам паведаміўшы пра свае намеры швагру Лісымака Санчасу, а той перадаў вестку шырокай і заблытанай чарадзе сваякоў, раскіданай па розных вёсках і хутарох правінцыі. Так што Флярэнтына Арыса ня толькі даведаўся пра дакладны маршрут вандроўкі, але яшчэ й скарыстаўся з пачуцьця братэрства тэлеграфістаў, якія трымалі сьлед Фэрміны Дасы крок за крокам да апошняга хутару на яе шляху каля мысу Вэла. Гэта дазволіла закаханаму Флярэнтына падтрымліваць зь ёю інтэнсіўнае ліставаньне з моманту яе прыезду ў Вальедупар, дзе яна гасьцявала тры месяцы, і да канца вандроўкі ў горадзе Рыёача паўтара году пазьней, калі Лярэнса Даса вырашыў, што дачка пра ўсё забылася, і разважыў вярнуцца дадому. Мажліва, ён сам не ўсьвядоміў, як паслабіў пільнаваньне за дачкою, яму заміналі ганаровыя прыёмы, якія ладзілі сваякі па лініі нябожчыцы жонкі, якія пасьля доўгіх гадоў варожасьці адкінулі ў бок свае кланавыя прымхі і прынялі яго з адкрытым сэрцам, як свайго. Візыт прынёс позьняе замірэньне, хоць ня дзеля гэтага ладзілася вандроўка. Насамрэч, сям’я нябожчыцы жонкі, Фэрміны Санчас, была катэгарычна супраць яе шлюбу з гаманкім, грубым і бязродным імігрантам, які заўжды быў у разьездах, гандлюючы звычайнымі муламі, – такі бізнэс здаваўся ім занадта простым, каб уважаць яго чыстым. Лярэнса Даса ставіў на карту ўсё, бо ён хацеў ажаніцца з самай віднай нявестай тыповага для тых краёў роду, да якога належалі гожыя жанчыны і лёгкія на руку, у сэнсе пусьціць у справу зброю, мужчыны зь пяшчотным сэрцам і да шаленства разьвітым пачуцьцём годнасьці. Аднак нябожчыца Фэрміна Санчас, сьлепа верачы ў прадвызначэньне каханьня, якому заміналі ажыцьцявіцца, капрызна настаяла на сваім і пайшла за яго замуж насуперак сям’і гэтак пасьпешліва і патаемна, што, здавалася, пайшла не па любові, а таму што нібыта трэба было схаваць пад шлюбным покрывам дачасную незасьцярогу.

Праз дваццаць пяць гадоў Лярэнса Даса нават і не падумаў, што ягоная ўпартасьць у дачыненьні да каханьня дачкі была грэшным паўторам яго ўласнай гісторыі, і скардзіўся на сваю бяду ўсім шваграм, якія калісьці не прымалі яго і гэтаксама скардзіліся на яго. Але час, які ён марнаваў на скаргі, дачка выкарыстоўвала дзеля свайго каханьня. Так, пакуль бацька лягчаў бычкоў і аб’ежджваў мустангаў на ўрадлівых землях сваіх шваграў, дачка вольна гуляла з чародкай сясьцёр, на чале якіх стаяла Ільдэбранда Санчас, самая гожая і спрытная зь іх, чыё палкае і пазбаўленае будучыні каханьне да чалавека, які быў старэйшы за яе на дваццаць гадоў, жанаты і шматдзетны, задавальнялася адно што патаемнымі позіркамі.

Пасьля доўгага перабываньня ў Вальедупары яны працягнулі шлях прыгор’ем, па квітнеючых далінах і казачных плято, і ўва ўсіх паселішчах іх прымалі, як у першым, – з музыкай і фаервэркамі, з новымі кузінамі-суўдзельніцамі і пунктуальнымі тэлеграфнымі пасланьнямі. Неўзабаве Фэрміна Даса зразумела, што дзень прыезду ў Вальедупар ня быў чымсьці выключным, – у гэтай багатай правінцыі жылі так, нібыта кожны дзень тыдня быў сьвятам. Госьці спалі, дзе засьпявала іх ноч, і елі, калі было патрэбна, бо дамы ніколі не зачыняліся, заўсёды можна было знайсьці павешаны для госьця гамак і зборную, з трыма відамі мяса, поліўку на выпадак, калі хто зьяўляўся без папярэдняй тэлеграмы, як здаралася амаль заўжды. Ільдэбранда Санчас суправаджала кузіну да канца вандроўкі, вясёла ведучы яе скрозь гушчар крэўных сваякоў да каранёў радавога дрэва. Фэрміна Даса ўсьвядоміла сябе, упершыню адчула, што яна сама сабе гаспадыня, якую паўсюль суправаджаюць сябры і якую шануюць, і напоўніцу дыхала паветрам свабоды, якое вярнула ёй супакой і волю да жыцьця. Нават у старасьці яна прыгадвала гэтую вандроўку, якая з гадамі ўсё больш праясьнялася ў памяці ў бліскучым зьзяньні настальгіі.

Аднойчы ўвечары Фэрміна Даса вярнулася пасьля традыцыйнага шпацыру, агаломшаная адкрыцьцём: усё-такі можна быць шчасьлівай без каханьня і нават насуперак каханьню. Адкрыцьцё зьбянтэжыла яе; менавіта тады нейкая чарговая кузіна выпадкова пачула гамонку сваіх бацькоў зь Лярэнса Дасам, у якой апошні выказаў ідэю аддаць дачку за адзінага спадкаемца казачнага багацьця Клеафаса Маскотэ. Фэрміна Даса ведала яго. Бачыла яго на пляцы, калі той гарцаваў на гожым кані з выдатнымі гунямі, падобнымі на царкоўныя аздабленьні; ён быў элегантным і спрытным, ад яго рамантычных веек млелі нават камяні, але яна параўнала яго ў памяці з Флярэнтына Арысам пад мігдалавымі дрэвамі сквэрыку, бледным і хударлявым, з кніжкаю вершаў на каленках, і не знайшла ў сваім сэрцы ні ценю сумневу.

Ільдэбранда Санчас была поўная спадзеваў пад уражаньнем ад наведваньня варажбіткі, якая зьдзівіла яе сілаю прадбачаньня. Спужаная намерамі бацькі Фэрміна Даса таксама пайшла да той жанчыны. Карты паказалі, што ў будучыні няма перашкодаў для доўгага і шчасьлівага шлюбу, і гэты прагноз вярнуў ёй спакой і сілу, бо яна не магла ўявіць сабе, што такі ўдалы лёс можа скласьціся зь некім іншым, апроч таго, каго яна кахала. Акрыленая вераю, яна зноў набыла ўладу над сабой і волю да свабоды. Менавіта тады тэлеграфная перапіска з Флярэнтына Арысам перастала быць выказваньнем намераў і ілюзорных абяцанак, набыўшы мэтадычны, практычны характар, пачасьціўшыся, як ніколі раней. Яны вызначылі тэрміны і спосабы далейшых дзеяньняў, прысягнулі жыцьцём у сумесным рашэньні ажаніцца ні ў кога не пытаючыся дазволу, дзе б тое ні было, чаго б ні каштавала, як толькі яны зноўку сустрэнуцца. Фэрміна Даса так сур’ёзна паставілася да свайго слова, што аднойчы, калі бацька дазволіў ёй пайсьці на першы ў жыцьці дарослы баль у мястэчку Фансэка, яна палічыла несумленным ісьці на баль бяз згоды свайго нарачонага. Флярэнтына Арыса тым вечарам знаходзіўся ў матроскім гатэлі ды граў у карты зь Лятарыем Тугутам, калі паведамілі, што да яго прыйшло тэрміновае тэлеграфнае пасланьне.

Да яго зьвярнуўся тэлеграфіст з Фансэкі, які злучыў ланцуг зь сямі мясцовых станцыяў, каб Фэрміна Даса здолела спытаць пра згоду на першы баль. Але, атрымаўшы згоду, яна не задаволілася проста станоўчым адказам і папрасіла доказу, што менавіта Флярэнтына Арыса стукаў ключом тэлеграфу на другім канцы лініі. Хутчэй, зьдзіўлены, чым улагоджаны, ён прыдумаў і перадаў фразу для пасьведчаньня ягонай асобы: «Скажэце ёй, што клянуся каранаванай багіняй». Фэрміна Даса пазнала пароль і прабалявала ўпершыню ў жыцьці ажно да сёмай раніцы – ёй давялося насьпех пераапранацца, каб не спазьніцца на імшу. Да таго часу ў глыбінях ейнага куфра назьбіралася больш лістоў і тэлеграмаў, чым бацька калісьці знайшоў, і яна навучылася паводзіць сябе, як замужняя жанчына. Лярэнса Даса ўспрыняў перамену ў паводзінах дачкі як знак таго, што адлегласьць і час вылечылі яе ад дзявочага фантазэрства, але не падзяліўся зь ёю праектам шлюбнай дамовы. Іхныя адносіны крыху палепшыліся, не выходзячы за фармальныя рамкі, вызначаныя ёю, калі ён выгнаў цётку Эскалястыку, і гэта давала месца зручнаму суіснаваньню, ва ўсялякім разе, ніхто з блізкага асяродку не сумняваўся ў тым, што іхныя адносіны заснаваныя на пяшчоце.

Тым часам Флярэнтына Арыса вырашыў распавесьці ёй у лістох, што ён робіць спробы адшукаць скарб затопленага галеона дзеля яе. Гэта была чыстая праўда, ідэя ўзьнікла ў імгненьні натхненьня сьветлым вечарам, калі мора было быццам бы выбрукаванае алюмінем з-за безьлічы рыбаў, прыспаных травою дзіванны. З усяго неба зьляцеліся птушкі і біліся за спажыву, і рыбакі адганялі іх вёсламі, каб не аспрэчвалі права на забаронены цуд. Выкарыстаньне дзіванны, якая толькі прысыпляе рыбу, было забаронена законам яшчэ за калёніі, але карыбскія рыбакі пускалі расьліну ў ход сярод белага дня ажно да зьяўленьня дынаміту. Доўга цягнулася вандроўка Фэрміны Дасы, і ў ейную адсутнасьць Флярэнтына Арыса бавіў час, гледзячы з высокіх стромаў, як рыбакі грузілі ў свае індзейскія лодкі вялікія нераты з соннаю рыбай. Там жа чародкі хлопчыкаў, што плавалі ня горш за акулаў, прапаноўвалі разявакам кінуць манэты на дно і хутка іх даставалі. Гэта былі тыя ж хлопчыкі, якія з той самай мэтаю плылі насустрач трансатлянтычным караблям і таксама вярталіся са здабычай, пра іхны спрыт нямала напісана ў падарожных занатоўках, якія выходзілі ў Злучаных Штатах і Эўропе. Флярэнтына Арыса ведаў хлопчыкаў здаўна, яшчэ да таго, як закахаўся, але ніколі ня думаў пра тое, што яны здольныя падняць скарб, затоплены разам з галеонам. Гэта прыйшло яму да галавы тым сьветлым вечарам, і з наступнай нядзелі, калі да вяртаньня Фэрміны Дасы заставаўся цэлы год, у яго зьявілася яшчэ адна мара.

Эўклідэс, адзін з тых хлопчыкаў, загарэўся, як і ён, ідэяй падводнай выведкі. Флярэнтына Арыса не адкрыў яму праўды пра мэты вышуку, затое падрабязна распытаў пра ягоныя здольнасьці як мараплаўца і нырца. Ён спытаў, ці здолеў бы той без запасу паветра нырнуць на дваццацімэтровую глыбіню, і Эўклідэс адказаў, што так. Ён спытаў, ці мог бы ён сам весьці рыбацкі човен па адкрытым моры падчас шторму без прыбораў, пры дапамозе адно ўласнага інстынкту, і Эўклідэс адказаў, што так. Ён спытаў, ці здолеў бы ён знайсьці дакладнае месца на адлегласьці шаснаццаці марскіх міляў на паўночны захад ад вялікай выспы архіпэлягу Сатавэнта, і Эўклідэс адказаў, што так. Ён спытаў, ці змог бы ён грэбці ўначы, па зорках, і Эўклідэс адказаў, што так. Ён спытаў, ці згодны ён справіцца з такой працай і атрымаць за гэта грошы, якія ён атрымлівае ад рыбакоў за дапамогу, і Эўклідэс адказаў, што так, толькі з наддаткам у пяць рэалаў па нядзелях. Ён спытаў, ці ўмее хлапчук бараніцца ад акулы, і Эўклідэс адказаў, што так, бо валодае чарадзейнымі таямніцамі, якія іх адпуджваюць. Ён спытаў, ці здольны хлапец захоўваць таямніцу нават пад катавальнымі машынамі інквізыцыі, і Эўклідэс сказаў, што так, бо ніколі не адказваў «не» і ўмеў казаць «так» гэтак натуральна, што немажліва было засумнявацца. Нарэшце, яны падлічылі выдаткі: пракат чоўна, пракат вясла, пракат рыбацкіх прыладаў, каб ніхто не здагадаўся пра сапраўдныя мэты вылазкі. Да таго ж, трэба было ўзяць харч, бочачку пітной вады, алейную лямпу, пакунак сьвечак і, на экстранны выпадак, паляўнічы рог, каб была магчымасьць падаць сыгнал бедзтва.

Хлапчуку было недзе дванаццаць гадоў, ён гаманіў безь пярэдыху, быў рухавым ды спрытным, як вугор, – менавіта такім, якім трэба быць, каб прасьлізнуць празь цесны ілюмінатар карабля пад вадою. Вятры так прадубілі яго, што цяжка было ўявіць колішняе, натуральнае адценьне ягонае скуры, што рабіла ягоныя вялікія жоўтыя вочы яшчэ больш прамяністымі. Флярэнтына Арыса вырашыў, што гэта ідэальны суўдзельнік задуманае прыгоды, і яны ўзяліся за справу адразу, як толькі настала нядзеля.

Адплылі яны з рыбацкага порту на золку, маючы ўсё, што трэба, і ў добрым гуморы. Эўклідэс – амаль голы, у насьцёгнавай павязцы, якую насіў заўсёды, а Флярэнтына Арыса – у сурдуце і цёмным капелюшы, лякаваных чаравіках і са стужкай, якую завязваюць паэты замест гальштука; ён узяў з сабою кнігу, каб бавіць час, пакуль яны дабяруцца да выспаў. Зь першага дня Флярэнтына Арыса зразумеў, што Эўклідэс гэтакі спрытны мараход, як і нырэц, хлапчук валодаў дзівоснымі ведамі пра прыроду мора і размаітае ламачча на дне бухты. Ён мог апавядаць зь нечаканымі падрабязнасьцямі пра кожную карабельную шкарлупіну, якую разьядала іржа, ведаў век кожнага буйка, колькасьць зьвёнаў у ланцугу, з дапамогай якога гішпанцы зачынялі ўваход у бухту. Баючыся, што ён таксама можа ведаць і пра мэту патаемнай экспэдыцыі, Флярэнтына Арыса задаў яму некалькі хітрых пытаньняў і такім чынам упэўніўся, што Эўклідэс нават не падазрае пра існаваньне патопленага галеона.

Упершыню пачуўшы аповед пра скарб у матроскім гатэлі, Флярэнтына Арыса назьбіраў рознае інфармацыі пра галеоны тае эпохі. Ён высьветліў, што не адзін «Сан Хасэ» ляжыць на каралавым дне. Насамрэч, гэта быў флягманскі карабель Кантынэнтальнага флёту, які прыбыў у бухту пасьля траўня 1708 году зь легендарнага кірмашу Партабэльё ў Панаме, дзе пагрузілі частку ягонага скарбу: трыста куфраў са срэбрам Пэру і Вэракруса ды сто дзесяць куфраў пярлінаў, назьбіраных і падлічаных на высьпе Кантадора*. За доўгі месяц у бухце, дзе штодня і штоноч ішло народнае гуляньне, пагрузілі рэшту скарбу, якую было здольнае выцягнуць зь бядноты Гішпанскае каралеўства: сто шаснаццаць куфраў са смарагдамі з Мусы і Самандокі і трыццаць мільёнаў залатых манэтаў.

  * Від чырвонага дрэва, у літаральным перакладзе – дрэва-звон.

   
Кантынэнтальны флёт складалі дванаццаць караблёў розных памераў, яны пакінулі порт з суправаджэньнем выдатна ўзброенай францускай эскадры, якая ўсё ж ня здолела ўратаваць флёт ад трапных гарматных залпаў ангельцаў з Чарлзам Ўэйджэрам на чале, што чакалі іх у раёне архіпэлягу Сатавэнта, каля выйсьця з бухты. Так што патануў ня толькі «Сан Хасэ», хоць дакладных, дакумэнтальных сьведчаньняў пра тое, колькі караблёў патанула і колькі пазьбегла агню ангельцаў, не было. І ў чым ніхто не сумняваўся, дык толькі ў тым, што флягманскі карабель патануў адным зь першых, з экіпажам у поўным складзе і нерухомым у сваёй рубцы капітанам. Толькі гэты карабель вёз асноўны груз.

Флярэнтына Арыса вывучыў шлях галеонаў паводле навігацыйных мапаў тае эпохі і думаў, што вылічыў месца катастрофы. Яны выйшлі з бухты, прайшлі паміж дзьвюма фартэцыямі Бока-Чыкі, і праз чатыры гадзіны човен аказаўся ва ўнутраных водах архіпэлягу, на каралавым дне якога можна было лавіць сонных лангустаў проста рукою. Паветра было лёгкім, а мора такім ціхім і празрыстым, што Флярэнтына Арыса адчуў, нібыта ён – уласны адбітак у вадзе. Пры канцы затокі, за дзьве гадзіны ходу ад вялікай выспы, і было месца крушэньня карабля.

Флярэнтына Арыса, ледзь жывы ў сваёй хаўтурнай вопратцы ад пякельнага сонца, папрасіў Эўклідэса, каб ён паспрабаваў нырнуць на дваццацімэтровую глыбіню і дастаць любую рэч з дна. Вада была празрыстая, ён бачыў, як хлапчук плыў на глыбіні, нібыта бруднага колеру акула сярод блакітных акулаў, якія перасякалі ягоны шлях, але не чапалі яго. Потым хлапчук зьнік у каралавых зарасьцях, і калі Флярэнтына Арыса ўжо думаў, што ўсё набранае ў лёгкія паветра скончылася, ён пачуў голас за сьпінай. Эўклідэс стаяў на дне з паднятымі рукамі, і вада даходзіла яму да таліі. Так што яны сталі шукаць больш глыбокія мясьціны далей на поўнач, плывучы па-над цёплымі скатамі, сарамлівымі кальмарамі, цёмна-ружовымі караламі, пакуль Эўклідэс не зразумеў, што яны проста губляюць час.

– Калі вы ня скажаце, што я мушу шукаць, я нічога і не знайду, – сказаў хлапчук.

Але Флярэнтына Арыса не сказаў. Тады Эўклідэс прапанаваў яму распрануцца і нырнуць зь ім, хоць бы для таго, каб пабачыць неба іншага сьвету – сьвету каралаў. Аднак Флярэнтына Арыса звычайна гаварыў, што мора было прыдуманае Богам з адной мэтай – каб людзі бачылі яго праз акно, таму ён так і не навучыўся плаваць. Калі пачало вечарэць, неба схавалася за аблокамі, паветра сталася сьцюдзёным і вільготным, і так хутка сьцямнела, што давялося арыентавацца на маяк, каб трапіць у порт. Ужо каля ўваходу ў бухту яны вельмі блізка мінуліся зь вялізным белым трансатлянтычным караблём пад францускім сьцягам і з поўнай ілюмінацыяй, які пакідаў за сабою водар далікатнага смажанага мяса і квяцістай капусты.

Вось так яны згубілі тры нядзельныя дні дый змарнавалі б яшчэ, калі б Флярэнтына Арыса ня вырашыў падзяліцца таямніцай з Эўклідэсам, які адразу зьмяніў увесь плян пошукаў, і яны накіраваліся да старажытнага фарватэру для галеонаў, які знаходзіўся на адлегласьці дваццаці зь лішкам міляў на ўсход ад вызначанага Флярэнтына Арысам месца. Месяцы праз два, дажджлівым днём, Эўклідэс доўга заставаўся пад вадою, і човен так аднесла, што давялося плыць амаль паўгадзіны, каб нагнаць яго, бо Флярэнтына Арыса ня здолеў наблізіцца да яго на вёслах. Калі, нарэшце, хлапчук падняўся на борт, ён дастаў з рота і паказаў як знак перамогі і ўзнагароду за ўпартасьць пару жаночых упрыгожваньняў.

Хлопчыкаў аповед гэтак зачараваў Флярэнтына, што той пакляўся навучыцца плаваць і ныраць на глыбіні, толькі каб пабачыць усё на свае вочы. Эўклідэс сказаў, што на тым месцы, на глыбіні якіх васямнаццаці мэтраў, ляжыць на каралах столькі старажытных ветразьнікаў, што немажліва нават падлічыць альбо прыкінуць іхную колькасьць, і што яны раскіданыя па прасторы – вокам не ахапіць. Ён сказаў, што яго больш за ўсё зьдзівіла: ніводная шкарлупіна з бухты не была ў такім добрым стане, як патопленыя караблі. Ён дадаў, што бачыў каравэлы, іх было некалькі, і ўсе – зь некранутымі ветразямі, а караблі відны былі на дне выдатна, нібыта патанулі разам са сваімі прасторай і часам, быццам бы над імі тое самае сонца, што стаяла ў небе аб адзінаццатай раніцы ў суботу 9 чэрвеня, калі яны і пайшлі на дно. Ён паведаміў, задыхаючыся пад напорам уласнага ўяўленьня, што найлягчэй было разглядзець галеон «Сан Хасэ», чыя назва сьвяцілася на карме залатымі літарамі, але адначасова гэта самы пашкоджаны ангельскай артылерыяй карабель. Ён сказаў, што на караблі бачыў старога васьмінога, якому ня менш за трыста гадоў, ягоныя мацкі выходзілі праз гарматныя адтуліны, і ён так вырас у карабельнай ядальні, што цяперака можна было выслабаніць яго, толькі разабраўшы корпус. Ён працягваў, кажучы, што бачыў цела капітана, якое плавала бокам на мосьціку, нібыта ў акварыюме, і што не спусьціўся ў трумы са скарбам адно таму, што не хапіла паветра ў лёгкіх. І вось доказы: завушніца са смарагдам і мэдальён з выявай Сьвятое Дзевы, ланцужок якога разьела соль.

Гэтая навіна пра скарб была першай, якую Флярэнтына Арыса згадаў у лісьце да Фэрміны Дасы, накіраваным ёй у Фансэку незадоўга да яе вяртаньня. Легенду пра патанулы галеон яна чула, пра гэта неаднойчы распавядаў Лярэнса Даса, які змарнаваў час і грошы, спрабуючы дамовіцца зь нямецкай кампаніяй падводных дасьледаваньняў пра сумесную арганізацыю вышуку прапалага скарбу. Ён бы настаяў на сваім, калі б некалькі сяброў Акадэміі гісторыі не пераканалі яго ў тым, што легенда пра затоплены галеон насамрэч была прыдуманая якім-небудзь віцэ-каралём, каб такім чынам прыўласьціць маёмасьць гішпанскай кароны. Ва ўсялякім выпадку, Фэрміна Даса ведала, што галеон ляжаў на глыбіні двухсот мэтраў, цалкам недасяжнай для чалавека, але ніяк не дваццаці, як пісаў Флярэнтына Арыса. Аднак яна настолькі прызвычаілася да яго паэтычных перабольшаньняў, што ўспрыняла прыгоды з галеонам як адно зь іх. Тым ня менш, яна і далей атрымлівала лісты з новымі, усё больш фантастычнымі падрабязнасьцямі, і напісаныя яны былі ня менш сур’ёзна, чымся ягоныя палюбоўныя пасланьні, так што яна прызналася Ільдэбрандзе, што, маўляў, пабойваецца, што ейны летуценны жаніх страціў розум.

Эўклідэс даставаў з дна столькі доказаў посьпеху іхных пошукаў, што ўжо бяздумна было зьбіраць завушніцы ды пярсьцёнкі сярод каралаў, – трэба было ствараць моцнае прадпрыемства дзеля пад’ёму паўсотні караблёў зь іхнымі бабілёнскімі скарбамі. Тады і здарылася тое, што рана ці позна мусіла здарыцца, бо Флярэнтына Арыса ня мог не зьвярнуцца да маці па дапамогу на завяршэньне распачатае справы. А ёй досыць было паспрабаваць мэтал упрыгожваньняў на зуб і паглядзець на сьвятло праз шкляныя каменьчыкі, каб зразумець: хтосьці нажываўся на наіўнасьці ейнага сына. Эўклідэс на каленях пакляўся Флярэнтына Арысу, што ў ягоных паводзінах не было ніякага падману, але ў наступную нядзелю ён не зьявіўся ў рыбацкі порт, а надалей – нідзе і ніколі.

Ад гэтага шваху Флярэнтына Арысу застаўся толькі адзіны прытулак – маяк. Ён дабраўся да яго аднойчы ўначы на чоўне Эўклідэса, калі шторм засьпеў іх у адкрытым моры, і з тае пары хадзіў вечарамі гаманіць з даглядчыкам маяка, слухаць аповеды пра незьлічоныя і адно што яму вядомыя дзівосы мора і сушы. Гэта быў пачатак сяброўства, якое перажыло мноства катаклізмаў у сьвеце. Флярэнтына Арыса навучыўся падтрымліваць сьвятло маяка, спачатку бярэмамі дроваў, а потым, пакуль не працягнулі да маяка электрычнасьць, цэлымі збанамі алею. Ён навучыўся накіроўваць прамень і павялічваць яго люстрамі, а час ад часу, калі даглядчык чамусьці ня мог, дзяжурыў уначы на маяку. Ён навучыўся пазнаваць караблі паводле гудкоў, паводле памеру сьвятла на лініі далягляду і адчуваў, што штосьці ад іх вярталася да яго з водбліскамі маяка.

Удзень, асабліва ў нядзелі, ён знаходзіў задавальненьне ў іншым. У нетрах кварталу Віцэ-каралёў, дзе жылі багатыры старога гораду, жаночы пляж аддзяляўся ад мужчынскага тынкаванай агароджай: адзін пляж знаходзіўся справа ад маяка, а другі – зьлева. Так што даглядчык прыладзіў падзорную трубу, з дапамогаю якой можна было паназіраць за жаночым пляжам за плату ў адзін сэнтава. Дзяўчаты з вышэйшага сьвету ня ведалі пра гэта, але ўсё роўна хадзілі па пляжы ў сваіх купальніках зь вялікімі фальбонкамі, у пляжным абутку і шыракаполых капелюшах, якія хавалі цела ня горш за звычайную вопратку, і да таго ж адбаўлялі прыгажосьці. Маці пільнавалі іх, седзячы на беразе ў лазовых крэслах-гушкалках пад страшэнным сонцам і ў такой самай вопратцы, у такіх самых капелюшах зь пёрамі, з такімі самымі мусьлінавымі парасонамі, зь якімі хадзілі на імшу. Яны пабойваліся, што мужчыны з суседняга пляжу маглі спакусіць іхных дачок пад вадою. Карацей кажучы, праз марскі бінокль нельга было ўбачыць нічога больш пікантнага, чым на вуліцы, але нядзельных кліентаў, якія аспрэчвалі адзін у аднаго права на бінокль дзеля таго, каб адведаць горкіх яблыкаў з чужога саду, было шмат.

Флярэнтына Арыса заставаўся сярод іх, хутчэй ад нудоты, і не бінокль стаўся чыньнікам ягонага сяброўства з даглядчыкам маяка. Сапраўдная прычына тоілася ў тым, што пасьля разлукі з Фэрмінай Дасай, калі ім авалодала ліхаманка бязладных любоўных сувязяў у спробе забыць яе, менавіта на маяку, а ня дзе яшчэ, ён пражыў найшчасьлівейшыя са сваіх гадзінаў і знайшоў суцяшэньне. Гэта было яго ўлюбёнае месца, прычым настолькі, што шмат гадоў ён рабіў спробы ўпэўніць маці, а затым і дзядзьку Леона XII, каб тыя дапамаглі выкупіць яго. Маякі Карыбскага мора былі ў тыя часы прыватнай маёмасьцю, іхныя гаспадары атрымлівалі плату за права праходу да порту адпаведна памерам судна. Флярэнтына Арыса думаў, што гэта адзіная высакародная мажлівасьць спалучэньня выгоднае справы з паэзіяй, але ні маці, ні дзядзька гэтак ня думалі, а калі ён займеў патрэбныя сродкі, маякі ўжо перайшлі ва ўласнасьць дзяржавы.

Мары, аднак, не былі дарэмнымі. Гісторыя з галеонам, а пазьней і новая зацікаўленасьць маяком прынесьлі палёгку пакутам ад разлукі з Фэрмінай Дасай, і тут у самы нечаканы момант прыйшла вестка пра яе вяртаньне. Пасьля доўгай пабыўкі ў Рыёачы Лярэнса Даса вырашыў вярнуцца. Гэта быў не найлепшы час для вандроўкі морам, бо дзьмулі сьнежаньскія пасаты, і шхуна, якая адважылася на падобны пераход, магла апынуцца на золку ў порце адпраўкі з-за сустрэчнага ветру. Дарэчы, так і здарылася. Фэрміна Даса правяла ноч, нібыта ў агоніі, яна ванітавала жоўцю, прывязаная да ложка ў каюце, якая была падобная да тавэрнавай прыбіральні ня толькі праз сваю невыносную цеснату, але таксама праз тое, што там жудасна сьмярдзела і парыла. Мора ўсхадзілася так, што часьцяком здавалася, нібыта ірваліся пасы бясьпекі ейнага ложка, з палубы чуўся лямант, быццам бы пры крушэньні, і тыгровы храп бацькі побач даводзіў яе да жаху. Упершыню за тры гады яна правяла ноч у бяссоньні, ня думаючы ніводнае хвілі пра Флярэнтына Арысу. Ён жа, насупраць, ляжаў таксама ў бессані ў сваім гамаку за перагародкай і лічыў бясконцыя хвілі да яе вяртаньня. На золку вецер раптам суняўся, мора супакоілася, і Фэрміна Даса зразумела, што заснула насуперак жахліваму гойданьню, і толькі мэталічнае скрыпеньне якарнага ланцуга абудзіла яе. Тады яна расьпярэзала пасы, паглядзела ў ілюмінатар са спадзевам убачыць Флярэнтына Арысу ў натоўпе тых, хто сустракаў карабель, але ўгледзела адно мытныя склады сярод пазалочаных першымі промнямі сонца пальмаў і падгнілы пірс Рыёачы, скуль шхуна адплыла мінулай ноччу.

Дзень прайшоў, рыхтык як галюцынацыя, у тым жа доме, дзе яна была напярэдадні адплыцьця, і зноўку яна прымала людзей, якія разьвіталіся зь ёю ўчора, і гаманілі яны пра тое самае, і яе аглушыла адчуваньне, што яна нанава перажывала пражыты фрагмэнт жыцьця. Паўтор быў такім яўным, што яе трэсла ад аднае думкі – а раптам паўторыцца і ноч на шхуне, успамін пра якую выклікаў адно жах. Аднак альтэрнатыўны спосаб вяртаньня дамоў патрабаваў бы двух тыдняў вярхом на муле па горных карнізах і ва ўмовах больш небясьпечных, чымся першы раз, бо новая грамадзянская вайна, што ўспыхнула ў андыйскім штаце Каўка, ужо ахапіла й карыбскія правінцыі. Так што а восьмай увечары яе зноўку праводзіў да порту той самы картэж шумных сваякоў, які праліваў тыя ж разьвітальныя сьлёзы і ўручаў тыя ж пакункі з правізіяй на дарогу, якія не пралазілі празь дзьверы каюты. У момант адплыцьця мужчыны клану разьвіталіся са шхунай залпам з асабістае зброі, і Лярэнса Даса адказаў з борта пяцьцю рэвальвэрнымі стрэламі. Трывога Фэрміны Дасы хутка разьвеялася, бо ўначы яны плылі са спадарожным ветрам, і мора пахла кветкамі, так што яна выдатна заснула і спала бяз пасаў бясьпекі. Ёй сьнілася, што яна зноўку бачыць Флярэнтына Арысу, і ён зьняў зь сябе твар, які насамрэч быў маскаю, але сапраўдны твар пад маскай быў такім самым. Яна прачнулася на золку, заінтрыгаваная таямніцай сну, і знайшла бацьку ў капітанскім бары – ён піў моцную горкую каву з брэндзі і трохі ўжо касавурыў вокам ад выпітага, а шхуна між тым упэўнена набліжалася да дому.

Яны ўваходзілі ў порт. Шхуна бясшумна ішла па лябірынце зь ветразьнікаў, што стаялі на якары каля пірсу гарадзкога рынку, чый смурод адчуваўся за некалькі міляў ад берагу, і золак нібы набрыняў лёгкім мроівам дажджу, які неўзабаве перарос у моцную навальніцу. Флярэнтына Арыса, які чакаў на бальконе тэлеграфнай канторы, пазнаў шхуну, як толькі яна з намоклымі ветразямі перасекла бухту Прывідаў і кінула якар насупраць рыначнага пірсу. Напярэдадні ён чакаў да адзінаццатай ранку, калі, дзякуючы выпадковай тэлеграме, дазнаўся пра затрымку шхуны праз сустрэчны вецер, і на наступны дзень чакаў ад чацьвёртай раніцы. Ён чакаў, не адрываючы вачэй ад шлюпак, якімі везьлі да берагу рэдкіх пасажыраў, што наважыліся высадзіцца нягледзячы на навальніцу. Бальшыня зь іх мусіла пакінуць шлюпку, што села на мель на паўшляху да пірсу, і чэпаць па балоцістым дне ўзьбярэжжа. А восьмай, пасьля дарэмнага чаканьня, пакуль распагодзіцца, мурын-грузчык, стоячы па пояс у вадзе, зьняў Фэрміну Дасу з борта шхуны і данёс яе на руках да самага берага, але яна так вымакла, што Флярэнтына Арыса не пазнаў яе.

Яна сама не ўсьведамляла, як пасталела за час вандроўкі, пакуль не ўвайшла ў забыты дом і не занялася геройскай справай – вяртаньнем дому да жыцьця з дапамогай мурынкі Галы Плясыдыі, прыслужніцы, якая вярнулася з былога рабскага гета, дзе яна жыла, толькі пачуўшы навіну пра прыбыцьцё сям’і. Фэрміна Даса ўжо была ня проста адзінай дачкою, якую бацька адначасна любіў і прыгнятаў, а паўнаўладнай гаспадыняй імпэрыі пылу і павуціньня, якую можна было аднавіць толькі непераможнай сілай каханьня. Яна не спужалася, яе натхняла сіла волі, здольная зрушыць горы і нават зямны шар, калі б спатрэбілася. Увечары пасьля вяртаньня, калі яны пілі гарачы шакаляд з сырным пірагом, бацька перадаў ёй усю паўнату ўлады ў доме, і зрабіў гэта з рытуальнай урачыстасьцю.

– Я ўручаю табе ключы ад твайго жыцьця, – сказаў ён.

Ёй ішоў васямнаццаты год, яна прыняла ўладу цьвёрдай рукой, усьведамляючы, што кожны крок набытай свабоды спрацуе на карысьць каханьня. Уначы ёй сьніліся жахлівыя сны. Раніцой у яе было адчуваньне, блізкае да адчаю, упершыню пасьля вяртаньня дамоў, калі яна адчыніла бальконнае акно і зноўку ўбачыла нудны тонкі дождж над сквэрыкам, статую нейкага героя без галавы, мармуровую лаўку, на якой звычайна Флярэнтына Арыса сядзеў з кніжкаю вершаў у руках. Яна ўжо ня думала пра яго, як пра патаемнага нарачонага, а рыхтык як пра мужа. Яна адчувала цяжар змарнаванага часу, і ўцяміла, чаго вартае жыцьцё і якая энэргія душы спатрэбіцца ёй, каб кахаць яго, згодна божаму запавету. Яна зьдзівілася таму, што яго не было ў сквэрыку (бо ён ніколі не зважаў на дождж), што не атрымала ад яго ніякай весткі ні нават знаку на мове інтуіцыі, і раптам яе ўзрушыла дзікая думка пра тое, што ён памёр. Але яна тут жа адкінула гэтую думку, бо прыгадала: у жарсных тэлеграмах апошніх дзён перад вяртаньнем яны забыліся вызначыць спосаб сувязі ў горадзе.

Тым часам Флярэнтына Арыса быў упэўнены, што яна не вярнулася, пакуль тэлеграфіст з Рыёачы не пацьвердзіў: у пятніцу яна села на тую самую шхуну, што вярнулася напярэдадні з-за сустрэчнага ветру. Адным словам, напрыканцы тыдня ён палка лавіў прыкметы жыцьця ў знаёмым доме і ў панядзелак увечары заўважыў праз акно трапяткое сьвятло лямпы, якое згасла пасьля дзявятай у спальні з бальконам. Ён ня спаў, ад жарсьці мутнела ў галаве, як у першыя ночы ягонага каханьня. Трансыта Арыса ўзьнялася зь пеўнямі, устрывожаная тым, што сын выйшаў на двор апоўначы ды не вярнуўся. У доме яго не было. Ён хадзіў па берагавых скалах, чытаў вершы пра каханьне тварам да ветру, і плакаў ад шчасьця, пакуль не надышоў золак. А восьмай раніцы ён ужо сядзеў пад аркаю прыходзкай кавярні, прымроены бессаньню, і рабіў спробы прыдумаць спосаб, як перадаць Фэрміне Дасе сваё ўзрушэньне ад ейнага вяртаньня. І раптам яго сэрца скаланула зь неверагоднай моцай.

Гэта была яна. Яна перасякала Катэдральны пляц разам з Галай Плясыдыяй, якая несла кошыкі для пакупак, і ўпершыню ён бачыў яе ня ў школьнай вопратцы. Яна сталася вышэйшая ростам, рысы твару набылі дакладнасьць, а прыгажосьць – ачышчэньне даросласьцю. Яна зноў адрасьціла касу, але несла яе не за сьпінай, а перакінула наперад церазь левае плячо, і гэтая простая перамена здымала з твару ўсялякую дзіцячасьць. Флярэнтына Арыса стаяў, як слуп, пакуль дзяўчына пераходзіла пляц, гледзячы проста перад сабой. Але ж тая непераадольная сіла, што спаралізавала Флярэнтына Арысу, змусіла яго кінуцца ўсьлед, як толькі яна павярнула за сабор ды зьнікла ў шумным натоўпе гандлёвага лябірынту.

Упершыню ён бачыў яе ў звычайным паходзе за прадуктамі. Не паказваючы сябе, ён адкрываў нявядомыя яму жэсты, высьпелую грацыёзнасьць, раньнюю даросласьць самай любай на сьвеце істоты. Яго зьдзіўляла лёгкасьць, зь якой яна ішла праз натоўп. Гала Плясыдыя натыкалася, задзявала кошыкамі мінакоў і мусіла ўвесь час бегчы, а Фэрміна Даса ішла сярод вулічнага натоўпу адасоблена і нібыта ў іншым часе, ні з кім не сутыкаючыся, як кажан уначы. Яна часам рабіла такія паходы зь цёткай Эскалястыкай. Але тое заўсёды былі дробныя пакупкі, бо бацька асабіста забясьпечваў дом ня толькі рэчамі ды прадуктамі, але нават жаночай вопраткай. Так што першы самастойны выхад быў для яе дзівоснай прыгодай ейных дзіцячых мараў.

Яна не зьвяртала ўвагі ні на воклічы зьмеяловаў і траўнікаў, якія прапаноўвалі ёй эліксір вечнага каханьня, ні на мольбы жабракоў, што на кожным кроку выстаўлялі свае пакрытыя сукровіцай язвы, ні на несапраўднага індзейца, які спрабаваў прадаць ёй прыручанага каймана. Яна ішла доўга без канкрэтнага кірунку, затрымваючыся, каб толькі безь мітусьні зьведаць асалоду ад пранікненьня ў сутнасьць рэчаў. Яна падыходзіла да кожнага месца, дзе штосьці прадавалі, і паўсюль што-кольвечы знаходзіла, і гэтыя знаходкі нібыта сілкавалі ейную прагу да жыцьця. Яна радасна ўдыхала пах абівачнае тканіны, якую даставалі зь вялізных куфраў, накідвала на плечы каляровы шоўк, сьмяялася, угледзеўшы сябе ў строі мадрыдзкай дзяўчыны з грэбенем і расьпісаным вэерам каля вялікага люстэрка гандлёвае галярэі «Залаты дротык». Яна ўвайшла ў бакалейную краму, прыадчыніла бочку з марынаваным селядцом і ўзгадала паўночна-ўсходнія ночы далёкага маленства, у Сан-Хуан-дэ-ля-Сіенага. Ёй далі пакаштаваць крывянку з Алікантэ са смакам лакрычніку, яна набыла яе для суботняга сьняданку ды яшчэ траску і чвэртку настоеных на самагоне парэчак. У краме са спэцыямі яна расьцірала пальцамі лісьце шалвеі і маярану ды ўдыхала водар зь відочнай асалодай, потым набыла жменьку гвазьдзікі, молатага анісу і яшчэ імбіру і ядлоўцу ды выйшла на вуліцу, чхаючы ад каенскага перцу. У францускай аптэцы, пакуль яна набывала рэйтэрскае мыла і росны ладан, яе надушылі за вушкам моднай у Парыжы парфумай і падаравалі дэзадарантную пілюлю, якою карысталіся пасьля паленьня.

Што праўда, яна грала ў паход за пакупкамі, але патрэбнае набывала без сумневу, з уладнасьцю, якая не дапускала думкі пра тое, што гэта ўпершыню, і яна ўсьвядоміла, што бярэ што-небудзь ня толькі сабе, а і яму: дванаццаць ярдаў ільнянога палатна на сямейныя абрусы, тонкі паркаль на прасьціны, якія прымуць іхную цеплыню штоноч, найлепшыя, чароўныя рэчы, каб разьдзяліць зь ім асалоду ў доме іхнага каханьня. Яна ўмела патрабавала зьніжкі, зьбіваючы кошт грацыёзна і годна, пакуль не дамагалася свайго, і плаціла залатымі: крамнікі правяралі іх на гук толькі дзеля таго, каб адчуць асалоду ад звону на мармуровых прылаўках.

Флярэнтына Арыса зачаравана сачыў за ёю, перасьледаваў яе, стаіўшы дыханьне, некалькі разоў натыкнуўся на кошыкі прыслужніцы, якая адказвала на ягонае перапрашэньне ўсьмешкай, і аднойчы Фэрміна Даса прайшла так блізка, што ён пасьпеў адчуць павевы ейнага водару, і калі яна не пабачыла яго, дык толькі праз ганарлівую паходку. Яна здавалася яму такой прыгожай, такой спакусьлівай, не падобнай на простых людзей, што ён ня мог уцяміць, чаму гэта ніхто з глузду ня зьехаў, як ён, ад перагуку ейных абцасікаў-кастаньетаў па брукаванцы, ні ў кога не спынілася сэрца ад уздыхаў-шаргаценьня спадніцы з фальбонкамі, чаму не ашалеў ад каханьня ўвесь сьвет, чуючы шэпт ейнай касы, бачачы ўзьлёт рукі, прымаючы залаты звон ейнага сьмеху. Ён не ўпусьціў ніводнага жэсту, ані самай дробнай праявы характару, але не адважваўся падысьці, каб не парушыць зачараваньня. Аднак, калі яна нырнула ў мітусьню Натарыяльнае брамы, ён зразумеў, што рызыка ўзрасла, – ён мог згубіць мажлівасьць, якую столькі гадоў чакаў.

Фэрміна Даса падзяляла са школьнымі сяброўкамі вядомую думку пра тое, што Натарыяльная брама была месцам для згубленых людзей, безумоўна, забароненым для прыстойных дзяўчатак. Гэта была галерэя з аркамі перад невялікім пляцам, дзе знаходзіўся прыпынак возьнікаў і гужавых калёсаў і дзе таксама густа ды шумна ішоў дробны гандаль. Назву брама атрымала за часоў калёніі, тамака яшчэ тады сядзелі маўклівыя пісары ў камізэльках і нарукаўніках, якія пісалі на замову ўсялякія дакумэнты па цэнах, прымальных для беднага люду: скаргі й прашэньні, іскавыя заявы, віншавальныя паштоўкі і спачуваньні, любоўныя лісты для любога веку. І не ад іх, зразумела, ішла дурная слава бойкага кірмашу, але ад сучасных гандляроў, якія прапаноўвалі з-пад прылаўка ўсялякія рэчы цёмнага паходжаньня, прывезеныя на караблях кантрабандай з Эўропы, – ад юрлівых паштовак і ўзбуджальных мазяў да слынных каталёнскіх кандомаў з плаўніком ігуаны, які варушыўся ў патрэбны момант, альбо з пупышкай, чые пялёсткі раскрываліся, калі жадаў карыстальнік. Фэрміна Даса ня ведала вуліцы і праскочыла праз браму, не здагадваючыся, дзе знаходзіцца, з адным жаданьнем – трапіць на ценевы бок вуліцы, схавацца ад сонца, якое, як звычайна, шалела аб адзінаццатай ранку.

Яна трапіла ў сьпякотны вір, слухаючы воклічы чысьцільшчыкаў абутка, гандляроў птушкамі і старымі кнігамі, чараўнікоў і жанчын, якія рэклямавалі свае ласункі гучней за ўсіх, прапаноўваючы зьведаць ананасавыя цукеркі, якіх сьвет ня бачыў, а вось какосавая пастыла, якой нідзе няма, а прысмакі паела б нават Мікаэла. Але Фэрміна Даса ішла, абыякавая да кірмашовага гармідару, раптоўна зачараваная прапановамі гандляра канцылярскімі вырабамі, які паказваў чарадзейнае чарніла, чырвонае і цёплае, як кроў, сумных адценьняў для хаўтурных паведамленьняў, люмінісцэнтнае для чытаньня ў цемры, нябачнае, якое праяўляецца над агнём. Яна хацела была набыць усе гатункі, каб пагуляць з Флярэнтына Арысам, зьдзівіць яго мудрагелістай прыдумкай, але пасьля пары спробаў усё ж набыла толькі флякончык залатога чарніла. Затым яна падышла да жанчын, якія сядзелі за вялікімі шклянымі коўбамі, і набыла па паўтузіна прысмакаў кожнага гатунку, паказваючы на іх пальцам, бо ў пошуме ніхто ня чуў яе: шэсьць з гарбузовым сыропам, шэсьць – малочнае пастылы, шэсьць – кунжутнай, шэсьць мядовых пернікаў зь юкай, шэсьць шакалядных батончыкаў у пакунку, шэсьць рулецікаў зь бялковым крэмам, шэсьць каралеўскіх, шэсьць такіх і гэтакіх, па шэсьць усіх, і яна клала іх у кошык з чароўнай грацыёзнасьцю, зусім абыякавая да чорнай хмары мух, што кружлялі над сыропам, абыякавая да валтузьні натоўпу, да пахаў горкага поту, што праціналі сьмяротна сьпякотнае паветра. Парушыла ідылію шчасьлівая мурынка зь пярэстай хусьцінай на галаве, круглявая і гожая, якая прапанавала ёй трохкутнічак ананасу, насаджаны на вялізны нож. Яна ўзяла кавалачак, цалкам уклала яго ў рот і смакавала, смакавала сакавіты ласунак, пакуль аглядала натоўп. І раптам ад узрушэньня замерла на месцы. За яе сьпінай раздаўся голас, і так блізка ад яе, што толькі яго яна й пачула ў гуле натоўпу:

– Гэта ня лепшае месца для каранаванай багіні.

Яна павярнулася на голас і за дзьве пядзі ад сябе ўбачыла яго сьцюдзёныя вочы, бледны твар, скамянелыя ад жаху вусны, як калісьці ў натоўпе падчас начное імшы, ён быў блізка ад яе, але з той розьніцай, што гэтым разам яна адчула не шаленства ад каханьня, а бездань расчараваньня. На імгненьне перад ёй паўстала ўся веліч самападману, яна спытала сябе ў жаху, як магла мілаваць у сэрцы столькі часу ды з такой упартасьцю гэткую хімэру. Яна ледзь пасьпела падумаць: «Божа мой, гаротны чалавеча!» Флярэнтына Арыса ўсьміхнуўся, паспрабаваў штосьці сказаць, пайсьці за ёю, але яна выкрасьліла яго са свайго жыцьця адным узмахам рукі.

– Прашу вас, ня трэба, – сказала яна, – забудзьцеся.

Удзень, пакуль бацька спаў падчас сіесты, яна накіравала яму ліст з двух радкоў праз Галу Плясыдыю: «Сёньня, убачыўшы вас, я зразумела, што нашая сувязь – толькі ілюзія». Прыслужніца таксама аднесла яму тэлеграмы, вершы, засушаныя камэліі і папрасіла вярнуць лісты і падарункі, атрыманыя ад яе: малітоўнік цёткі Эскалястыкі, лісточкі з пухкімі атожылкамі зь яе гербару, квадратны сантымэтар сутаны сьвятога Пэдра Клявэра, мэдальёны са сьвятымі, касу, адрэзаную ў пятнаццаць гадоў, з шаўковым бантам ад школьнае формы. У наступныя дні, знаходзячыся на мяжы шаленства, ён напісаў ёй мноства адчайных лістоў і даймаў прыслужніцу, каб яна перадала іх, але яна выканала суворы загад гаспадыні: не прымаць нічога, акрамя вернутых падарункаў. І яна была гэтак настойлівай, што Флярэнтына Арыса вярнуў ёй усё, акрамя касы, якую вяртаць адмовіўся, калі Фэрміна Даса не сустрэнецца зь ім асабіста хоць на хвілю, каб выслухаць яго. Але марна. Баючыся фатальнага памкненьня сына, Трансыта Арыса здушыла свой гонар і папрасіла Фэрміну Дасу літасьціва прыняць яе на пяць хвілінаў, і Фэрміна Даса выйшла да яе ў калідор свайго дому ненадоўга, не запрасіла яе ані сесьці, ані ўвайсьці, ня выказала ані дробкі сумневу ў сваіх паводзінах. Праз два дні, пасьля спрэчкі з маці, Флярэнтына Арыса зьняў са сьцяны сваёй спальні пыльны шкляны футарал, у якім, бы сьвятая рэліквія, была выстаўленая каса, і Трансыта Арыса сама вярнула яе ў аксамітнай, расшытай залатымі ніткамі шкатулцы. Флярэнтына Арыса больш ніколі ня меў мажлівасьці пабыць, паразмаўляць сам-насам з Фэрмінай Дасай падчас імгненных сустрэчаў за іх доўгія гады жыцьця – яны засталіся сам-насам толькі празь пяцьдзясят адзін год, дзевяць месяцаў і чатыры дні, калі ён зноў пакляўся ёй у вечнай вернасьці і каханьні ў яе першую ўдовіну ноч.

У свае дваццаць восем гадоў Хувэналь Урбіна ўважаўся за самага віднага халасьцяка. Ён вярнуўся дамоў пасьля доўгага перабываньня ў Парыжы, дзе атрымаў вышэйшую мэдыцынскую, у тым ліку й хірургічную адукацыю, і, ледзь ступіўшы на родную зямлю, выдатна даказаў, што ня страціў у Эўропе ніводнае хвілі часу. Ён вярнуўся беззаганна адукаваным, зь вялікім самавалоданьнем і годнасьцю, і ні адзін аднагодак ня быў такім скрупулёзным і дыхтоўным у навуцы, як ён, але таксама ніхто ня ўмеў танчыць модныя танцы альбо імправізаваць за раялем лепш за яго. Зачараваныя яго асобай, а таксама ўсьведамляючы яго сямейную заможнасьць, дзяўчаты ягонага кола патаемна разыгрывалі права сустракацца зь ім; і ён таксама гуляў з агнём, калі ішоў на такія сустрэчы, здолеўшы, аднак, захаваць незалежнасьць вольнага, спакусьлівага халасьцяка, пакуль безь якога-кольвечы супраціву не скарыўся перад плебэйскімі чарамі Фэрміны Дасы.

Яму падабалася паўтараць, што гэнае каханьне было вынікам клінічнай памылкі. Ён сам ня мог паверыць у тое, што здарылася, тым болей у той час, калі ўсе эмацыйныя рэзэрвы былі падначаленыя толькі справе ўратаваньня гораду, пра які ён размаўляў, мажліва, занадта часта, але толькі таму, што не сумняваўся: падобнага гораду няма ва ўсім сьвеце. У Парыжы, калі ён позьняй восеньню шпацыраваў пад руку з чарговаю спадарожніцай, яму здавалася, што не было большага шчасьця, чым гэтыя залатыя вечары з рэзкім водарам смажаных на вуліцы каштанаў, з млявымі гукамі акардэонаў, зь ненажэрнымі парамі каханкаў, якія паўсюдна цалаваліся на адкрытых тэрасах, і ўсё-ткі, паклаўшы руку на сэрца, ён сказаў сабе, што ні за што не прамяняў бы адно-адзінае імгненьне карыбскага красавіка на ўсе гэныя парыскія радасьці. Ён быў яшчэ надта малады, каб ведаць, што памяць сэрца вынішчае кепскія ўспаміны і высоўвае на першы плян прыемныя, дзякуючы чаму нам лягчэй даць рады мінуламу. Але калі з палубы карабля ён зноў убачыў белы прыгорак каляніяльнага кварталу, нерухомых аўраў на дахах, бялізну бедных, якая сушыцца на бальконах, тады толькі зразумеў, што стаўся лёгкай ахвярай міласэрнага самападману, імя якому – настальгія.

Карабель пракладаў сабе шлях у бухце праз суцэльнае покрыва з тушак патанулых жывёлаў, і ад смуроду амаль усе пасажыры зьбеглі ў свае каюты да прыбыцьця ў порт. Малады лекар Хувэналь Урбіна спусьціўся па сходнях карабля ў бездакорным альпакавым строі з камізэлькай і ў плашчы, з бародкаю, як у маладога Пастэра, і прычоскай на просты прабор, якая адкрывала бледную і дакладную лінію разьдзелу валасоў. Вытрымка ледзь дазваляла яму прыхаваць узрушаньне ня так ад суму, як ад жаху. На амаль бязьлюдным прычале, які вартавалі босыя ўзброеныя салдаты бяз формы, чакалі ягоныя сёстры з маці і блізкія сябры. Яны падаліся яму бляклымі ад яўнай адсутнасьці пэрспэктывы на будучыню, нягледзячы на сьвецкі выгляд, і размаўлялі пра крызіс і грамадзянскую вайну, як пра штосьці далёкае і чужое, але ўсё ж не маглі схаваць дрыжыкаў у голасе і разгубленасьці ў вачох, якія супярэчылі словам. Больш за ўсіх зьбянтэжыла маці, яшчэ не старая жанчына, якая дасягнула шмат чаго ў жыцьці прыроднай элегантнасьцю і мэтанакіраванасьцю, а цяперака зьвядала на марудным агні старасьці ў камфарным водары крэпавай удовінай вопраткі. Яна, верагодна, зразумела трывогу сына, бо пасьпяшалася абараніцца пытаньнем, чаму ён бледны, як воск.

– Жыцьцё такое, маці, – адказаў ён. – У Парыжы ўсе зелянеюць.

Трохі пазьней, задыхаючыся ад сьпякоты ў закрытым экіпажы каля маці, ён ужо ня мог трываць сутыкненьня зь бязьлітаснай рэчаіснасьцю, якую бачыў праз акенца і якая захлынала яго. Мора выглядала так, нібыта было пасыпанае попелам. Старажытныя палацы маркізаў ледзь трывалі, аблепленыя жабракамі, і празь сьмяротны смурод адкрытых сьцёкаў немагчыма было адчуць цёплага духу язьміну. Усё здавалася драбнейшым, чым да ад’езду, бяднейшым і змрачнейшым, і па гразкіх вуліцах бегала столькі галодных пацукоў, што пужаліся коні. За доўгі шлях ад порту да роднага дому ў самым сэрцы кварталу Віцэ-каралёў ён не знайшоў нічога, што б перагукалася зь ягонай настальгіяй. Узрушаны, ён адвярнуўся, каб маці не заўважыла, і бязгучна заплакаў.

Старажытны палац маркіза Касальдуэры, гістарычнае гняздо сямейства Ўрбіна дэ ля Калье, ня быў узорам найвышэйшага дастатку ў асяродку агульнай спустошанасьці. Доктар Хувэналь Урбіна адкрыў гэта, і сэрца разрывалася, калі ён увайшоў у змрочны калідор, а пасьля ва ўнутраным дворыку ўгледзеў запылены фантан ды зьдзічэлыя, густыя зарасьці бяз кветак, сярод якіх поўзалі ігуаны, ён заўважыў адсутнасьць шмат якіх мармуровых плітаў, шчыліны ў прыступках шырокай мармуровай лесьвіцы зь меднымі поручнямі, якая вяла ў галоўныя пакоі дому. Бацька, лекар, хутчэй, самаахвярны, чым слынны, памёр падчас эпідэміі халеры, якая навалілася на горад шэсьць гадоў таму, а зь ім зьнік і дух гэтага дому. Донна Блянка, ягоная жонка, пагружаная ў жалобу на ўсё астатняе жыцьцё, замяніла вечаровымі малітвамі знакамітыя лірычныя вечарыны і камэрныя канцэрты, ладжаныя пры жыцьці мужа. Абедзьве сястры Хувэналя Ўрбіна, нягледзячы на свае выдатныя зьнешнія дадзеныя і пакліканьне да зямных радасьцяў, былі асуджаныя на манаскае існаваньне.

Той ноччу доктар Хувэналь Урбіна ня спаў ні хвіліны ад страшэннае непрагляднае цемры і мёртвае цішы, ён адчытаў тры ружанцы Сьвятому Духу, а затым паўтарыў вядомыя яму малітвы для прадухіленьня бедаў, крушэньняў і розных начных няшчасьцяў. Тым часам праз дрэнна зачыненыя дзьверы ў спальню пралезла аўдотка і пачала сьпевам дакладна адзначаць надыход кожнай новай гадзіны. Ён пакутаваў ад жахлівых енкаў жанчын зь недалёкай псыхіятрычнай клінікі «Боская пастырка», ад бязьлітасных кропляў, што падалі са збана ў таз і напаўнялі гулам увесь дом, ад кульгавае хады аўдоткі, ад прыроджанай боязі цемры, ад нябачнай прысутнасьці нябожчыка бацькі ў вялізным сонным доме. Калі аўдотка засьпявала а пятай ва ўнісон з суседзкімі пеўнямі, доктар Хувэналь Урбіна душой і целам аддаўся на волю Бога, бо яго пакінулі сілы, і ён ня ведаў, як пражыць хоць бы дзень на зруйнаванай радзіме. Аднак ласка родных, нядзельныя паездкі ў вёску, лісьлівыя дзяўчаты ягонага асяродку ўсё-ткі падсаладзілі горыч першага ўражаньня. Паступова ён зноў прызвычайваўся да кастрычніцкай сьпякоты, да рэзкіх пахаў, да няўзважаных высноваў сяброў, да «заўтра будзе відаць, доктар, не хвалюйцеся!», пакуль ня здаўся канчаткова перад чароўнай сілай звычак. Неўзабаве ён прыдумаў апраўданьне сваёй пазыцыі. Гэта быў ягоны сьвет, сказаў ён сабе, сумны і цяжкі, але такі ён створаны Богам, і ён, Хувэналь Урбіна, мусіць служыць яму.

Перадусім, ён авалодаў бацькавым кабінэтам і лекарскай практыкай. Ён пакінуў на месцы грунтоўную ды паважную ангельскую мэблю, якая дыхала золкавай прахалодай, але занёс на гарышча трактаты часоў віцэ-каралеўства і рамантычнае мэдыцыны ды запоўніў зашклёныя паліцы творамі новай францускай школы. Ён зьняў са сьцяны клятву Гіпакрата ўрачыстай готыкай і бляклыя хромалітаграфіі, за выключэньнем адной, дзе лекар змагаецца са сьмерцю за жыцьцё аголенай хворай, а замест іх, каля адзінага бацькоўскага дыплёму, павесіў разнастайныя дыплёмы з найвышэйшымі адзнакамі, атрыманыя ім у розных эўрапейскіх школах.

Ён спрабаваў увесьці шпіталь Міласэрнасьці ў адпаведнасьць з наватарскімі крытэрамі, але зрабіць гэта было ня так лёгка, як яму, маладому энтузіясту, здавалася. Эскуляпы старога дому здароўя ўпарта трымаліся сваіх атавістычных поглядаў, тамака па-ранейшаму ставілі ножкі шпітальных ложкаў у посуд з вадою, каб перашкодзіць хваробам падлезьці да хворага, і патрабавалі, каб хірургі ўваходзілі ў апэрацыйную адпаведна салённаму этыкету, у касьцюме і ў замшавых пальчатках, бо былі ўпэўненыя: элегантнасьць – істотная ўмова асэптыкі. Яны не маглі выносіць, як малады лекар, што толькі прыехаў, каштаваў мачу хворага, вызначаючы наяўнасьць цукру, як ён цытаваў Шарко і Трусо, нібыта яны былі ягоныя суседзі па пакоі, як ён на лекцыях сувора папярэджваў слухачоў пра сьмяротную небясьпеку прышчэпак, і выказваў падазроную веру ў найноўшае вынаходніцтва – мэдыцынскія сьвечкі. Сутычкі здараліся на кожным кроку: уласьцівы яму дух абнаўленьня, маніякальнае пачуцьцё грамадзянскай адказнасьці, замаруджанае пачуцьцё гумару ў краіне бесьсьмяротных сьмехуноў, – усе яго насамрэч найлепшыя якасьці выклікалі падазронасьць з боку старэйшых калегаў і крывадушныя кпіны з боку маладых.

Ім авалодаў клопат пра небясьпечнае санітарнае становішча ў горадзе. Ён зьвярнуўся ў найвышэйшыя інстанцыі з прапановаю зьліквідаваць адкрытую каналізацыю, пабудаваную яшчэ гішпанцамі, якая нагадвала віварыюм для пацукоў, і патрабаваў замяніць яе падземнай сыстэмай, сьцёк якой не выходзіў бы да рынкавай бухты, як дасюль, а быў бы далёка за горадам. Добра ўладкаваныя каляніяльныя дамы мелі сэптычныя яміны пад прыбіральняй, але дзьве траціны люду жылі ў бараках каля самых балотаў, спраўляючы патрэбы пад адкрытым небам. Фэкаліі высыхалі пад сонцам, ператвараліся ў пыл, і люд радасна дыхаў імі, калі на Каляды дзьмуў сьвежы і шчасьлівы сьнежаньскі брыз. Доктар Хувэналь Урбіна паспрабаваў арганізаваць празь мясцовыя ўлады абавязковы курс для бедных, каб навучыць іх будаваць сабе прыбіральні. Ён змагаўся за тое, каб не выкідвалі сьмецьце ў дзікія мангровыя зарасьці, якія за стагодзьдзе ператварыліся ў сьмярдзючую дрыгву, каб ня менш за два разы на тыдзень вывозілі сьмецьце і палілі ў бязьлюдных месцах. Але ўсё дарэмна.

Ён усьведамляў сьмяротную небясьпеку пітной вады. Нават думка пра будаўніцтва водазабору здавалася фантастычнай, бо тыя, ад каго залежала рэалізацыя падобнае думкі, мелі ўласныя падземныя рэзэрвуары, дзе пад густою зялёнаю цьвільлю гадамі назапашвалася дажджавая вада. Сярод найкаштоўнейшых рэчаў тае эпохі быў выдатны драўляны посуд разьбярскай работы з каменным фільтрам, – цераз гэтыя фільтры ўдзень і ўначы капала вада ў збан. Каб ніхто ня піў з алюміневага вядзерца, з дапамогаю якога даставалі ваду з вадаёму, яно мела зубчасты край, рыхтык як карона жартаўлівага караля. Вада ў цемры глінянага збана была празрыстая і сьвежая і аддавала лесам. Аднак доктар Хувэналь Урбіна не давяраў такому спосабу ачысткі, ён ведаў, што насуперак перасьцярогам дно збана было прытулкам для розных казюрак. Малым ён гадзінамі глядзеў на іх зь ледзь не містычным зьдзіўленьнем, упэўнены, як людзі таго часу, што істоты – гэта звышнатуральныя прывіды, яны заляцаюцца да дзяўчатак адтуль, са дна збана, і здольныя на жорсткую помсту з-за каханьня. У маленстве ён бачыў, як пацярпеў дом Лясары Кондэ, школьнай настаўніцы, якая адважылася ўгнявіць іх, ён бачыў бітыя шыбы на вуліцы і купу камянёў, якія ёй кідалі ў вокны тры дні і тры ночы запар. Мінула шмат часу, пакуль ён зразумеў, што мае справу зь лічынкамі даўганогіх маскітаў, і, зразумеўшы, назаўжды засвоіў, што ня толькі гэтыя, але і іншыя хваробатворныя істоты здольныя лёгка прасачыцца празь недасканалыя каменныя фільтры.

Доўгі час уважалася, што вада з рэзэрвуараў, да яе гонару, была чыньнікам машонкавай кілы, ад якой мужчыны цярпелі – чаго ж саромецца! – нават з пэўнай патрыятычнай фанабэрлівасьцю. Калі Хувэналь Урбіна хадзіў у пачатковую школу, ён са страхам глядзеў на мужчынаў, якія сьпякотнымі днямі сядзелі ля сваіх дамоў і абмахвалі веерам вялізную кілу, як якое немаўля, што заснула паміж ног. Казалі, што кіла перад начной навальніцай сьвісьціць, нібыта змрочная птушка, і даводзіць да нясьцерпнага болю, калі побач спальвалі пяро аўры, але ніхто ня скардзіўся, бо найбольшая і з годнасьцю выпакутаваная кіла ўважалася перадусім за адзнаку мужнасьці. Калі доктар Хувэналь Урбіна вярнуўся з Эўропы, ён ужо добра ведаў пра навуковую неабгрунтаванасьць мясцовага забабону, аднак ён быў так распаўсюджаны, што бальшыня адмаўлялася ад мінэральнага ўзбагачэньня пітной вады, бо людзі баяліся, што яна страціць чарадзейную ўласьцівасьць уплываць на ўтварэньне рэспэктабэльнае кілы.

Доктара Хувэналя Ўрбіна непакоілі забруджваньне пітное вады і антысанітарны стан гарадзкога рынку, які займаў вялізную плошчу на адкрытым месцы каля самай бухты Прывідаў, дзе кідалі якар антыльскія ветразьнікі. Знакаміты вандроўнік таго часу пісаў, што гэта адзін з самых багатых рынкаў сьвету. Ён і насамрэч быў заможным, вялікім ды шумным, таму, верагодна, і непакоіў больш за іншых. Рынак стаяў на звалцы адкідаў, якія назьбіраліся за доўгія гады, і залежалі ад нораву марскога прыліву, менавіта там адрыжка бухты вяртала на зямлю мярзоцьце гарадзкой каналізацыі. Туды ж кідалі і адкіды старой мясабойні: адсечаныя галовы, гнілыя вантробы, лайно жывёлаў, – і ўсё гэта плыло пад сонцам у крывавым месіве. Аўры бясконца біліся за іх з пацукамі і сабакамі сярод сьвежае аляніны і выдатнага на смак мяса бычкоў з Сатавэнты, якія віселі пад паветкай крамаў, дзе гандлявалі вясновай гароднінай з Архоны, вываленай на цыноўках пад нагамі пакупнікоў. Доктар Хувэналь Урбіна хацеў ажыцьцявіць санацыю мясцовасьці, перавесьці мясабойню ў іншае месца, збудаваць крыты рынак зь вітражным купалам – падобнае ён бачыў у старой частцы Барсэлёны, дзе прадукты былі настолькі сьвежыя і чыстыя, што шкада было іх есьці. Але нават самыя зычлівыя і блізкія сябры шкадавалі доктара, бо ягоная цяга да санітарыі здавалася ім ілюзорнай. Такімі яны былі: усё жыцьцё нагадвалі пра высакароднасьць свайго паходжаньня, гістарычныя вартасьці гораду, каштоўнасьць ягоных рэліквіяў, гераізм і прыгажосьць, заплюшчваючы, аднак, вочы на бязьлітаснасьць часу. Доктар Хувэналь Урбіна, насупраць, надта любіў горад і ня мог глядзець на яго, крывячы душой.

– Якім высакародным мусіць быць гэты горад, – сказаў ён, – калі ўжо чатырыста гадоў запар мы спрабуем яго даканаць, але марна.

Горад быў на мяжы катастрофы. Эпідэмія халеры, чые першыя ахвяры зваліліся, нібы зьбітыя бліскавіцай, проста ў лужыны рынку, за адзінаццаць дзён забрала столькі людзкіх жыцьцяў, як ніколі ў гісторыі гораду. Да пачатку навалы слынных нябожчыкаў хавалі пад плітамі касьцёлаў, побач з суворымі арцыбіскупамі і чальцамі капітулу, а меней заможных – на падворках кляштараў. Бяднота трапляла на каляніяльныя могілкі – гэта быў прыгорак на сямі вятрах, аддзелены ад гораду каналам зь мёртвай вадою, церазь які перакінулі патынкаваны мост з паветкай, дзе, на загад нейкага алькальда, быў выбіты прарочы надпіс: «Lasciate ogni speranza voi ch’entrate»*. За першыя два тыдні халеры могілкі былі перапоўненыя, не засталося ніводнага вольнага месца і ў касьцёлах, хоць рэшткі шмат якіх невядомых герояў перавялі на агульнаграмадзянскае пахаваньне. У катэдральным саборы не было чым дыхаць з-за выпарэньняў ад кепска запячатаных склепаў, і дзьверы адчыніліся для вернікаў толькі праз тры гады, пад той час, калі Фэрміна Даса ўпершыню ўбачыла Флярэнтына Арысу пасьля каляднай імшы. Падворак кляштару Сьвятой Кляры быў таксама перапоўнены магіламі ажно да таполевае алеі, і праз тры тыдні эпідэміі пад могілкі давялося выкарыстаць гарод, што быў удвая большы. Там выкапалі глыбокія яміны, каб хаваць на трох узроўнях, насьпех ды бяз трунаў, але ўрэшце адмовіліся ад гэтага, бо зямля сталася, як губка, – варта было зрабіць па ёй хоць крок, як зь зямлі плюхала страшэнна смуродная крываўка. Тады вырашылі працягваць пахаваньні ў Ля-Мана-дэ-Д’ёс** – маёнтку для адкорму быдла за адну лігу*** ад гораду, які пазьней асьвяцілі як гарадзкія могілкі.

  * Гульня словаў: Кантадора ў першым сэнсе азначае «лічыльны, які лічыць», а сэнс назвы выспы – «Пэрлінны».

   
Як толькі абвясьцілі пра эпідэмію халеры і выдалі адпаведны ўказ, гармата ў замку пачала страляць кожныя пятнаццаць хвілінаў удзень і ўначы, дзеля народнае веры ў тое, што порах ачышчае паветра. Халера была больш жорсткай да мурынскага насельніцтва, шматлікага і найбяднейшага, але, наагул, не вызначала ахвяры ні паводле колеру скуры, ні паводле грамадзкага становішча. Яна зьнікла раптоўна, як і зьявілася, і людзі ніколі не дазналіся пра колькасьць ейных ахвяраў, не таму, што нельга было падлічыць, рэч у іншым: адна з самых распаўсюджаных рысаў нашага характару палягае ў тым, каб саромецца ўласнай бяды.

Доктар Марка Аўрэліё Ўрбіна, Хувэналеў бацька, стаўся народным героем тых трагічных дзён, а таксама іх самай значнай ахвярай. Афіцыйным распараджэньнем яму даручылі прадумаць санітарную стратэгію і кіраваць яе ажыцьцяўленьнем, але з уласнай ініцыятывы ён пачаў умешвацца ва ўсе справы сацыяльнага характару, і ў найкрытычнейшыя моманты эпідэміі халеры нібыта не было аніякай улады, апрача ягонай. Шмат гадоў пазьней, праглядаючы хроніку тых дзён, доктар Хувэналь Урбіна зразумеў, што бацькавыя мэтады былі, хутчэй, міласэрнымі, чым навуковымі, і шмат у чым супярэчылі лёгіцы, так што ў вялікай ступені спрыялі ненажэрнай халеры. Ён адчуў спагаду, уласьцівую дзецям, паступова ператвораным самім жыцьцём у бацькоў сваіх бацькоў, і ўпершыню пашкадаваў, што не разьдзяліў з бацькам самоту ягоных памылак. Аднак ён прызнаў яго заслугі: стараннасьць, самаахвярнасьць і, перадусім, асабістую мужнасьць, за якія яго ганаравалі як сьлед, калі ад гораду адышла навала, – бо шанавалі яго імя, і яно справядліва стала побач з імёнамі герояў іншых, менш шляхетных войнаў.

Ён не дажыў да дня славы. Знайшоўшы ў сябе незваротныя адзнакі, сумна вядомыя па іншых хворых, ён не прыняў бессэнсоўнага бою, а зачыніўся ад сьвету, каб нікога не заразіць, у службовым пакоі шпіталю Міласэрнасьці, глухі да галасоў сваіх калегаў і да маленьняў сваякоў, чужы да жаху іншых хворых, што паміралі ў маруднай агоніі на падлозе перапоўненага калідору; ён напісаў жонцы і дзецям ліст, поўны любові і ўдзячнасьці за існаваньне, і ліст паказаў, як апантана ён любіў жыцьцё. Гэта было разьвітаньне на дваццаці вырваных аднекуль бачынах, дзе зьмены почырку давалі мажлівасьць меркаваць, як прагрэсавала хвароба; ня трэба было ведаць яго, каб здагадацца: ён ставіў свой подпіс на апошнім уздыху. Згодна зь ягоным тастамэнтам, яго попельнага колеру цела пахавалі ў агульнай магіле, і ніхто з тых, хто любіў доктара, не пабачыў яго.

Доктар Хувэналь Урбіна атрымаў тэлеграму праз тры дні ў Парыжы, падчас сяброўскай вячэры, і ўзьняў шампанскае за бацьку: «Гэта быў добры чалавек». Пазьней ён вінаваціў сябе за тое, што стрымліваў сябе, каб не заплакаць. Праз тры тыдні Хувэналь Урбіна атрымаў копію перадсьмяротнага ліста і нарэшце цалкам усьвядоміў, што бацькі няма. Раптоўна перад ім паўстаў глыбінны вобраз чалавека, якога ён спазнаў раней за ўсіх. Ён выхаваў яго і даў яму адукацыю, жыў і любіўся зь ягонай маці трыццаць два гады, але ніколі да гэтага ліста не адкрыў, кім быў насамрэч. І толькі таму, што яму замінала чыстая і незвычайная сарамлівасьць. Датуль Хувэналь Урбіна і ягоная сям’я ўспрымалі сьмерць як няшчасьце, якое здаралася зь іншымі, з бацькамі іншых, з братамі і мужамі чужых людзей, але не сваімі. Гэта былі людзі, чыё жыцьцё працякала павольна, ніхто ня бачыў іх старымі, хворымі альбо ўжо нябожчыкамі, яны неяк зьнікалі паступова, кожны ў свой тэрмін, ставаліся ўспамінамі, падобнымі на туман іншай эпохі, пакуль іх не праглынала забыцьцё. Бацькаў перадсьмяротны ліст куды болей, чым тэлеграма з сумнаю навіной, надаў яму ўпэўненасьці ў сьмяротнасьці чалавека. Аднак вельмі стары ўспамін, калі яму было, напэўна, гадоў дзевяць альбо найбольш адзінаццаць, быў, у пэўным сэнсе, першай весткай пра сьмерць і быў зьвязаны з бацькам. Яны ўдвох сядзелі ў хатнім кабінэце дажджлівым днём, сын маляваў каляровымі крэйдамі на плітах падлогі жаўрукоў і сланечнікі, а бацька чытаў каля акна ў расшпіленай камізэльцы, з гумкамі, што перапярэзвалі рукавы ягонай кашулі. Раптам ён перапыніў чытаньне, каб пачасаць сабе сьпіну доўгім скрабком са срэбнай ручкай. Але, не дастаўшы, ён папрасіў сына пачасаць яго, што той і зрабіў, са зьдзіўленьнем усьведаміўшы, што хаця ягоная рука чэша, ягонае цела нічога не адчувае. Бацька зірнуў на сына цераз плячо з сумнай усьмешкай на вуснах.

– Калі я зараз памру, – сказаў ён, – ты наўрад ці прыгадаеш мяне, калі дажывеш да маіх гадоў.

Ён сказаў гэта бяз дай прычыны, і анёл сьмерці раптам праплыў, перасёк халодны паўзмрок кабінэту і вылецеў праз акно, пакінуўшы пасьля сябе пер’е, але хлапчук яго ня ўбачыў. Прайшло больш за дваццаць гадоў з тае пары, і вельмі хутка Хувэналю Ўрбіна будзе столькі гадоў, колькі было бацьку тым дажджлівым днём. Ён ведаў, што з твару падобны на яго, і да таго ж цяперака дадалося трапяткое разуменьне таго, што і ён сьмяротны.

Халера сталася ягонай маніяй. Ён ведаў не нашмат больш за тое, што вывучыў на звычайным факультатыўным курсе, і яму здавалася неверагодным, што толькі трыццаць гадоў таму ў Францыі, у самым Парыжы халера забрала сто сорак тысячаў жыцьцяў, калі ня болей. Але пасьля бацькавай сьмерці ён вывучыў усё, што можна было, пра розныя формы халеры, і гэта сталася для яго ледзь не пакаяньнем, учынкам дзеля памяці бацькі. Больш за тое, ён стаўся вучнем слыннага эпідэміёляга і вынаходцы санітарных кардонаў прафэсара Адрыяна Пруста, бацькі вялікага раманіста. І, вяртаючыся на радзіму, яшчэ на караблі ён адчуў смурод рынку, потым угледзеў, як пацукі сноўдаюць у адкрытых каналізацыйных канавах, а голыя дзеці валяюцца на вуліцы ў лужынах, і ня толькі зразумеў чыньнікі ранейшай бяды, але ўпэўніўся ў тым, што яна здольная паўтарыцца ў любы момант.

Доўга чакаць не давялося. Менш за год. Ягоныя студэнты са шпіталю Міласэрнасьці папрасілі агледзець хворага, які паступіў з жахлівай сіньню па ўсім целе. Доктару Хувэналю Ўрбіна варта было толькі зірнуць з парогу, каб пазнаць ворага. Усё ж шанцавала: хворы прыбыў тры дні таму на шхуне з Курасао і сам прыйшоў па кансультацыю, так што здавалася малаверагодным, каб ён каго-небудзь заразіў. На ўсялякі выпадак доктар Хувэналь Урбіна папярэдзіў сваіх калегаў. Ён дамовіўся, каб улады абвясьцілі трывогу ў суседніх партох і даў дакладную інструкцыю: знайсьці небясьпечную шхуну і ўсталяваць карантын. Да таго ж, яму давялося супакоіць ачольніка вайсковага гарнізону, які ўжо хацеў выдаваць загад аб асадным становішчы і адразу ўжыць тэрапію гарматных стрэлаў кожную чвэрць гадзіны.

– Ашчаджайце порах да наступу лібэралаў, – параіў доктар. – Сярэднявечча ўжо мінула.

Хворы памёр праз чатыры дні, задушаны белымі зярністымі ванітамі, але за наступныя тыдні ня выявілі ніводнага выпадку, хоць назіраньне не перапынялася. Трохі пазьней «Камэрцыйная газэта» надрукавала навіну пра тое, што двое дзетак памерлі ад халеры ў розных раёнах гораду. Удалося высьветліць, што насамрэч адзін хлапчук памёр ад звычайнай дызэнтэрыі, але пяцігадовая дзяўчынка сапраўды сталася ахвяраю халеры. Яе бацькі і тры браты былі разьдзеленыя для індывідуальнага карантыну, і ўвесь раён стаўся аб’ектам суворага мэдыцынскага кантролю. Адзін з братоў дзяўчынкі захварэў, але неўзабаве паправіўся, і сям’я вярнулася дадому, калі мінула небясьпека. Яшчэ адзінаццаць выпадкаў былі зарэгістраваныя на працягу трох месяцаў, на пяты ж месяц становішча трывожна абвастрылася, але праз год можна было цьвёрда сказаць, што горад пазбавіўся ад небясьпекі эпідэміі. Ніхто не сумняваўся ў тым, што жорсткія санітарныя захады доктара Хувэналя Ўрбіна больш за ягоныя ўгаворы зрабілі мажлівым нечуваны раней цуд. З тае пары і ледзь не да сярэдзіны новага стагодзьдзя халера набыла эндэмічны характар ня толькі ў горадзе, але па ўсім Карыбскім узьбярэжжы і ў басэйне ракі Магдалены, але ніколі не даходзіла да эпідэміяў. Трывога адыграла сваю ролю ў тым, што папярэджаньні доктара Хувэналя Ўрбіна былі разгледжаныя ўладамі як сьлед. Адкрылі катэдру для абавязковага вывучэньня халеры і жоўтае ліхаманкі ў Школе мэдыцыны, была прынятая прапанова аб тэрміновай ліквідацыі адкрытай каналізацыі, вырашылі збудаваць новы рынак у іншым месцы, чым гарадзкі сьметнік. Аднак доктар Урбіна не заўважаў прызнаньня ягонае перамогі і не адчуваў прыліву сілаў на ўвасабленьне свайго грамадзкага пакліканьня, бо сам тады жыў нібы з падбітым крылом: агаломшаны і разгублены, ён вырашыў закінуць усё на сьвеце і пра ўсё забыць, уражаны бліскавіцай каханьня да Фэрміны Дасы.

Гэта і насамрэч сталася вынікам клінічнай памылкі. Яго сябру-лекару прымроіліся папярэднія сымптомы халеры ў васямнаццацігадовай пацыенткі, і ён папрасіў доктара Хувэналя Ўрбіна агледзець яе. Доктар ня стаў марудзіць, спалоханы тым, што выпадак паказваў на мажлівасьць пранікненьня халеры ў заможны раён старога гораду, бо ўсе папярэднія факты захворваньня былі зарэгістраваныя ў маргінальных раёнах і амаль усе – сярод мурынскага насельніцтва, але падчас візыту ён сутыкнуўся зь іншымі, менш сумнымі неспадзяванкамі. Дом пад ценем мігдалавых дрэваў Эвангельскага сквэрыку звонку здаваўся напаўразбураным, як астатнія пабудовы каляніяльнага кварталу, але ўнутры ён знайшоў незвычайны парадак, чысьціню і дзівоснае сьвятло, якое выпраменьвалася нібы зь іншай эпохі. Вітальня выходзіла наўпрост на дворык сэвільскага тыпу, квадратны, з пабеленымі апэльсінавымі дрэвамі ў квецені; падлога і сьцены былі аздобленыя кафляй. Цурчала нябачная крыніца, на карнізах стаялі вазоны з гвазьдзікамі, у кожнай арцы вісела клетка з рэдкімі птушкамі. Самымі дзіўнымі былі тры крумкачы ў вялізнай клетцы, якія часам шумна ўзмахвалі крыльлем, напаўняючы паветра падманлівым пахам. Раптам дзесьці забрахалі прывязаныя сабакі, ашалелыя ад паху чужога чалавека, але жаночы вокліч змусіў іх змоўкнуць. Аднекуль павыскоквалі каты і пабеглі хавацца сярод кветак, спужаўшыся ўладнасьці голасу. І тады настала такая празрыстая ціша, што скрозь птушыныя сьпевы і шэпт вады на камянёх адчуваўся адчайны подых мора.

Усхваляваны ўпэўненасьцю ў фізычнай прысутнасьці Бога, доктар Хувэналь Урбіна падумаў, што такі дом не падуладны халеры. Ён пайшоў усьлед за Галай Плясыдыяй па галерэі, мінуў пакой для шытва, дзе Флярэнтына Арыса ўпершыню ўгледзеў Фэрміну Дасу, калі дом яшчэ рамантаваўся, узьняўся па новай мармуровай лесьвіцы на другі паверх і пачакаў перад дзьвярыма спальні, пакуль прыслужніца паведаміла хворай пра ягоны прыход. Гала Плясыдыя выйшла са словамі:

– Сэньёрыта сказала, што зараз прыняць вас ня можа, бо бацькі няма дома.

Ён зноў прыйшоў а пятай увечары, як казала прыслужніца, і Лярэнса Даса асабіста адчыніў яму дзьверы і правёў у спальню дачкі. Бацька застаўся сядзець у зацемненым кутку, скрыжаваўшы рукі і робячы спробы суцішыць сваё цяжкое дыханьне да канца агляду. Нялёгка было б вызначыць, хто больш саромеўся, – лекар са сваімі нясьмелымі дотыкамі альбо хворая дзяўчына – сама цнота – у шаўковай начной кашулі, але яны не глядзелі адзін аднаму ў вочы, доктар толькі задаваў пытаньні адчужаным голасам, а яна адказвала яму голасам трапяткім: абодва адчувалі прысутнасьць бацькі ў паўцемры. Потым доктар Хувэналь Урбіна папрасіў хворую сесьці і далікатным рухам апусьціў на ёй начную кашулю да таліі: ганарлівыя нечапаныя грудзі зь дзіцячымі яшчэ смочкамі раптам успыхнулі ў сутоньні спальні, нібыта сполахі стрэлаў, і яна тут жа пасьпешліва схавала іх за скрыжаванымі рукамі. Лекар, нягледзячы на яе, разьвёў яе рукі і быццам бы абыякава распачаў простае праслухваньне: прыклаў вуха спачатку да грудзей, а потым да сьпіны.

Пазьней доктар Хувэналь Урбіна часта казаў, што калі пазнаёміўся з жанчынай, зь якой потым пражыве жыцьцё ажно да скону, ён не адчуў ніякіх эмоцыяў. Доктар згадваў блакітную начную кашулю з карункамі, ліхаманкавыя вочы, даўгія валасы, якія зьбягалі з плячэй, але ён быў так узрушаны тым, што халера ўварвалася ў каляніяльны раён, што не зьвяртаў ніякай увагі на прыгажосьць дзяўчыны, а толькі шукаў хоць найменшую адзнаку, якая магла б пацьвердзіць меркаваньне калегі. Яе ж думкі былі больш акрэсьленымі: малады доктар, пра якога яна столькі чула ў сувязі з халерай, падаўся ёй пэдантам, няздольным любіць нікога, акрамя сябе самога. Ён паставіў дыягназ: кішэчная інфэкцыя стрававага паходжаньня, якую адолелі пасьля трох дзён лекаваньня ў хатніх умовах. Супакоены тым, што дачка ўсё ж не захварэла на халеру, Лярэнса Даса праводзіў доктара Хувэналя Ўрбіна да пралёткі і заплаціў яму адзін пэса золатам за візыт. Трэба сказаць, што цана здалася яму завысокай, няхай перад ім стаяў лекар для багацеяў, але разьвітваўся шчасьлівы бацька, ня стрымваючы словаў удзячнасьці. Ён быў асьлеплены бляскам прозьвішча доктара і ня толькі не хаваў свайго стаўленьня да яго, а гатовы быў зрабіць што заўгодна, каб сустрэцца зноў і пры менш фармальных абставінах.

Справу можна было лічыць завершанай. Аднак у аўторак на наступным тыдні бяз выкліку альбо якога-кольвек папярэджаньня доктар Хувэналь Урбіна вярнуўся ў той самы дом пад даволі нязручны час – у абед а трэцяй гадзіне. Фэрміна Даса зь дзьвюма сяброўкамі знаходзілася ў пакоі для шытва, дзе ішоў урок алейнага жывапісу, калі ён зьявіўся каля акна ў бездакорным белым сурдуце, у белым цыліндры і зрабіў знак, каб яна наблізілася да яго. Яна пакінула палітру на крэсьле і на дыбачках падышла да акна, прыўздымаючы сукенку з фальбонкамі, каб яна не цягнулася па падлозе. На дзяўчыне была дыядэма, галоўны камень упрыгожваў лоб, і адтуль ішло сьвятло такога нявызначанага адценьня, як ад ейных вачэй, а ўкола лунаў водар сьвежасьці. Доктар зьвярнуў увагу на тое, што яна была апранутая сьвяточна, хоць проста займалася жывапісам. Ён праверыў праз акно пульс, папрасіў паказаць язык, агледзеў горла з дапамогаю алюміневай лапатачкі, апусьціў ніжняе павека і кожны раз рабіў ухвальны жэст. Ён быў не такім сарамлівым, як падчас мінулага візыту, затое яна – так, бо не разумела прычыны нечаканага агляду, ён жа сам сказаў, што ня вернецца, хіба што яго выклічуць. Да таго ж, яна казала сабе, што наперад не жадае яго бачыць. Завяршыўшы агляд, ён паклаў лапатачку ў партфэль з мноствам інструмэнтаў і нейкіх флякончыкаў ды з сухой пстрычкай зачыніў яго.

– Вы – як нованароджаная ружа, – сказаў ён.

– Дзякуй.

– Бога аддзячце, – паправіў ён і тут жа, адступаючы ад тэксту, працытаваў Сьвятога Тамаша. – Прыгадайма: «Дабро, скуль бы яно ні зьявілася, ідзе ад Сьвятога Духу». Ці вы любіце музыку?

Ён спытаў пра гэта з чароўнай усьмешкай, нібыта выпадкова, тым ня менш, яна не прыняла ягонага тону.

– Дзеля чаго вы пытаецеся? – пазьбегла яна прамога адказу.

– Музыка спрыяе здароўю, – патлумачыў ён.

Доктар насамрэч верыў у гэта, а крыху пазьней яна даведаецца і запомніць на ўсё жыцьцё, што тэма музыкі была для яго чарадзейнай формулай прапановы сяброўства, але тады яна ўспрыняла ягоныя словы як жарт. Акрамя таго, ейныя сяброўкі, якія да пары ўдавалі, нібы працягваюць пісаць свае этуды, раптам у адзін голас хіхікнулі, а дакладней, піскнулі, як мышы, і тут жа схавалі твары за этуднікамі, што засмуціла Фэрміну Дасу яшчэ болей. Асьлепленая гневам, яна рэзка зацягнула акно. Ашаломлены доктар убачыў перад сабою карункавыя фіранкі і пасьпяшаўся знайсьці дарогу да выхаду, але пераблытаў кірунак і натрапіў на клетку, у якой сядзелі крумкачы. Яны глуха закрумкалі, зь перапуду замахалі крыламі, і вопратка доктара набралася пахамі жаночай парфумы. Грымотны голас Лярэнса Дасы змусіў яго спыніцца на месцы:

– Доктар, пачакайце мяне.

Лярэнса Даса ўсё бачыў з другога паверху і цяпер спускаўся, зашпільваючы кашулю. У яго быў ацёчны й пачырванелы твар, а бакенбарды яшчэ тырчэлі пасьля трывожнага сну сіесты. Доктар паспрабаваў суцішыць засмучанасьць:

– Я сказаў вашай дачцэ, што яна – як ружа.

– Гэта так, – адказаў Лярэнса Даса, – але ў гэтае ружы зашмат шыпоў.

Ён прайшоў каля доктара, хоць і не павітаўся зь ім, адкінуў фіранку і груба запатрабаваў ад дачкі:

– Зараз жа папрасі прабачэньня ў доктара!

Доктар хацеў было спыніць спрэчку, але Лярэнса Даса нават не зьвярнуў увагі на ягоны шэпт і патрабавальна дадаў: «Пасьпяшайся!» Фэрміна Даса паглядзела на сябровак з прыхаванай просьбай разуменьня і сказала бацьку, што ёй няма за што перапрашаць, яна ж зацягнула акно толькі таму, што сонца замінала іхным заняткам. Доктар Урбіна хацеў пацьвердзіць ейныя тлумачэньні, аднак Лярэнса Даса настояў на сваім. Тады Фэрміна Даса, бледная ад шаленства, вярнулася да акна, высунула правую ножку наперад, прыўздымаючы прыпол кончыкамі пальцаў, і зрабіла доктару тэатральны рэверанс.

– Прыношу вам мае самыя глыбокія прабачэньні, сэньёр, – сказала яна.

Доктар Хувэналь Урбіна з радасьцю падыграў ёй, прыпадняўшы цыліндар са спрытам мушкетэра, але так і не дачакаўся міласэрнай усьмешкі, якой чакаў. Затым Лярэнса Даса запрасіў яго ў кантору на кубак кавы, што сымбалізавала б поўнае замірэньне, і ён пагадзіўся з асалодай, каб не пакінуць аніякага сумневу ў тым, што ў душы не засталося гарачых вугольляў крыўды.

Папраўдзе, доктар Хувэналь Урбіна ня піў кавы ўдзень – толькі адзіны кубачак раніцой, нашча. Ён таксама не ўжываў алькаголю, хіба што кубак віна на ўрачыстых абедах, але ён выпіў ня толькі каву, прапанаваную Лярэнса Дасам, але яшчэ і кілішак анісаўкі. Затым паўтарыў і каву, і кілішак, а крыху пазьней – зноўку, нягледзячы на тое, што яшчэ не завяршыў візыты. Напачатку ён слухаў перапрашэньні, якія Лярэнса Даса прыносіў ад імя дачкі, якую характарызаваў як дзяўчыну разумную і сур’ёзную, годную мясцовага альбо прышлага прынца; адзіная ейная загана, сказаў ён, гэта характар муліцы. Аднак пасьля другога кілішку доктару прымроіўся голас Фэрміны Дасы з боку двара. Яго ўяўленьне памкнулася за ёю па зьвечарэлым доме і перасьледавала яе, пакуль яна запаліла сьвятло ў калідоры, выгнала маскітаў са спальняў інсэктыцыдным куродымам, падышла да пліты і адкрыла каструлю з поліўкай, якую мелася есьці з бацькам на вячэру, удвох – ён і яна. І ўсё гэта – не ўздымаючы вачэй, ціха, каб не разьбіць люстэрка крыўды да тае пары, пакуль бацька не прызнае залішнюю суворасьць.

Доктар Урбіна ведаў жаночую псыхалёгію і здагадваўся, што Фэрміна Даса не зазірне ў кантору, пакуль ён ня пойдзе, але адцягваў разьвітаньне: напэўна, ужо адчуваў, што прышчымлены ёю гонар не дае яму спакою. Лярэнса Даса, ужо амаль п’яны, нібыта і не прыкмеціў, што доктар яго ня слухае, бо і так знаходзіў ужытак сваёй няспыннай гаварлівасьці – слухаў сябе сам. Гаварыў ён галёпам, бясконца жуючы патухлую цыгару, моцна кашляў і злосна пляваўся, ёрзаў на крэсьле-вярцёлцы, спружыны пад ім вылі, бы жывёлы ў пэрыяд цечкі. Ён выпіў па тры кілішкі на кожны кілішак госьця, і толькі калі заўважыў, што яны ўжо ня бачаць адзін аднаго, зрабіў паўзу, каб узьняцца і запаліць лямпу. Доктар Хувэналь Урбіна разгледзеў ягоны твар пры сьвятле лямпы, убачыў вылупленае, як у рыбіны, вока, і заўважыў, што ягоныя словы не адпавядаюць варушэньню вуснаў, і вырашыў: гэта ўжо алькагольныя галюцынацыі. Тады ён узьняўся з чароўным адчуваньнем: ён – унутры чужога цела, і яно, гэтае цела, засталося сядзець, калі ён ужо стаяў, і яму давялося высіліцца, каб ня зьехаць з глузду.

А сёмай зь нечым ён выйшаў з канторы ўсьлед за Лярэнса Дасам. Ім сьвяціла поўня. Двор, які здаваўся нерэальным з-за анісаўкі, гойдаўся, як расьліны на дне акварыюму, і клеткі, якія ахінулі покрывамі, выглядалі як сонныя прывіды ў цёплым водары квецені. Акно пакою для шытва было адчыненым, над сталом сьвяціла лямпа, і няскончаныя карціны засталіся на этудніках, нібы на выставе. «Дзе ж ты, калі цябе няма?» – спытаўся доктар Урбіна, праходзячы каля акна, але Фэрміна Даса ня чула яго, не магла чуць, бо яна плакала ад гневу ў спальні, лежачы ніцма на ложку і чакаючы бацькі, каб расквітацца за зьнявагі гэтага дня. Доктар не пакідаў спадзеваў на тое, каб разьвітацца зь ёю, але Лярэнса Даса нічога такога не прапанаваў. Доктар прыгадаў ейны ясны пульс, язык, як у коткі, пяшчотныя мігдаліны, аднак яго браў адчай ад аднае думкі пра тое, што яна не хацела ўбачыць яго і нават дазволіць найменшага збліжэньня. Калі Лярэнса Даса ўвайшоў у вітальню, крумкачы пад покрывам прачнуліся, і доктар пачуў іх жалобны кліч. «Узгадуй крумкачоў, і яны выдзяўбуць табе вочы», – вымавіў ён услых, думаючы пра дзяўчыну, і Лярэнса Даса павярнуўся, каб спытаць:

– Што вы сказалі?

– Гэта ня я, – адказаў доктар, – гэта анісаўка.

Лярэнса Даса правёў яго да пралёткі, паспрабаваў усунуць яму яшчэ адзін пэса золатам за паўторны візыт, але доктар ня ўзяў грошай. Ён загадаў возьніку, каб той вёз яго яшчэ да двух пацыентаў, і падняўся ў экіпаж без староньняй дапамогі. Аднак калі экіпаж заскакаў па ямінах бруку, ён адчуў сябе кепска і загадаў возьніку зьмяніць кірунак. На імгненьне ён паглядзеў на сябе ў люстэрка пралёткі і ўбачыў, што яго адлюстраваньне працягвае думаць пра Фэрміну Дасу. Паціснуў плячыма. Затым адрыгнулася анісаўкай, ён схіліў голаў на грудзь і заснуў, а ў сьне пачуў, што званы б’юць за спачын душы. Спачатку званілі ў катэдральным саборы, а потым далучыліся званы ўсіх бажніцаў адзін за адным, ажно да бітых гаршкоў касьцёлу сьвятога Юліяна Гасьціннага.

– Д’ябал, – шапнуў ён скрозь сон, – памерлі ўсе нябожчыкі.

Маці і сёстры вячэралі за сталом для ўрачыстасьцяў у вялікай гасьцёўні. Ім падалі, як заўсёды, каву з малаком і мядовыя пернікі, калі ён узьнік на парозе з вартым жалю тварам, і зь ім увайшоў у гасьцёўню блядзкі пах крумкачоў. Звон з катэдральнага сабору аддаваўся рэхам у вялікім фантане двара. Маці ўстрывожана запыталася, дзе ён цягаўся, бо шукалі яго паўсюль – быў тэрміновы выклік да генэрала Ігнасіё Марыі, апошняга ўнука маркіза Хараіса дэ ля Вэры, па кім ужо званілі званы: удзень у яго адбылося кровазьліцьцё ў мозг. Доктар Хувэналь Урбіна слухаў маці, ня чуючы, трымаючыся за вушак, потым павярнуўся, робячы спробу дайсьці да спальні, але ўпаў ніцма, ванітуючы анісаўкай.

– Сьвятая Марыя! – ускрыкнула маці. – Штосьці сапраўды незвычайнае здарылася, калі ты дазволіў сабе вярнуцца дамоў у такім стане.

Самае незвычайнае, аднак, было наперадзе. Ён выкарыстаў прыезд слыннага піяніста Рамэа Лусічы, які сыграў цыкль санатаў Моцарта, як толькі горад спыніў жалобу па генэралу Ігнасіё Марыі, і загадаў пагрузіць раяль Музычнае школы на калёсы, мулы даставілі інструмэнт па адрэсе. Такім чынам, доктар Хувэналь Урбіна арганізаваў для Фэрміны Дасы незабыўную сэрэнаду. Яна прачнулася зь першымі тактамі, ёй не спатрэбілася выглядаць праз карункавыя фіранкі бальконнага акна, каб зразумець, хто зладзіў нечуваную імпрэзу. Яна толькі шкадавала, што не пасьмела, як іншыя ўгневаныя дзяўчаты, выліць на голаў непажаданага кавалера зьмесьціва начнога гаршка. Лярэнса Даса, наадварот, хутка апрануўся, пакуль гучала сэрэнада, пасьля чаго запрасіў доктара Хувэналя Ўрбіна і піяніста, яшчэ ў канцэртным фраку, у гасьцёўню, дзе аддзячыў за сэрэнаду кілішкам выдатнага брэндзі.

Неўзабаве Фэрміна Даса здагадалася, што бацька спрабуе ўлагодзіць ейнае сэрца. На наступны дзень пасьля сэрэнады ён сказаў ёй, быццам бы ненаўмысна: «Уяві, што б адчула маці, калі б дазналася, што да цябе заляцаецца нашчадак Урбіна дэ ля Кальле». Яна суха адказала: «Перавярнулася б у труне». Сяброўкі, зь якімі яна займалася жывапісам, распавялі ёй, што Лярэнса Даса быў запрошаны на абед у Грамадзкі клюб, і запрасіў яго доктар Хувэналь Урбіна, за што атрымаў суворае папярэджаньне, бо парушыў правілы клюбнага рэглямэнту. Потым яна даведалася, што бацька ўжо некалькі разоў падаваў заяву на прыём у клюб, і яны былі адхіленыя з такой колькасьцю чорных шароў, якая рабіла немажлівай новую спробу. Аднак Лярэнса Даса прапускаў зьнявагі праз сваю загартаваную алькаголем печань, і зноўку ішоў на ўсялякія хітрыкі, каб зноў пабачыцца з Хувэналем Урбіна, не здагадваючыся, што і сам Хувэналь Урбіна імкнуўся, каб новая сустрэча адбылася. Часам яны гаманілі ў канторы, і ў доме нібыта спыняўся час: гэтак Фэрміна Даса паскарала сыход нежаданага госьця. Добрым прытулкам для будучых цесьця й зяця сталася прыходзкая кавярня. Менавіта там Лярэнса Даса даў Хувэналю Ўрбіна пачатковыя ўрокі гульні ў шахматы. Вучань так стараўся, што шахматы сталіся яго невылечнай хваробай, на якую ён хварэў да апошняга дня жыцьця.

Адным зь вечароў пасьля імпрэзы з сэрэнадай Лярэнса Даса знайшоў пад дзьвярыма свайго дому ліст, запячатаны сургучом. Ліст быў адрасаваны дачцэ, і на сургучнай пячатцы лёгка прачытвалася доктарава манаграма. Праходзячы каля спальні Фэрміны, ён падсунуў ліст пад ейныя дзьверы, і яна ня здолела зразумець, як ліст зьявіўся ў яе: нельга ж было ўявіць, што бацька зьмяніўся так, што ўжо прыносіць ёй лісты кавалераў. Яна пакінула ліст на начным століку, насамрэч ня ведаючы, што зь ім рабіць, і ліст заставаўся запячатаным колькі дзён, да таго дажджлівага вечара, калі Фэрміне Дасе прысьнілася, што Хувэналь Урбіна прыйшоў да іх і падараваў ёй лапатачку, з дапамогаю якой аглядаў ейныя глянды. Лапатачка ў сьне была не алюміневая, а зь нейкага апэтытнага мэталу, смак якога захапляў яе падчас наступных сноў, і яна ў сьне паламала лапатачку і вярнула яму меншы кавалак.

Прачнуўшыся, яна расьпячатала ліст. Ён быў кароткім і стрыманым, пра адно толькі прасіў Хувэналь Урбіна: каб яна дазволіла прасіць згоды ейнага бацькі на прыватныя візыты. Яе ўразілі сьціпласьць і сур’ёзнасьць, і тады раздражнёнасьць, якую яна песьціла ў душы на працягу многіх дзён, раптам зьнікла. Яна паклала ліст у пустую скрынку на дне куфра, але прыгадала, што менавіта туды яна складвала духмяныя пасланьні Флярэнтына Арысы, таму, раптам адчуўшы сорам, зноў дастала ліст, каб перакласьці яго ў іншае месца. Потым падумала, што лепш будзе, калі яна зробіць выгляд, што нічога не атрымала, і спаліла ліст над лямпай, назіраючы, як кроплі сургуча выбухаюць сінімі пырскамі над агнём. Яна ўздыхнула: «Гаротны чалавеча!» І раптоўна ёй прыйшло да галавы, што яна вымавіла ў думках тыя словы год зь лішкам таму, на імгненьне падумала пра Флярэнтына Арысу і сама зьдзівілася, як ён далёкі ад ейнага жыцьця: гаротны чалавеча.

У кастрычніку, з апошнімі дажджамі сэзону, яна атрымала яшчэ тры лісты, першы – разам са скрыначкай фіялкавых цукерак, якія вырабляла абацтва Флявіньні. Два лісты перадаў каля ўваходу фурман доктара Хувэналя Ўрбіна, і сам ён пры гэтым павітаўся з Галай Плясыдыяй праз акенца пралёткі, па-першае, каб не было сумневу ў тым, што гэта лісты ад яго, а па-другое, каб ніхто ня здолеў сьцьвердзіць, што лісты не былі ўручаныя. Апрача таго, тыя лісты мелі сургучную манаграму і былі напісаныя неразборлівымі каракулямі, Фэрміна Даса іх пазнала – гэта быў доктарскі почырк. Яны, па сутнасьці, паўтаралі першае пасланьне і былі складзеныя ў тым самым пакорлівым духу, але скрозь іх прыстойнасьці ўжо праглядала пакутлівае хваляваньне, якога ніколі ня мелі асьцярожныя пасланьні Флярэнтына Арысы. Фэрміна Даса прачытала іх адразу ж, як толькі яны, з двухтыднёвай паўзай, былі дастаўленыя, і без тлумачэньня для сябе захавала абодва лісты, хоць у першую хвіліну зьбіралася кінуць іх у полымя. Аднак і не падумала адказваць.

Трэці кастрычніцкі ліст быў падсунуты пад уваходныя дзьверы і ўва ўсім адрозьніваўся ад папярэдніх. Почырк аказаўся дзіцячым, бо пісалі яго, верагодна, левай рукою, але Фэрміна Даса нічога не зразумела, пакуль сам тэкст не праявіў, што прыслалі ёй гнюсную ананімку. Аўтар сьцьвярджаў, што Фэрміна Даса сьвядома спакусіла сваімі чарамі доктара Хувэналя Ўрбіна, і, зыходзячы з гэнага меркаваньня, ананімшчык рабіў жудасныя высновы. Ліст завяршаўся пагрозай: калі Фэрміна Даса не адмовіцца ад прэтэнзіяў у адносінах да самага вяльможнага ў горадзе чалавека, будзе пакараная праз публічную ганьбу.

Яна адчула сябе ахвярай жорсткай несправядлівасьці, але й не падумала помсьціць за няпраўду, наадварот, яна жадала б даведацца, хто аўтар ананімкі, каб давесьці яму пра памылку вычарпальнымі тлумачэньнямі, бо яна была ўпэўненая ў тым, што ніколі і ні пры якіх абставінах не адкажа на заляцаньні Хувэналя Ўрбіна. Наступнымі днямі яна атрымала яшчэ два лісты бяз подпісу, гэтак жа беспардонныя, як і першы, але ў іх не паўтараўся почырк першага ліста. Альбо яна ахвяра змовы, альбо прыдуманы сакрэт уяўнага таямнічага каханьня распаўсюдзіўся ўжо надта далёка, ва ўсякім разе, далей за найсьмялейшыя меркаваньні. Яе непакоіла думка пра тое, што гэта вынік звычайнай бездыхтоўнасьці Хувэналя Ўрбіна. Яна нават падумала, што, мажліва, ён не такі высакародны, як выглядае, і, мусібыць, даваў волю языку падчас візытаў, хваліўся ўяўнымі перамогамі, як шмат якія мужчыны ягонай клясы. Яна зьбіралася напісаць яму, як сьлед адчытаць за грубую абразу ейнай годнасьці, але потым адмовілася ад свайго намеру, падумаўшы, што, верагодна, гэтага ён і чакаў. Яна спрабавала дазнацца пра тое, што адбывалася, церазь сябровак, якія прыходзілі да яе займацца жывапісам у пакоі для шытва, але тыя толькі чулі добрыя водгукі пра сольную сэрэнаду на раялі. Яна адчула прыліў злосьці, бездапаможнасьці і зьнявагі. У адрозьненьне ад першай рэакцыі, калі яна гатовая была сустрэцца зь невядомым ворагам, давесьці, што ён памыляецца, цяперака яна мела іншы намер – зрабіць зь яго фарш з дапамогай садовых нажніцаў. Яна праводзіла ночы бяз сну, аналізавала асобныя выразы ў ананімных лістох са спадзевам на тое, што знойдзе хоць нейкі сьлед. Але ілюзіі былі марнымі: Фэрміне Дасе ад прыроды быў чужы ўнутраны сьвет такіх сямействаў, як Урбіна дэ ля Кальле, яна была ўзброеная для абароны ад іх добрых, але не ад злых намераў.

Яшчэ больш засмуціла яе, нагнала на яе жах чорная лялька, дасланая ёй пад тыя дні без суправаджальнага ліста, хоць няцяжка было зразумець, хто яе падараваў: гэта мог быць толькі доктар Хувэналь Урбіна. Лялька была набытая на Мартыніцы, як абвяшчала арыгінальная бірка, ейная вопратка выглядала цудоўна, пасмы валасоў паблісквалі золатам, яна нават умела заплюшчваць вочы. Фэрміне Дасе лялька здалася такой забаўнай, што яна перамагла сябе і ўдзень клала яе на сваю падушку, а ўначы спала зь ёю. Празь некаторы час, аднак, адыходзячы ад цяжкога, стамляльнага сну, яна прыкмеціла, што лялька расьце: гожая сукенка ўжо не хавала сьцёгнаў, а чаравічкі трэснулі пад ціскам ножак. Раней Фэрміне Дасе даводзілася чуць пра розныя віды афрыканскага вядзьмарства, але страшнейшага за гэта яна не прыгадвала. Зь іншага боку, яна не магла ўявіць сабе, каб такі чалавек, як Хувэналь Урбіна, быў здольны на такую нялюдзкасьць. Яна мела рацыю: ляльку прынёс ня доктараў фурман, а вулічны гандляр крэвэткамі, пра якога ніхто ня змог сказаць нічога ўцямнага. Спрабуючы разгадаць таямніцу, Фэрміна Даса нейкі час думала на Флярэнтына Арысу, бо ягоная змрочнасьць заўсёды наводзіла страх, але жыцьцё само адкінула яе міжвольную памылку. Таямніца так і засталася таямніцай, раптоўны ўспамін пра якую ўзрушаў яе нават шмат пазьней, калі яна жыла ў шлюбе, нарадзіла дзяцей і лічыла сябе выбраньніцай лёсу, найшчасьлівейшай з жанчын у сьвеце.

Апошнюю спробу доктар Урбіна зрабіў праз пасярэдніцу – сястру Франку дэ ля Люс, што ачольвала школу Зьяўленьня Сьвятое Дзевы і не магла адмовіць у просьбе сям’і, што спрыяла ўмацаваньню рэлігійнага прыходу з часоў свайго пераезду на сталае жыхарства ў Паўднёвую Амэрыку. Яна зьявілася ў суправаджэньні паслушніцы а дзявятай раніцы, і ім прыйшлося прабавіць з паўгадзіны каля птушыных клетак, пакуль Фэрміна Даса мылася. Манахіня была мужападобнай немкай з мэталічным акцэнтам і загадным позіркам, якія ня мелі нічога агульнага зь яе інфантыльнымі жарсьцямі. Нішто і нікога ў сьвеце Фэрміна Даса не прыгадвала з такой нянавісьцю, як яе і ўсё, што было зь ёю зьвязанае, адзін толькі ўспамін пра крывадушную міласэрнасьць выклікаў у ёй сьверб, нібыта скарпіёны завяліся ў вантробах. Досыць было пазнаць яе з парогу ваннай, каб наноў перажыць, як удар, школьныя пакуты, нудоту штодзённай імшы, жах іспытаў, рабскую пакору паслушніц, жыцьцё, скажонае ў прызьме беднасьці духу. Манахіня Франка дэ ля Люс, насупраць, вітала былую вучаніцу з радасьцю, якая магла падацца шчырай, і зьдзівілася таму, што яна гэтак вырасла і сталася дарослай, ухваліла за тое, што разумна вяла дом, за добры густ, зь якім аздобілі двор, ахоплены пажарам квецені. Яна загадала паслушніцы чакаць, ня надта набліжаючыся да крумкачоў, – за няўважлівасьць яны здольныя выдзеўбці вочы, і вачыма шукала ціхае месца, каб пагутарыць з Фэрмінай сам-насам. Тая запрасіла мнішку ў гасьцёўню.

Візыт быў кароткім і рэзкім. Манахіня Франка дэ ля Люс, не губляючы часу на прэамбулы, прапанавала Фэрміне Дасе ганаровую рэабілітацыю. Чыньнік ейнага выключэньня будзе сьцёрты ня толькі з кнігі актаў, але таксама з памяці прыходу, і гэта дазволіць ёй завершыць вучобу і атрымаць дыплём бакаляўра гуманітарных навук. Фэрміна Даса, агаломшаная, пажадала даведацца пра матывы такога павароту.

– Гэта просьба чалавека, які заслугоўвае ўсялякай пашаны, і адзінае яго жаданьне – гэта зрабіць цябе шчасьлівай, – сказала манахіня. – Ці ведаеш, пра каго я кажу?

Тады Фэрміна Даса ўцяміла. Яна спытала сябе, якім чынам аказалася палюбоўным пасланцом жанчына, якая скамечыла яе жыцьцё з-за наіўнага ліста, але не адважылася сказаць пра гэта ўслых. І адказала яна інакш, сьцьвердзіла, што так, ведае гэтага чалавека і менавіта таму разумее, што ён ня мае ніякага права ўмешвацца ў ейнае жыцьцё.

– Ён толькі просіць цябе аб сустрэчы на пяць хвілінаў, – настойліва тлумачыла манахіня. – Я ўпэўненая, твой бацька ня будзе пярэчыць.

Фэрміна Даса яшчэ больш узлавалася ад аднае думкі, што бацька мог быць суўдзельнікам і пагадзіцца на падобны візыт.

– Мы бачыліся двойчы, калі я хварэла, – адказала яна манахіні. – Цяпер неабходнасьці няма.

– Для любой жанчыны з ілбом вышынёю хоць бы ў два пальцы гэты чалавек – дарунак нябёсаў, – безапэляцыйна настойвала манахіня.

Яна ўзьнёсла ўзялася расхвальваць ягоныя чалавечыя дабрадзейнасьці, адданасьць веры, яго высокае прадвызначэньне служыць пакутнікам. З гэтымі словамі яна дастала з рукавоў залаты ружанец з Хрыстом са слановае косьці, пакруціла перад вачыма Фэрміны Дасы. Гэта была сямейная рэліквія больш чым стогадовае даўніны работы сіенскага майстра, яе нават блаславіў папа Клімэнт IV.

– Гэта табе.

Фэрміна Даса адчула нястрымны прыліў крыві і раптам адважылася.

– Даруйце, – прамовіла яна, – але як вы можаце спрыяць яму, калі ўважаеце, што каханьне – грэх?

Манахіня Франка дэ ля Люс зрабіла выгляд, нібыта не зразумела яе, але ейныя павекі ўсё ж звузіліся. Яна працягвала круціць перад вачыма залаты ружанец.

– Лепш пагадзіся са мною, – сказала яна, – інакш пасьля мяне можа прыйсьці сэньёр арцыбіскуп, а зь ім не пажартуеш.

– Няхай прыходзіць, – адказала Фэрміна Даса.

Манахіня Франка дэ ля Люс схавала залаты ружанец у рукаве. Потым дастала з другога скамечаную насоўку і сьціснула ў руцэ, разглядаючы Фэрміну нібыта здалёк і з усьмешкаю спагады.

– Бедная мая дачушка, – уздыхнула яна, – ты ўсё яшчэ думаеш пра таго чалавека.

Фэрміна Даса праглынула дзёрзкасьць і нават не міргнула, гледзячы ў вочы манахіні, ня выдала ніводнага слова, пакуль не прыкмеціла зь бясконцай злараднасьцю, што ейныя мужчынскія вочы напоўніліся сьлязьмі. Манахіня Франка дэ ля Люс уцерла іх скамечанаю насоўкай і ўзьнялася.

– Слушна кажа твой бацька: у цябе характар муліцы, – скончыла яна размову.

Арцыбіскуп не прыйшоў. Так што асада была б зьнятая, калі б не Ільдэбранда Санчас, якая прыехала правесьці да кузіны Каляды, што паўплывала на далейшае жыцьцё абедзьвюх. Сустрэлі яе а пятай раніцы, калі падплыла шхуна з Рыёачы, сярод натоўпу напаўмёртвых ад гойданкі пасажыраў, але яна ступіла на зямлю радасная, вельмі жаноцкая, хіба што адчуваўся пэўны тлум празь цяжкую ноч у моры. Ільдэбранда прывезла шмат кошыкаў з жывымі індыкамі і іншымі дарамі багатых родных земляў, каб хапіла ўсім на працягу ейнага перабываньня. Лісымака Санчас, ейны бацька, загадаў спытаць, ці патрэбны музыкі на сьвяткаваньне Вялікадня, у яго, маўляў, ёсьць на прыкмеце найлепшыя, і абяцаў неўзабаве даслаць груз з гатовымі фаервэркамі. Яшчэ ён перадаў, што ня зможа прыехаць па дачку да сакавіка, так што ў дзяўчын ставала часу.

Кузіны адразу сталіся неадлучнымі. Яны купаліся разам зь першага дня, запырскваючы вадою адна другой. Яны намыльвалі адна адну, дапамагалі даставаць гніды, мераліся сьцёгнамі, грудзямі, – адна глядзелася ў люстэрку другой, каб ацаніць жорсткасьць часу з таго дня, калі яны ў апошні раз бачыліся голымі. Ільдэбранда была мажнай і моцнай, з залацістай скурай, але расьліннасьць на целе была мулацкай – кароткай і кучаравай, як тонкая стальная стружка. Фэрміна Даса, насупраць, была бледнацелай, з падоўжанымі лініямі рук і ног, зь пяшчотнай скурай і гладкімі валасамі. Гала Плясыдыя распарадзілася, каб ім у спальні паставілі два аднолькавыя ложкі, аднак часам яны клаліся разам, гасілі сьвятло і гаманілі да сьвітаньня. Употай яны разам палілі тонкія доўгія цыгары, што прывезла Ільдэбранда, схаваўшы за абіўкай куфра, а потым спальвалі лісткі араматызаванай паперы, каб ачысьціць паветра ў спальні ад моцнага паху. Фэрміна Даса запаліла ўпершыню ў Вальедупары і працягвала ў Фансэцы, у Рыёачы, дзе з тузін кузінаў зьбіраўся ў адным пакоі, каб пагаманіць пра мужчынаў і папаліць употайкі ад дарослых. Яна навучылася паліць з канца цыгаркі, як гэта рабілі мужчыны ўначы на вайне, інакш агеньчык выдаваў іх ворагам. Але ніколі Фэрміна не паліла адна. Цяперака з Ільдэбрандай зноўку пачала дыміць у спальні перад сном і з тае пары прывыкла да паленьня, хоць і рабіла гэта не навідавоку, хаваючыся нават ад мужа і дзяцей, ня толькі таму што на жанчыну, якая дазваляла сабе паліць на людзях, глядзелі скоса, а, хутчэй, дзеля асалоды, што прыносіла таямніца.

Ільдэбрандаву вандроўку таксама зладзілі бацькі, каб аддаліць дзяўчыну ад прадмета безнадзейнага каханьня, хоць і пераканалі, што яна мусіць дапамагчы Фэрміне і ўгаварыць яе на бліскучую партыю. Ільдэбранда прыняла прапанову са спадзевам, што зможа падмануць само забыцьцё, як ейная кузіна ў свой час, і дамовілася з тэлеграфістам з Фансэкі, каб ён накіроўваў ейныя пасланьні з асаблівай засьцярогай. Таму яна так расчаравалася, дазнаўшыся, што Фэрміна Даса парвала з Флярэнтына Арысам. Апрача таго, Ільдэбранда разумела каханьне як фэномэн унівэрсальнага характару, і нават лічыла, што любоўныя цяжкасьці аднае асобы адбіваюцца на каханьні кожнай істоты ўва ўсім сьвеце. Аднак яна не адмовілася ад ажыцьцяўленьня сваёй задумы. З адвагаю, якая выклікала ў Фэрміны Дасы жах, яна адна пайшла ў тэлеграфную кантору з намерам схіліць Флярэнтына Арысу да суўдзелу.

Ільдэбранда не знайшла ў ім ніводнае рысы, якая б супала з вобразам, створаным аповедамі Фэрміны Дасы. Зь першага погляду яна вырашыла: немагчыма, каб Фэрміна аказалася на мяжы шаленства з-за гэтага нягеглага чалавека з выглядам пабітага сабакі, чыя вопратка, як у беднага рабіна, і ўрачыстыя манеры наўрад ці змаглі б усхваляваць жанчыну. Аднак неўзабаве яна выраклася першага ўражаньня. Флярэнтына Арыса прапанаваў ёй свае паслугі без усялякіх умоваў, нават ня ведаючы, хто яна. Ніхто не зразумеў яе так, як Флярэнтына Арыса, таму ад яе не патрабавалася ні імя, ні якой-кольвек адрэсы. Ягоны плян быў самым простым: яна будзе зазіраць да яго ў тэлеграфную кантору штотыднёва ў другой палове дня, каб атрымаць у рукі адказы каханага чалавека, вось і ўсё. Зь іншага боку, калі Флярэнтына Арыса прачытаў першае пасланьне, што прынесла Ільдэбранда, ён спытаў, ці ня можа ён даць ёй параду, і яна пагадзілася. Флярэнтына Арыса спачатку ўнёс праўку паміж радкамі, выкрасьліў яе, перапісаў, але яму не хапала месца, і ўрэшце ён парваў бачыну ды наноў напісаў зусім іншы тэкст, які ёй падаўся ўзрушальным. Яна выйшла з тэлеграфнай канторы, ледзь стрымліваючы сьлёзы ўдзячнасьці.

– Ён непрыгожы ды сумны, – сказала яна Фэрміне Дасе, – але ён само каханьне.

Больш за ўсё выклікала зьдзіўленьне Ільдэбранды самота кузіны.

– Ты, – сказала яна, – нібыта старая дзеўка ў дваццаць гадоў.

Звыклая да шматлікіх ды раскіданых паўсюль сваякоў, да дамоў, дзе ніхто ня мог сказаць дакладна, колькі чалавек у дадзены момант знаходзіцца і колькі яшчэ зазірне на абед, Ільдэбранда не магла ўявіць, што дзяўчына яе веку можа жыць у адзіноце, па-за грамадзкім жыцьцём. А Фэрміна Даса гэтак і жыла: ад абуджэньня а шостай ранку і да таго, як яна клалася спаць, яна займалася адно марнаваньнем часу. Жыцьцё ўрывалася ў дом звонку. Напачатку, зь першымі пеўнямі, малочнік будзіў яе дзьвярным малатком. Затым грукалі гандлярка рыбай са скрыняй парга, мажныя зяленшчыцы, якія прыносілі гародніну з Марыі-ля-Бахі і садавіну з Сан-Хасынта. А пазьней увесь дзень грукалі жабракі, дзяўчаты, якія гандлявалі лятарэйнымі білетамі, сёстры міласэрнасьці, тачыльшчык са сваёй жалейкай, скупшчыкі пустых бутэлек, старых упрыгожваньняў, газэтнай паперы, несапраўдныя цыганкі, якія прапаноўвалі прачытаць лёс па картах, па лініях рукі, па кававай гушчы, у патаемнай вадзе. І Гала Плясыдыя марнавала ўвесь тыдзень на тое, каб адчыняць і зачыняць дзьверы і казаць, што ня трэба, прыходзьце іншым разам, альбо разьюшана крычала з балькону, маўляў, не дакучайце, Божа, ужо набылі ўсё, што патрэбна. Яна замяніла цётку Эскалястыку з такім жаданьнем і такім посьпехам, што Фэрміна ўжо аднолькава іх паважала, а часам і блытала. Гала Плясыдыя мела навязьлівыя звычкі рабыні. Ледзь выдаваўся вольны час, яна бралася прасаваць бялізну ды рабіла гэта бездакорна, складвала напрасаванае ў шафу з кветкамі ляванды, прычым прасавала і складвала ня толькі тое, што прала, але і тое, што заляжалася і страціла выгляд. Таксама беражліва яна ўтрымлівала гардэроб Фэрміны Санчас, Фэрмінавай маці, якая памерла шмат гадоў таму. Аднак рашэньні ў доме прымала Фэрміна Даса. Яна загадвала, што гатаваць на абед, якія прадукты набываць, што рабіць у любым выпадку, і такім чынам нібыта вызначала хатняе жыцьцё, хоць сапраўды ўжо нічога ня трэба было вызначаць. З таго моманту, як былі чыста памытыя клеткі, накормленыя птушкі і дагледжаныя кветкі, у яе не заставалася ніякіх справаў. Пасьля выключэньня са школы яна часта клалася спаць падчас сіесты, а прачыналася на наступную раніцу. Заняткі жывапісам былі для яе самым займальным спосабам баўленьня часу.

Адносіны з бацькам пазбавіліся азднакаў любові з дня выгнаньня цёткі Эскалястыкі, хоць здавалася, што яны прыйшлі да такога ладу жыцьця, каб не замінаць адно аднаму. Калі яна ўставала, ён ужо займаўся дзесьці сваімі справамі. Амаль заўсёды ён вяртаўся да рытуальнага сямейнага абеду, але еў толькі зрэдчас, звычайна яму было досыць апэрытыву з галісійскімі перакускамі прыходзкай кавярні. Ён і не вячэраў: яму пакідалі стравы на стале ў адной талерцы, накрытай другой, але ведалі, што гэта ён зьесьць разагрэтым толькі на сьняданак. Раз на тыдзень ён выдаваў дачцэ грошы на бягучыя выдаткі, ведаючы, што яна абыдзецца зь імі ашчадна, аднак з задавальненьнем выконваў усялякія яе просьбы, калі размова заходзіла пра непрадбачаныя пакупкі. І ніколі не патрабаваў ад яе рахункаў, але яна паводзіла сябе так, нібыта рабіла справаздачу перад судом Сьвятой Інквізыцыі. Ён ніколі не размаўляў зь ёю пра характар і стан сваіх справаў, нават ні разу не паказаў сваю кантору ў порце – месцы, забароненым для сумленных дзяўчатак нават у суправаджэньні бацькоў. Лярэнса Даса не вяртаўся дамоў раней за дзясятую ўвечары, калі пачыналася камэнданцкая гадзіна ў найменш крытычныя пэрыяды бясконцых войнаў. Да дзясятай жа ён заставаўся ў прыходзкай кавярні, гуляючы ўва што заўгодна, бо ведаў да тонкасьцяў салённыя гульні. Ён прыходзіў заўжды зь яснаю галавой, не турбуючы дачкі, нягледзячы на тое, што першы кілішак анісаўкі выпіваў, ледзь расплюшчыўшы вочы, а затым жаваў патухлую цыгару і піў час ад часу на працягу дня. Аднойчы ўначы, аднак, ён абудзіў Фэрміну. Яна пачула яго цяжкія крокі на лесьвіцы, шумнае дыханьне ў калідоры другога паверху, грук далоньню ў дзьверы спальні. Яна адчыніла яму і ўпершыню спалохалася касога вока і замаруджанага вымаўленьня.

– Мы разарыліся, – сказаў ён. – Гэта канец, вось так.

Ён толькі гэта й сказаў і ніколі болей не паўтарыўся, аднак пасьля тае ночы Фэрміна Даса ўсьвядоміла, што засталася адна на белым сьвеце. Бо жыла яна па-за соцыюмам. Яе былыя аднаклясьніцы луналі ў забароненых для яе сфэрах, тым больш пасьля яе ганебнага выключэньня са школы. Яна не была суседкай для суседзяў, якія ведалі яе з выгляду як дзяўчыну безь мінулага ў форме школы Зьяўленьня Сьвятое Дзевы. Бацькаў сьвет уяўляў сабою зборню купцоў і партовых грузчыкаў, вайсковых дэзэрціраў і самотных мужчынаў, якія зьбіраліся ў публічным берлагу прыходзкай кавярні. Апошнім часам заняткі жывапісам сталіся палёгкай: настаўніца звыклася даваць калектыўныя ўрокі і прыводзіла іншых вучаніц у пакой для шытва. Аднак гэта былі дзяўчаты нявызначанага сацыяльнага становішча, і для Фэрміны Дасы яны заставаліся часовымі сяброўкамі, іхная прывязанасьць завяршалася з кожным урокам. Ільдэбранда хацела парасчыняць вокны і дзьверы дому, імкнулася праветрыць яго, прывесьці музыкаў, зладзіць сьвяточныя фаервэркі з бацькавых цюкоў, зладзіць карнавал, каб скразьнякі зьнесьлі паедзены мольлю настрой кузіны, але хутка і канчаткова зразумела – ейны намер дарэмны, бо весяліцца няма з кім.

Аднак менавіта Ільдэбранда ўдыхнула ў Фэрміну Дасу жыцьцё. Удзень, пасьля заняткаў жывапісам, Ільдэбранда цягнула яе на шпацыр, нібыта з тым, каб азнаёміцца з горадам. Фэрміна Даса паказала ёй свой штодзённы маршрут зь цёткай Эскалястыкай, лаўку ў сквэрыку, дзе Флярэнтына Арыса рабіў выгляд, што чытае, каб дачакацца яе, завулкі, па якіх ён прадзіраўся ўсьлед за ёю, патаемныя месцы для лістоў, змрочны палац, які служыў турмою Сьвятой Інквізыцыі, а пазьней быў рэстаўраваны і перададзены ненавіснай школе Зьяўленьня Сьвятой Дзевы. Яны ўзьняліся на прыгорак, дзе знаходзіліся могілкі для бедных, скуль Флярэнтына Арыса граў для яе на скрыпцы, ловячы спадарожны вецер, адтуль цалкам убачылі гістарычны цэнтар, бітую чарапіцу і разьедзеныя часам сьцены, руіны замкавых муроў у зарасьцях, чараду выспаў у бухце, жабрацкія баракі вокал багнаў, агромністае Карыбскае мора.

Уначы на Раство яны пайшлі ў катэдральны сабор на ўсяночную. Фэрміна заняла месца, дзе найлепш было чуваць лірычную музыку Флярэнтына Арысы, і паказала кузіне дакладнае месца, дзе аднойчы ў такую ж ноч яна ўпершыню ўбачыла зблізку яго спалоханыя вочы. Яны адважыліся і пайшлі без суправаджэньня да Натарыяльнае брамы, набылі прысмакі, пабывалі каля незабыўнай канцылярскай крамы, і Фэрміна Даса паказала кузіне месца, дзе раптам адкрыла, што ейнае каханьне – міраж. Яна сама не здагадвалася пра тое, што кожны ейны крок з дому ў школу, кожнае месца ў горадзе, кожнае імгненьне яе нядаўняга мінулага існавалі дзякуючы Фларэнтына Арысу. Ільдэбранда сказала ёй пра гэта, але яна не пагадзілася, бо ніколі б не замірылася з рэальнасьцю, з тым, што Флярэнтына Арыса, добра гэта ці не, уяўляў сабою адзінае, што здарылася ў ейным жыцьці.

Пад тыя дні нейкі бэльгіец абсталяваў фатастудыю каля Натарыяльнае брамы, і кожны, хто мог заплаціць, карыстаўся аказіяй, каб замовіць свой партрэт. Фэрміна з Ільдэбрандай былі сярод першых кліентаў. Яны напачатку перавярнулі ўсю шафу Фэрміны, падзялілі паміж сабою самую ўрачыстую вопратку, парасоны, выходныя чаравікі, капелюшы і пераапрануліся, рыхтык як дамы па пяцьдзясят гадоў. Гала Плясыдыя дапамагла ім зацягнуць гарсэты, навучыла хадзіць у крыналінавых сукенках з дротавым каркасам, надзяваць пальчаткі, зашнуроўваць чаравікі на высокіх абцасах. Ільдэбранда абрала шыракаполы капялюш са стравусіным пер’ем, што спадала ёй на плечы. Фэрміна надзела капялюш не такога старога фасону, аздоблены бутафорскай садавіной і крыналінавымі кветкамі. Затым яны пасьмяяліся як сьлед перад люстэркам, пабачылі сябе ў ролі бабцяў, якімі іх адлюстроўвалі на дагератыпах, і пайшлі, шчасьлівыя, заліваючыся гучным сьмехам, здымацца. Гала Плясыдыя прасачыла з балькону, як яны з раскрытымі парасонамі перасякалі сквэрык, трымаючыся з апошніх сілаў на абцасах і штурхаючы дротавыя каркасы сукенак целам, нібыта дзіцячыя хадункі, і блаславіла іх, – няхай Бог дапаможа з гэнымі партрэтамі.

Перад фатастудыяй бэльгійца стаяў пошум, бо ён якраз здымаў Бэні Сэнтэна, які напярэдадні выйграў чэмпіянат па боксе ў Панаме. Ён стаяў у баксэрскіх шортах, у пальчатках і з чэмпіёнскай каронай на галаве. І ня так проста было здымаць яго, бо паспрабуй прастаяць у позе атакі і ня дыхаць на працягу хвіліны. А тут яшчэ, як толькі ён прымаў байцоўскую стойку, фанаты ладзілі яму авацыю, і ён, ня ў сілах стрымліваць сябе, пачынаў рухацца, нібыта на рынгу. Калі дайшла чарга да кузінаў, неба пасьпела зацягнуцца аблокамі, і дождж падступіў ушчыльную. Яны дазволілі прыпудрыць сабе твары крухмалам і сталі, так натуральна абапіраючыся на алебастравую калёну, што здолелі заставацца нерухомымі нават болей, чым патрабавалася для фота. Партрэт аказаўся сапраўды незабыўным. Калі Ільдэбранда памерла ледзь ня ў стогадовым веку ў родавым маёнтку Флёрэс-дэ-Марыя, там знайшлі адзін са здымкаў у зачыненай на ключ шафе ейнай спальні, – партрэт быў схаваны сярод духмянай бялізны побач зь лістом, які ўтрымліваў адну скамянелую думку, сьцёртую гадамі, – усё пра таго ж недасяжнага каханага. Фэрміна Даса доўгія гады трымала свой партрэт на першай бачыне сямейнага альбому, скуль ён зьнік пры невядомых абставінах і апынуўся ў руках Флярэнтына Арысы цераз ланцуг неверагодных выпадковасьцяў, калі ім было ўжо за шэсьцьдзесят.

Пляц каля Натарыяльнае брамы быў перапоўнены ажно да бальконаў, калі Фэрміна з Ільдэбрандай пакінулі фатастудыю бэльгійца. Яны забыліся на тое, што твары ў іх прыпудраныя крухмалам, вусны нафарбаваныя памадай шакаляднага колеру, а іхная вопратка не адпавядала ні часу, ні эпосе. Натоўп на вуліцы сустрэў іх зьдзеклівым сьвістам. Іх загналі ў кут, яны дарэмна спрабавалі пазьбегнуць публічнага сораму, калі раптам пад’ехала пралётка, запрэжаная гнядымі. Сьвіст спыніўся, варожа настроеныя людзі разышліся. У Ільдэбранды на ўсё жыцьцё засталося першае ўражаньне пра чалавека, што зьявіўся на падножцы ў атлясным цыліндры і расшытым золатам жылеце, з гожымі жэстамі і пяшчотай у вачох.

Хоць Ільдэбранда ніколі раней ня бачыла доктара, яна адразу пазнала яго. Фэрміна Даса апавядала пра яго мімаходзь і безь якога-кольвек інтарэсу. Неяк месяц таму яна не захацела прайсьці перад домам маркіза дэ Касальдуэра, бо каля ўваходу стаяла вядомая пралётка. Тады яна распавяла, хто гаспадар пралёткі, і спрабавала патлумачыць кузіне пра чыньнікі сваёй антыпатыі да яго, але ні словам не прыгадала ягоныя заляцаньні. Ільдэбранда забылася на гэта. Аднак, пазнаўшы яго, нібыта казачнага прынца, яна адразу адкінула блытаныя тлумачэньні Фэрміны.

– Сядайце, калі ласка, – сказаў доктар Хувэналь Урбіна. – Я адвязу вас, куды скажаце.

Фэрміна Даса спрабавала адмовіцца, але Ільдэбранда прыняла прапанову. Доктар Хувэналь Урбіна спусьціўся і кончыкамі пальцаў, ледзь датыкаючыся, дапамог ёй узьняцца ў пралётку. Фэрміна ўзьнялася ўсьлед за кузінай, і ейны твар гарэў ад сораму.

Дом знаходзіўся за тры кварталы ад месца іхнай сустрэчы. Дзяўчыны не адразу здагадаліся, што доктар Урбіна дамовіўся з возьнікам, хутчэй за ўсё, гэта так і было, бо пралётцы на дарогу спатрэбілася больш за паўгадзіны. Яны ехалі на галоўным сядзеньні, а ён – насупраць, сьпінай да фурмана. Фэрміна адвярнулася да акенца і зачынілася ў сабе. Ільдэбранда, наадварот, была зачараваная, а доктар Урбіна – яшчэ больш, але ўжо тым, што ягоная прапанова была прынятая. Як толькі пралётка зрушылася зь месца, Ільдэбранда ўлавіла цёплы пах натуральнае скуры сядзеньня, адчула ўтульнасьць абіўкі інтэр’еру і сказала, што гэта зусім неблагое месца і тут можна было б заставацца жыць. Неўзабаве яны ўжо сьмяяліся, абменьваліся жартамі, як даўнія знаёмыя, і дайшлі да дзіцячай гульні – устаўлялі паміж кожным складам слова яшчэ адзін вызначаны склад, і так нібы размаўлялі на нейкай барбарскай мове. Яны рабілі выгляд, нібыта мяркуюць, што Фэрміна не разумее іх, хоць ведалі, што яна ня толькі разумее, але яшчэ і напружана прыслухоўваецца. Празь некаторы час яны насьмяяліся, і Ільдэбранда прызналася, што больш ня здольная цярпець пакуты ад старамодных чаравікаў.

– Няма нічога прасьцей, – адказаў доктар Урбіна. – Я, напэўна, таксама скіну свае, каб пазбавіць вас ад няёмкага становішча. Паглядзім толькі, хто хутчэй выслабаніцца.

Ён пачаў разбэрсваць шнуркі сваіх ботаў, а Ільдэбранда прыняла выклік. Ёй было нялёгка, гарсэт са сьпіцамі не даваў нагнуцца, але доктар Урбіна знарок цягнуў, пакуль яна зь пераможным сьмехам не дастала чаравікі з-пад сукенкі, нібыта вылавіла толькі што ў сажалцы. Тады абодва зірнулі на Фэрміну і ўбачылі ейны дасканалы профіль карозы, тонкі, як ніколі, у сьвятле захаду сонца. Яна ўся кіпела з трох прычынаў: бязглуздае становішча, у якім яна апынулася, легкадумныя паводзіны Ільдэбранды і, нарэшце, упэўненасьць, што пралётка кружляла на месцы, каб зацягнуць час. Аднак Ільдэбранда разышлася не на жарт.

– Цяпер я ўцяміла, – сказала яна, – мне заміналі ня гэтыя чаравікі, а дротавая клетка.

Доктар Урбіна адразу здагадаўся – размова ішла пра каркас старажытнае вопраткі, і зь лёту зразумеў, што трэба выкарыстаць і гэтую магчымасьць.

– Няма нічога прасьцей, – адказаў ён, – здыміце гэтую клетку.

Хуткім жэстам ілюзіяніста ён дастаў з кішэні насоўку і завязаў сабе вочы. – Я не гляджу.

Павязка падкрэсьлівала чысьціню ягоных вуснаў паміж чорнай круглявай бародкай і вострымі вусамі. Ільдэбранда засмуцілася і ў паніцы кінула позірк на Фэрміну. Гэтым разам заўважыла на ейным твары ня злосьць, а жах ад думкі, што кузіна здольная зьняць спадніцу пры доктару. Ільдэбранда ўсхвалявана спытала на мове жэстаў: «Што рабіць?» Фэрміна Даса адказала тым жа чынам, што, маўляў, калі яны зараз жа не накіруюцца дамоў, яна саскочыць з пралёткі на хадзе.

– Я чакаю, – сказаў доктар.

– Можаце глядзець, – адказала Ільдэбранда.

Доктар Хувэналь Урбіна зьняў павязку, прыкмеціўшы зьмены ў Ільдэбрандзіным настроі і ўцяміў, што гульня скончылася, прытым скончылася не найлепшым чынам. Ён падаў знак фурману, які адразу разьвярнуўся і ўехаў у Эвангельскі сквэрык, якраз калі ліхтарнік запальваў вулічныя ліхтары. Званы склікалі на вечаровую малітву. Ільдэбранда шпарка выйшла з пралёткі, прысаромленая тым, што засмуціла сястру, і разьвіталася зь лекарам бесцырымонна, падаўшы яму руку. Фэрміна зрабіла гэтаксама, але калі паспрабавала выслабаніць руку ў атляснай пальчатцы, доктар Урбіна моцна сьціснуў ейны ўказальны палец, палец сэрца.

– Я ўсё яшчэ чакаю ад вас адказу, – шапнуў ён.

Тады Фэрміна пацягнула руку зь сілай, і пальчатка засталася ў руцэ лекара, але яна і не падумала чакаць, калі ён яе верне. Дома, не павячэраўшы, Фэрміна легла спаць. Ільдэбранда, нібыта нічога ня здарылася, увайшла ў спальню пасьля вячэры на кухні з Галай Плясыдыяй і з натуральнай гульлівасьцю загаманіла пра падзеі дня. Яна не хавала сваіх пачуцьцяў, выказвала захапленьне доктарам Урбіна, яго элегантнасьцю і абаяльнасьцю, а тым часам Фэрміна, хоць не сказала ні слова, ледзь спраўлялася з хваляваньнем. Надышоў момант, і Ільдэбранда прызналася: калі доктар Хувэналь Урбіна завязаў сабе вочы, і яна зірнула на бляск яго роўных зубоў і ружовыя вусны, дык адчула неадольнае жаданьне кінуцца яго цалаваць. Фэрміна Даса адвярнулася да сьцяны і паклала канец размове без намеру пакрыўдзіць кузіну, хутчэй, з усьмешкай, але ад сэрца:

– Ну і курва ты!

Фэрміна спала ўрыўкамі і ў сьне бачыла доктара Хувэналя Ўрбіна паўсюль: ён сьмяяўся, сьпяваў, сыпаў з зубоў сярністымі іскрамі, бо вочы былі завязаныя, ён зьдзекаваўся зь яе на барбарскай мове бяз вызначаных правілаў, і працягваў сваё катаваньне ўжо ў іншым экіпажы, які вёз іх у бок могілак для бедных. Яна прачнулася на досьвітку, зьнясіленая, і ўжо не заснула, а ляжала з расплюшчанымі вачыма і думала пра тыя нязьлічоныя гады, якія яшчэ давядзецца пражыць. Раніцой, пакуль Ільдэбранда мылася, яна пасьпешліва накрэмзала ліст, уклала яго ў капэрту і да таго, як Ільдэбранда выйшла з ваннага пакою, накіравала ліст доктару Хувэналю Ўрбіна праз Галу Плясыдыю. Гэта быў ліст у ейным стылі, без адзінай лішняй літары, у якім яна напісала, што так, доктар, можаце пагутарыць з маім бацькам.

Калі Флярэнтына Арыса дазнаўся, што Фэрміна Даса бярэ шлюб з радавітым і багатым доктарам, які атрымаў адукацыю ў Эўропе і карыстаўся незвычайнай, як на ягоны век, рэпутацыяй, ён упаў у прастрацыю, і не было сілы, здольнай вывесьці яго з гэтага стану. Трансыта Арыса рабіла ўсё магчымае і немагчымае, каб суцешыць яго, калі заўважыла, што ён страціў мову і апэтыт, душачыся ўначы сьлязьмі. Толькі праз тыдзень яна здолела накарміць яго. Тады яна зьвярнулася да дона Леона XII Ляайсы, адзінага з трох братоў, які яшчэ жыў на белым сьвеце; не тлумачачы прычынаў, яна папрасіла яго ўладкаваць пляменьніка на працу, каб той займаўся чым заўгодна ў параходнай кампаніі, абы толькі ў якім-небудзь порце, забытым у гушчарах ракі Магдалены, дзе не было б ні пошты, ні тэлеграфу, дзе ён ня ўбачыў бы ніводнага чалавека, здольнага распавесьці пра здарэньні ў гэтым нягодным горадзе. Дзядзька не ўладкаваў яго да сябе з павагі да братавай удавы, якая жахалася нават факту існаваньня пазашлюбнага сына ейнага мужа, але ўсё ж знайшоў яму працу тэлеграфіста ў Вілья-дэ-Лейвэ, санлівым мястэчку на вышыні трох тысячаў мэтраў над роўнем вуліцы Вэнтанас, да якога трэба было плыць дваццаць дзён па рацэ.

Флярэнтына Арыса ня надта ўсьведамляў, што ад’яжджае ў аздараўленчую вандроўку. Ён пазіраў на гэта праз туманныя акуляры свайго няшчасьця. Атрымаўшы тэлеграму пра новую пасаду, ён нават не ўспрыняў яе ўсур’ёз, аднак Лятары Тугут упэўніў яго сваімі нямецкімі аргумэнтамі ў тым, што яго чакае сьветлая будучыня на адміністрацыйнай службе. Тугут сказаў яму: «Тэлеграф – прафэсія будучыні». І падараваў яму пару пальчатак, падбітых трусіным мехам, шапку на выпадак высакагорнае сьцюжы і паліто, выпрабаванае студзеньскімі маразамі Баварыі. Дзядзька Леон XII дадаў яму два строі і пару гумовых ботаў, якія належалі старэйшаму брату, і ўручыў яму білет на спальнае месца ў каюце найбліжэйшага карабля. Трансыта Арыса перашыла вопратку пад сына, бо ён быў не такім мажным, як бацька, і ніжэйшым за немца ростам, купіла яму шкарпэткі з воўны і сподняе на зіму. Такім чынам, у яго было ўсё на суворыя ўмовы высакагор’я. Флярэнтына Арыса, які стаўся жорсткім ад пакутаў, прысутнічаў пры зборах, як мог прысутнічаць нябожчык на ўласных хаўтурах. Ён нікому не сказаў пра свой ад’езд, ні з кім не разьвітаўся, наглуха замкнуўся, як тады, калі толькі адкрыў маці таямніцу нешчасьлівага каханьня, але напярэдадні вандроўкі Флярэнтына Арыса сьвядома паддаўся апошняму шалу свайго сэрца, што папросту магло каштаваць яму жыцьця. Апоўначы ён апрануў выходны строй і адзін сыграў пад бальконам Фэрміны Дасы складзены для яе вальс пра каханьне, які ведалі толькі ён і яна: на працягу трох год вальс быў іх сумесным сымбалем. Ён граў і шаптаў словы, абліваючы скрыпку сьлязьмі, і ягонае натхненьне было такім, што за першымі акордамі забрахалі сабакі на той вуліцы, а потым і сабакі ўсяго гораду, але яны паступова змоўклі, зачараваныя музыкай, і ён дайграў вальс у ненатуральнай цішыні. Ніхто не адчыніў бальконнага акна, ніхто не зірнуў на вуліцу, нават вартаўнік, які заўсёды зьяўляўся зь ліхтаром у руцэ, каб падзарабіць на чужым каханьні. Учынак стаўся заклёнам, што прынёс палёгку Флярэнтына Арысу, калі ён паклаў скрыпку ў футарал і пайшоў мёртвымі вуліцамі, не аглядваючыся назад, ён ужо амаль забыўся, што ад’яжджае наступнай раніцой, бо здаўна ў яго сасьпела гэтае неабарачальнае рашэньне – не вярнуцца сюды ніколі.

Адзін з трох аднолькавых караблёў Карыбскай параходнай кампаніі быў перайменаваны ў гонар заснавальніка фірмы і называўся «Пій V Ляайса». Гэта быў плыткі двухпавярховы дом на мэталічным каркасе, шырокі ды пляскаты, максымальная яго асадка складала пяць футаў, што дазваляла пераадолець мелі, якія падсоўвала зьменлівае дно ракі. Найстарэйшыя караблі былі збудаваныя ў Цынцынаці ў сярэдзіне стагодзьдзя на ўзор легендарнай мадэлі тых, што курсавалі па Агаё і Місысыпі на двух бакавых колах, якія прыводзіліся ў рух катлом на дровах. Як і іхныя папярэднікі, караблі Карыбскай параходнай кампаніі мелі на ніжняй палубе, амаль на роўні вады, паравую машыну й кухні, а таксама вялізныя загоны для кур, дзе чальцы экіпажу вешалі свае гамакі, перакрыжаваныя на розных роўнях. На верхняй палубе знаходзіліся мосьцік, каюты капітана і ягоных памочнікаў, заля адпачынку і ядальня, куды хоць аднойчы за рэйс запрашалі слынных пасажыраў павячэраць і пагуляць у карты. Паміж дзьвюма палубамі была сярэдняя, з шасьцю каютамі першае клясы па бакох ад агульнай ядальні, а ў насавой частцы – крытая палуба адпачынку з драўлянымі парэнчамі і мэталічнымі стойкамі, да якіх прывязвалі гамакі пасажыры агульнае клясы. Але ў адрозьненьне ад старых караблёў, гэтыя ня мелі рухавых лопасьцяў па баках, а адно вялізнае кола з гарызантальнымі лопасьцямі на карме пад душнымі прыбіральнямі пасажырскае палубы. Калі Флярэнтына Арыса ўзьняўся на борт у адну зь нядзеляў ліпеня а сёмай раніцы, у яго не было ніякага жаданьня агледзець карабель, як гэта ледзь не інстынктыўна рабілі пасажыры, якія плылі на караблі ўпершыню. Флярэнтына Арыса ўсьвядоміў сваё новае становішча, толькі калі зьвечарэла і яны праплывалі ўздоўж сялібы Калямар. Ён прайшоў на карму, каб адліць, і ўгледзеў празь дзірку прыбіральні велізарнае драўлянае кола, якое круцілася пад ягонымі нагамі з вульканічным гулам пеністае вады і гарачай пары.

Дагэтуль Флярэнтына Арыса ніколі не выяжджаў са свайго гораду. Ён узяў бляшаны куфэрак з вопраткай для ўмоваў высакагор’я, раманы з ілюстрацыямі, што выходзілі з працягам штомесяц, і ён іх сам пераплятаў у цьвёрдую вокладку, а таксама зборнікі вершаў пра каханьне. Гэныя зборнікі былі настолькі зачытаныя, што вось-вось маглі рассыпацца ў пыл. Ён пакінуў скрыпку, бо яна надта атаясамлівалася зь ягоным горам. Маці змусіла яго ўзяць з сабою ношку са спальнымі рэчамі, што ўлучала падушку, прасьціну, ацынкаваны тазік і вязаны полаг ад маскітаў, і ўсё гэта было загорнутае ў цыноўку зь дзьвюма вяроўкамі, каб павесіць, як гамак, у непрадбачаным выпадку. Флярэнтына Арыса не хацеў вазіцца з ношкай: думаў, што ўсё гэта ніяк не спатрэбіцца ў каюце з нармальным ложкам, аднак у першую ж ноч у думках падзякаваў маці за дзівосную інтуіцыю. Насамрэч, у апошнюю хвіліну на борт карабля ўзьняўся пасажыр у фраку, які прыбыў на золку з Эўропы, і яго суправаджаў асабіста губэрнатар правінцыі. Пасажыр пажадаў, не адкладваючы, працягнуць вандроўку з жонкай, дачкой, лёкаем у ліўрэі ды сямю куфрамі з залачонай абіўкай, якія зь цяжкасьцю праходзілі па вузкіх карабельных лесьвіцах. Капітан, волат з Курасао, здолеў закрануць патрыятычныя пачуцьці крэолаў, каб уладкаваць нечаканых гасьцей. Флярэнтына Арысу ён патлумачыў на сумесі гішпанскай і піджыну пап’ямэнта, што чалавек у фраку – новы паўнамоцны амбасадар Англіі, які накіроўваецца ў сталіцу рэспублікі. Капітан нагадаў яму пра вырашальную ролю Злучанага Каралеўства ў справе здабычы незалежнасьці ад гішпанскага прыгнёту, і было відавочна, што ўсялякая ахвяра з боку патрыётаў будзе нішчымнай, толькі б годнае сямейства адчувала сябе ў нашым доме лепш, чымся ва ўласным. Флярэнтына Арыса, вядома ж, адмовіўся ад свайго спальнага месца ў каюце.

Напачатку ён не шкадаваў пра гэта, бо рака пад тую пару году была шматводная, і карабель плыў безь перашкодаў на працягу першых дзьвюх начэй. Пасьля вячэры, а шостай, матросы раздавалі пасажырам брызэнтавыя раскладушкі, і кожны ставіў сваю, дзе ўдавалася, слаў тое, што захапіў з дому, і ратаваўся полагам ад маскітаў. Раскладушак на ўсіх не хапала. У каго быў гамак, той вешаў яго ў салёне, а тыя, у каго нічога не было, начавалі на сталох у агульнай ядальні, ахінаючыся абрусамі, што мяняліся ня больш, чым два разы за вандроўку. Флярэнтына Арыса большую частку ночы ня спаў. Ён чуў пругкі пошум сьвежага рачнога брызу, і яму мроіўся голас Фэрміны Дасы, ён сілкаваў самоту ўспамінамі, чуў ейныя сьпевы ў подыху карабля, што рушыў скрозь туман крокамі вялізнага драпежніка, пакуль не зьяўляліся першыя ружовыя палосы на даляглядзе, і новы дзень раптам не выбухаў сьвятлом над пустэльнымі пашамі і затуманенымі багнамі. Тады вандроўка здавалася яму яшчэ адным доказам мудрасьці маці, ён адчуваў прыліў сілаў і гатоўнасьць неяк забыць мінулае.

Глыбакаводзьдзя хапіла на тры дні, далей навігацыя сталася цяжкой празь пясчаныя мелі і ліхія віры, што ўзьнікалі раптоўна. Рака замуцілася, усё больш звужалася, яе цясьніла густая сэльва зь вялізнымі дрэвамі, дзе толькі час ад часу трапляўся саламяны будан са складзенымі побач дровамі для карабельных катлоў. Тарабаршчына папугаяў і віскат нябачных малпаў нібы яшчэ больш павялічвалі паўдзённую сьпякоту. Але ўначы, калі трэба было спаць, карабель спынялі, і тады само жыцьцё здавалася нясьцерпным катаваньнем. Да сьпякоты і амэрыканскіх маскітаў дадавалася выпрабаваньне смуродам ад салёнага мяса, якое сушылася на парэнчах палубы. Бальшыня пасажыраў, і перадусім эўрапейцы, пакідалі смуродныя каюты і начамі шпацыравалі па адкрытай палубе, адганяючы розных інсэктаў тымі ж ручнікамі, якімі выціралі няспынны пот, і на золку былі стомленыя ды апухлыя ад укусаў.

Апрача таго, у той год распачаўся яшчэ адзін эпізод бясконцай грамадзянскае вайны паміж лібэраламі і кансэрватарамі, і капітан прыняў суворыя меры засьцярогі дзеля аховы парадку і бясьпекі пасажыраў на караблі. Каб пазьбегнуць памылак і правакацыяў, ён забараніў любімую ў вандроўках таго часу забаўку – стральбу па кайманах, што грэліся на сонцы на берагах ракі. Пазьней, калі частка пасажыраў у выніку агульнай дыскусіі разьдзялілася на два варожыя бакі, ён адабраў зброю ўва ўсіх і даў слова вярнуць яе напрыканцы вандроўкі. Ён быў непахісным нават у дачыненьні да брытанскага амбасадара, які на золку другога дня зьявіўся на палубе ў вопратцы паляўнічага, узброены карабінам з аптычным прыцэлам і дубальтоўкай для паляваньня на тыграў. Абмежаваньні сталіся больш жорсткімі за портам Тэнэрыфэ, калі яны разьмінуліся з караблём пад жоўтым сьцягам, які азначаў, што на борце былі хворыя на халеру. Капітан не атрымаў ніякай дадатковай інфармацыі, бо сустрэчны карабель не адказаў на ягоныя сыгнальныя запыты. Але ў той жа дзень сустрэлі іншы карабель з грузам быдла для Ямайкі, і ягоны капітан перадаў, што на караблі пад халерным сьцягам везьлі двух хворых, а эпідэмія лютавала на ўчастку ракі, у які яны толькі ўвайшлі. Тады пасажырам забаранілі сыходзіць на бераг ня толькі ў партох, але і ў бязьлюдных мясьцінах, куды яны падыходзілі загружацца дровамі. Так што за астатнія шэсьць дзён вандроўкі пасажыры набылі турэмныя звычкі. Сярод іх – такую брыдкую, як разгляданьне пакунку галяндзкіх парнаграфічных паштовак, што перадаваўся з рук у рукі. Ніхто не падазраваў нават, адкуль яны ўзяліся, хоць усе вэтэраны навігацыі ведалі, што гэта была мізэрная частка з капітанавай калекцыі. Аднак гэная забаўка, зрэшты, толькі падкрэсьлівала нуду.

Флярэнтына Арыса трываў цяжкасьці вандроўкі з каменнай цярплівасьцю, якая зазвычай прыводзіла ў адчай ягоную маці і раздражняла сяброў. За ўвесь шлях ён ні з кім не пагутарыў. Ён не нудзіўся, днямі седзячы каля парэнчаў палубы, скуль глядзеў на нерухомых кайманаў пад сонцам на беразе ракі, якія адкрывалі пашчу, каб лавіць матылькоў, бачыў чароды чапляў, якія раптам узьляталі, зьляканыя, над багнай, лямантынаў, што кармілі сваіх малых вялізнымі цыцкамі і пужалі пасажыраў жаночым лямантам. За адзін дзень міма праплылі распухлыя і зьзелянелыя рэшткі трох нябожчыкаў, на якіх сядзелі грыфы. Напачатку праплылі целы двух мужчынаў, адзін – без галавы, а пасьля – рэшткі малое дзяўчынкі, ейныя валасы, бы мэдуза, калыхаліся ў кільватэрным струмені карабля. Як заўсёды, ніхто ня ведаў, чые гэта ахвяры, халеры альбо вайны, але агідны смурод засьціў нават Флярэнтынавы згадкі пра Фэрміну Дасу.

Заўсёды было так: усё, што б ні здарылася, добрае альбо дрэннае, было нейк зьвязанае зь ёю. Уначы, калі карабель стаяў і бальшыня пасажыраў шпацыравала па палубах, ён перачытваў раманы пад сьвятлом адзінай карбіднай лямпы, якая гарэла ў ядальні ажно да золку. І столькі разоў выпакутаваныя ім у думках драмы набывалі своеасаблівую чароўнасьць, калі ён падмяняў прыдуманых аўтарам пэрсанажаў знаёмымі зь ягонага сапраўднага жыцьця ды пакідаў за сабою і Фэрмінай Дасай ролі змагароў за каханьне. Часам уначы ён пісаў ёй лісты адчаю, а потым ірваў іх і кідаў абрыўкі ў ваду, якая бясконца цякла ў бок гораду, дзе яна засталася. Вось так ён пакутаваў у самыя жорсткія хвіліны – у абліччы засмучанага прынца альбо закаханага палядына, а часам – ва ўласнай скуры, абваранай кіпнем ейнае абыякавасьці, пакуль не ўздымаўся першы перадзолкавы брыз, – тады ён садзіўся ў крэсла каля парэнчаў палубы і драмаў.

Аднойчы ўначы ён перарваў чытаньне раней, чым заўсёды, і расьсеяна накіраваўся да прыбіральні паўз пустую ядальню, калі наперадзе раптам адчыніліся дзьверы, чыясьці рука каршуком схапіла яго за рукаў кашулі, уцягнула ў каюту і зачыніла дзьверы. У цемры ён ледзь пасьпеў адчуць голае цела. Жанчына няпэўных гадоў, моцна дыхаючы, нечакана кінула яго на ложак, адпусьціла яму пас, расшпіліла ўсе гузікі, легла над ім, нібыта расьпятая, і бясслаўна пазбавіла яго цнатлівасьці. Яны абое абрынуліся ў бездань, дзе, як на беразе мора, пахла крэвэткамі. Яна крыху паляжала на ім, спрабуючы аддыхацца, і растварылася ў цемры.

– А зараз ідзіце і забудзьцеся на мяне, – сказала яна, – тут нічога не было.

Штурм быў такім імгненным і пераможным, што яго нельга было разумець як праяву раптоўнага шаленства ад нуды, гэта быў плён прадуманага да драбязы пляну. Ухвальная ўпэўненасьць распаліла ненажэрнае хваляваньне Флярэнтына Арысы, які зрабіў важнае адкрыцьцё на вяршыні асалоды і ня мог паверыць, адмаўляўся нават усьвядоміць, што ілюзорнае каханьне да Фэрміны Дасы магло быць замененае зямной жарсьцю. Вось тады ён пажадаў зьняць покрыў таямніцы і знайсьці жанчыну, якая па-майстэрску згвалціла яго, у чыім інстынкце пантэры ён, магчыма, знайшоў бы сродак ад няшчасьця. Але яму гэтага не ўдавалася. Насупраць, чым больш ён паглыбляў вышук, тым далей адчуваў сябе ад ісьціны.

Ён стаўся ейнай ахвярай у апошняй каюце, але яна спалучалася зь перадапошняй праходнымі дзьвярыма, так што каюты ператвараліся ў сямейную спальню з чатырма ложкамі. Займалі каюты дзьве маладыя кабеты і трэцяя, што выглядала выдатна, але была старэйшая за іх, а таксама немаўля, якому было некалькі месяцаў. Яны селі на карабель у Баранка-дэ-Лёбе, мясцовы порт абслугоўваў грузы і пасажыраў з Мампоксу* ад тае пары, як гэты горад застаўся ўбаку ад параходных маршрутаў з-за капрызаў ракі, і Флярэнтына Арыса тады зьвярнуў увагу на іх толькі таму, што яны несьлі соннае немаўля ў вялізнай птушынай клетцы.

  * Пакінь надзею ўсялякі, хто сюды ўвойдзе.

** Рука Бога (гішп.).

*** 1 ліга – 5572 мэтры.

   
Яны былі апранутыя, як на наймаднейшых трансатлянтычных караблях, з турнюрамі пад шаўковымі спадніцамі і карункавымі каўнерамі на старажытны лад. Насілі яны шырокаполыя капелюшы, аздобленыя крыналінавымі кветкамі, а маладыя кабеты пераапраналіся з ног да галавы колькі разоў на дзень, так што яны выпраменьвалі вясновую сьвежасьць, калі астатнія пасажыры задыхаліся ад сьпякоты. Усе тры спрытна карысталіся парасонамі і веерамі зь пёраў, аднак мелі нейкія загадкавыя намеры, як усе жыхаркі Мампоксу тых часоў. Флярэнтына Арысу не ўдалося высьветліць нават сваяцкіх сувязяў паміж імі, хоць, без сумневу, яны належалі да адной сям’і. Напачатку ён падумаў, што старэйшая магла б быць маці маладых, але потым здагадаўся, што розьніца ў гадох была не такой і вялікай. Апрача таго, яна яшчэ насіла адзнакі жалобы, якой не падзялялі астатнія. Ён не ўяўляў, каб адна зь іх магла наважыцца на такі адчайны ўчынак, калі астатнія спалі на суседніх ложках; адзіна лягічнае меркаваньне таілася ў тым, што яна выкарыстала выпадковы альбо дамоўлены зь імі момант і засталася адна ў каюце. Ён праверыў: часьцяком дзьве зь іх дыхалі сьвежым паветрам на палубе дапазна, пакуль трэцяя прыглядала за дзіцём у каюце, але аднойчы ўначы пры невыноснай сьпякоце яны выйшлі разам, нават узялі соннае немаўля ў клетцы, ахінутай лёгкім полагам.

Нягледзячы на поўную нявызначанасьць прыкметаў, Флярэнтына Арыса пасьпяшаўся адкінуць меркаваньне, што аўтаркай нападу была старэйшая зь іх, і адразу зьняў таксама віну з малодшай, самай гожай і, напэўна, дзёрзкай. Ён думаў так беспадстаўна, толькі таму, што пільнае віжаваньне за імі падвяло яго да жарснага жаданьня, а не да ісьціны, і ён вырашыў, што яго маланкавай палюбоўніцай была маці немаўляці. Гэтая вэрсія была такой прынаднай, што ён стаў думаць пра яе часьцей, чым пра Фэрміну Дасу. Яго не турбаваў відавочны факт – маладая маці жыла толькі дзеля дзіцяці. Ёй было ня больш за дваццаць пяць гадоў, і яна была ладнай ды сьветлай, даўгія партугальскія вейкі рабілі яе яшчэ больш далёкай, і ўсялякі мужчына быў бы шчасьлівы нават ад драбніцы тае пяшчоты, зь якой яна лашчыла сына. Ад самага сьняданку да ночы яна займалася дзіцём у салёне, пакуль астатнія гулялі ў кітайскія шашкі, і як толькі ўдавалася ўлюляць яго, яна вешала клетку каля парэнчаў, на самым сьвежым месцы. Але яна не пакідала дзіця, нават калі яно спало, а гушкала клетку, ціха сьпяваючы дзявочыя песьні, і ейныя думкі луналі ў аблоках. Флярэнтына Арыса ўхапіўся за саломінку ілюзорнае думкі, маўляў, рана ці позна яна мусіла выдаць сябе хоць бы адным жэстам. Ён сачыў за яе дыханьнем па рухах мэдальёну над батыставай блюзкай, разглядваў яе з-за стосу кніжак, якія нібыта зьбіраўся чытаць, і адважыўся перасесьці ў ядальні на іншае месца, каб апынуцца насупраць яе. Аднак ён нічога ня высьветліў, не дазнаўся, ці валодае яна другою паловай ягонае таямніцы. Ад яе засталося толькі імя, і тое таму, што маладзейшая дзяўчына зьвярнулася да яе: Расальба.

Ішоў восьмы дзень падарожжа. Карабель зь цяжкасьцю прасоўваўся па вузкай ды мутнай цясьніне паміж мармуровымі ўступамі і да абеду прышвартаваўся ў Пуэрта-Нарэ. Тамака мусілі высадзіцца пасажыры, якія накіроўваліся ўглыб Антыёцкай правінцыі, што найбольш пакутавала ад новай грамадзянскай вайны. Порт складаўся з паўтузіна пальмавых хацінаў і харчовага складу з цынкавым дахам, а ахоўвалі яго некалькі патрулёў – босыя і кепска ўзброеныя салдаты, – бо прасачылася вестка пра намер паўстанцаў рабаваць мінаючыя караблі. За хаткамі да самых нябёсаў уздымаўся неадольны горны ланцуг з падковападобным карнізам, выбітым каля краю бездані. Ніхто на борце карабля ня здолеў заснуць, аднак уначы нападу не было, і на золку людзі пачалі зьбірацца на нядзельны кірмаш – індзейцы гандлявалі амулетамі з какосавых пладоў і эліксірам каханьня, вокал стаялі нагружаныя мулы, падрыхтаваныя да шасьцідзённага пад’ёму ў архідэйныя сэльвы цэнтральнага горнага ланцуга.

Флярэнтына Арыса глядзеў, як мурыны разгружалі карабель – яны выносілі на бераг кашы з кітайскаю парцалянай, раялі для старых дзевак з Энвігада, – і надта позна заўважыў, што сярод пасажыраў, што заставаліся, былі Расальба і ейныя спадарожніцы. Ён убачыў іх, калі жанчыны ўжо ад’яжджалі ад порту верхам, седзячы ў сёдлах на адзін бок, у амазонскіх ботах і з парасонамі экватарыяльных колераў. Тады ён пайшоў на ўчынак, на які не асьмельваўся ў папярэднія дні: памахаў Расальбе рукой на разьвітаньне, і раптам усе тры жанчыны адказалі яму тым жа, прычым нейк па-свойску, і ў душы зашчыміла за надта позьнюю адвагу. Ён убачыў, як яны паварочвалі за складам, за імі ішлі мулы, нагружаныя куфрамі, скрынямі для капелюшоў, тамсама была і клетка немаўляці, а крыху пазьней ён угледзеў, як яны караскаліся чародкай мурашак па краі бездані і зьнікалі зь ягонага жыцьця. Тады ён адчуў нясьцерпную самоту, і ўспамін пра Фэрміну Дасу, які стаіўся апошнімі днямі, намёртва ўчапіўся ў яго.

Ён ведаў, што яна пойдзе пад шлюб у наступную суботу, што вясельле будзе раскошным, а чалавек, які больш за ўсё кахаў яе і будзе кахаць вечна, пазбаўлены нават права памерці за яе. Рэўнасьць, якая да тае пары патанала ў сьлязах, завалодала ягонай душой. Ён маліў Бога, каб бліскавіца нябеснай справядлівасьці пацэліла ў Фэрміну Дасу ў той час, калі яна паклянецца ў каханьні і пакоры чалавеку, які бярэ яе як упрыгожаньне ўласнага грамадзкага становішча. Ён гістэрычна радаваўся, уяўляючы, як нявеста – ягоная або нічыйная – упадзе тварам дагары на пліты Катэдральнага сабору сярод белых кветак, зьледзянелых ад расы сьмерці, а белапенная фата раскінецца на мармуровых плітах, пад якімі былі пахаваныя перад галоўным алтаром чатырнаццаць біскупаў. Аднак, як толькі помста вычарпалася, ён горка каяўся, праклінаў сябе за злосьць і ўяўляў, як Фэрміна Даса ўставала і дыхала роўна, чужая, але жывая, бо сьвет ня мог існаваць безь яе. Ён больш ня спаў, і калі часам сядаў што-кольвек паесьці, дык толькі таму, што яму мроілася, нібыта Фэрміна Даса сядзіць за сталом альбо насупраць, каб не галадаць разам зь ёю. Часам ён суцяшаў сябе думкай, што на п’яным вясельлі альбо нават у шалёныя ночы мядовага месяца Фэрміна Даса перажыве імгненьне, няхай толькі адно, адно дык напэўна, калі ў ейнай сьвядомасьці зьявіцца прывід падманутага, зьняважанага і апляванага жаніха – прывід, які азмрочыць ейнае шчасьце.

Напярэдадні прыбыцьця ў порт Караколі, канцавы пункт вандроўкі, капітан зладзіў традыцыйнае разьвітальнае сьвята з духавым аркестрам з чальцоў экіпажу і рознакаляровым фаервэркам з капітанскага мосьціка. Амбасадар Вялікабрытаніі перажыў адысэю з узорнай вытрымкай, палюючы на жывёлаў фатакамэрай замест стрэльбы, і не было вячэры, калі б ён не зьяўляўся апрануты не па пратаколе. Але на разьвітальнае сьвята ён прыйшоў у шатляндзкай вопратцы клану Мактэйвіш, граў з асалодаю на дудзе і вучыў усіх, хто пажадаў, нацыянальным скокам, і недзе на золку яго давялося амаль што несьці ў каюту. Флярэнтына Арыса, зьнясілены пакутамі, адышоў у самы аддалены кут палубы, куды не даходзіў шум гульбы, накінуўшы паліто Лятарыя Тугута, бо дрыжыкі прабіралі яго да касьцей. Ён прачнуўся а пятай раніцы, як прачынаецца вырачаны на сьмерць на золку ў дзень пакараньня, і ўсю суботу толькі й рабіў, што ўяўляў сабе кожную драбніцу вясельля Фэрміны Дасы. Пазьней, вярнуўшыся дамоў, ён зразумеў, што пераблытаў час і ўсё было ня так, як яму ўяўлялася, і яму нават хапіла пачуцьця гумару, каб пасьмяяцца са сваёй няўрымсьлівай фантазіі.

Аднак тая жарсная субота скончылася прыступам жару, калі яму падалося, нібыта маладыя ўпотайкі зьбеглі праз патаемныя дзьверы, каб паскорыць асалоду першае ночы. Хтосьці заўважыў, што ён увесь дрыжыць, і паведаміў капітану, а той тэрмінова з бартавым лекарам пакінуў гуляньне, баючыся, што гэта халера, і лекар накіраваў Флярэнтына Арысу ў карантынную каюту, накачаўшы яго брамідамі. На наступны дзень, аднак, калі паказаўся стромкі бераг Караколі, жар спаў, да Арысы вярнуўся бадзёры настрой, бо ў зацьменьні сьвядомасьці, выкліканым заспакаяльнымі, ён вырашыў раз і назаўсёды, што пашле да д’ябла сьветлую будучыню тэлеграфу і вернецца гэтым самым караблём на сваю старую вуліцу Вэнтанас.

Было няцяжка дамовіцца, каб яго завезьлі назад у знак падзякі за каюту, якую ён саступіў прадстаўніку каралевы Вікторыі. Хаця капітан таксама паспрабаваў разупэўніць яго, даводзячы, што тэлеграф – тэхніка будучыні. Да такой ступені, сказаў ён, што ўжо ствараюць адмысловую сыстэму для караблёў. Аднак Флярэнтына Арыса ня даў сябе ўгаварыць, і, нарэшце, капітан павёз яго, ды ня так дзеля кампэнсацыі за нескарыстаную каюту, як дзеля таго, што ведаў праўду пра Флярэнтынава дачыненьне да Карыбскай параходнай кампаніі.

Зваротны шлях па рацэ ўніз заняў менш за шэсьць дзён, і Флярэнтына Арыса адчуў сябе зноў дома, як толькі параход увайшоў на золку ў лягуну Міласэрнасьці і ён угледзеў ланцужок агнёў з рыбацкіх каноэ, што калыхаліся на хвалях ад іхнага карабля. Яшчэ ў цемры яны кінулі якар за дзевяць марскіх ліг ад бухты ў лягуне Заблукалага Дзіцяці, якая была апошнім прыпынкам рачных параходаў, пакуль не прачысьцілі драгамі дно былога гішпанскага фарватэру. Пасажыры мусілі да шостай чакаць флятылію шлюпак, якія за грошы перапраўлялі на прычал. Але Флярэнтына Арыса быў так усхваляваны, што паплыў раней у паштовай лодцы, бо паштары прызналі ў ім свайго чалавека. Да таго, як пакінуць карабель, ён не ўстрымаўся ад сымблічнага ўчынку – кінуў у ваду сваю ношку з пасьцельлю і доўга сачыў за ёю: напачатку яна асьвятлялася паходнямі рыбацкіх лодак, затым выплыла зь лягуны і зьнікла ў акіяне. Флярэнтына Арыса верыў, што ношка тая не спатрэбіцца яму да скону, бо ён ніколі ня зьедзе з гораду Фэрміны Дасы.

Бухта на золку была сам спакой. Па-над туманам Флярэнтына Арыса ўбачыў купал Катэдральнага сабору, пазалачоны першымі прамянямі сонца, галубятні на тэрасах, і, узяўшы іх за арыенцір, знайшоў балькон палацу маркіза Касальдуэры, дзе, як ён меркаваў, жанчына яго няшчасьця яшчэ драмала, паклаўшы голаў на плячо спатоленага мужа. Гэтыя думкі ранілі душу, але ён не адганяў іх, а наадварот, атрымліваў асалоду ад болю. Сонца ўжо прыгравала, калі паштовая лодка праклала сабе шлях у лябірынце ветразьнікаў, што стаялі на якары, дзе смурод ад гарадзкога рынку зьмяшаўся ў адно з доннай цьвільлю. Толькі што прыбыла шхуна з Рыёачы, і каманды грузчыкаў, стоячы па пояс у вадзе, прымалі пасажыраў з борта і несьлі на руках да самага берагу. Флярэнтына Арыса першым скочыў на зямлю з паштовай лодкі, і з тае пары больш не адчуваў смуроду бухты, а толькі непаўторны водар Фэрміны Дасы, дзе б ён ні быў у горадзе. Усё мела ейны водар.

Ён не вярнуўся ў тэлеграфую кантору. Адзіным яго заняткам стала чытаньне раманаў пра каханьне і тамоў «Народнае бібліятэкі», якія маці працягвала набываць. Флярэнтына Арыса чытаў іх і перачытваў, лежачы ў гамаку, пакуль ня вывучыў на памяць. Ён нават не спытаў, дзе скрыпка. Ён узнавіў кантакты з былымі прыяцелямі, часам гуляў у більярд альбо гутарыў зь імі ў адкрытых кавярнях пад аркамі Катэдральнага пляцу, але на суботнія танцы больш не хадзіў: ня мог уявіць іх безь яе.

У раніцу вяртаньня зь няўдалай вандроўкі ён даведаўся, што Фэрміна Даса бавіць мядовы месяц у Эўропе, і яго агаломшанае сэрца нашэптвала яму, што яна застанецца жыць там, калі не назаўжды, дык на шмат гадоў. Гэтая ўпэўненасьць выклікала першыя водбліскі спадзеву на забыцьцё. Ён думаў пра Расальбу, і гэты ўспамін гарэў у душы ўсё мацней, сьцішаючы ўсе астатнія. Якраз пад той час ён адпусьціў даўгія вусы з напамаджанымі закручанымі кончыкамі, і не расстаўся зь імі да скону, вусы нібыта зьмянілі ня толькі яго зьнешнасьць, але і манеры, а думка пра замену каханьня штурхнула яго ў нечаканым кірунку. Паступова водар Фэрміны Дасы разьвейваўся і, нарэшце, застаўся адно што ў белых гардэніях.

Ён жыў бяз мэты, ня ведаючы, якім чынам працягваць жыцьцё, як аднойчы ўначы падчас вайны знакамітая Назарэцкая ўдава прыбегла, зьляканая, і схавалася ў матчыным доме, бо ейны дом быў зруйнаваны гарматным стрэлам, калі генэрал паўстанцаў Рыкарда Гайтан Абэса распачаў аблогу гораду. Трансыта Арыса адразу скарысталася з сытуацыі і накіравала ўдаву ў спальню да сына, маўляў, у ейным пакоі няма месца, а насамрэч са спадзевам на тое, што каханьне іншага кшталту вылечыць сына. Флярэнтына Арыса ні з кім ня спаў пасьля таго, як страціў цнатлівасьць з Расальбай у каюце карабля, і яму здалося натуральным, каб у такую страшэнную ноч удава спала на ложку, а ён – у гамаку. Аднак яна вырашыла за яго. Прысеўшы на край ложка, дзе Флярэнтына Арыса ляжаў і ламаў голаў, куды б яму падзецца, яна распавяла пра несуцешнае гора па мужу, які памёр тры гады таму, і адначасова здымала зь сябе і раскідвала ўкола сваю ўдовіну вопратку, пакуль не засталася нават безь вясельнага пярсьцёнка. Яна зьняла блюзку з тафты, вышытую бісэрам, і кінула яе праз пакой на крэсла ў кутку. Яна кінула станік цераз плячо на другі бок ложка, адным рухам зьняла доўгую сукенку з фальбонкамі, атлясны пас з падвязкамі і шаўковыя панчохі жалобнага колеру, раскідаўшы ўсё па падлозе так, што пакой ператварыўся ў сапраўдны музэй жалобнай вопраткі. Яна рабіла гэта з такім размахам, з такімі добра адмеранымі перапынкамі, што кожны ейны рух супадаў з гарматнымі залпамі войска паўстанцаў, ад якіх трэсься ўвесь горад. Флярэнтына Арыса паспрабаваў дапамагчы з зачэпкай станіка, але яна апярэдзіла яго, бо за пяць гадоў шлюбнай вернасьці навучылася абыходзіцца сама ў любоўных справах, нават падчас прэлюдыі. Нарэшце яна сьцягнула зь сябе карункавыя панталёны, і ад спрытнага апошняга руху, як у плаўчыхі, яны леглі каля ейных ног.

Ёй было дваццаць восем, нараджала яна тройчы, але ейнае цела заставалася бы некранутым, як у дзяўчыны. Флярэнтына так ніколі й не зразумеў, як гэтая пакаянная вопратка магла схаваць няўрымсьлівую сілу незацуглянай маладой кабылкі, якая распранула яго, задыхаючыся ад уласнага запалу, чаго ніколі не дазваляла сабе з мужам, каб ён не ўважаў яе за крутлю. Тут жа яна паспрабавала адзіным прыступам спатоліць прагу ад жалобнага ўстрыманьня і доўгіх пяці гадоў бездакорнае шлюбнае вернасьці. З таго моманту, як маці яе нарадзіла, і да гэтае ночы яна ніколі не ляжала побач ні з адным мужчынам, за выняткам нябожчыка мужа.

Яна не дазволіла сабе крывадушнага каяньня. Наадварот. Вогненныя снарады бзычэлі над дахамі і не давалі спаць, таму яна да самага золку ўзгадвала добрым словам незабыўнага мужа, і толькі за адну здраду яна наракала на яго – за тое, што памёр адзін, ня зь ёю, – і яна даравала яму гэта, бо ніколі муж так не належаў ёй, як з тае пары, калі апынуўся ў забітай дванаццацю трохцалевымі цьвікамі труне на глыбіні двух мэтраў пад зямлёю.

– Я шчасьлівая, – сказала яна, – бо толькі цяпер я дакладна ведаю, дзе ён, калі яго няма дома.

Той ноччу яна скінула зь сябе жалобу адным махам, бяз нудных пераходных пэрыядаў з блюзкамі ў шэрую кветку, і жыцьцё падхапіла яе сьпевамі пра каханьне ды пярэстай вопраткай з папугаямі ды матылькамі, і яна аддавалася ўсім, хто не ленаваўся папрасіць. Пасьля шасьцідзесяці трох дзён аблогі войска генэрала Гайтана Абэса было разьбітае, тады яна аднавіла зруйнаваны гарматным стрэлам дом і збудавала гожую тэрасу над берагавымі стромамі, каля якіх падчас шторму асабліва шалелі марскія хвалі. Гэта было ейнае любоўнае гняздо, так яна бяз дробкі іроніі называла тэрасу, дзе прымала толькі тых, хто быў ёй даспадобы, калі хацела і як хацела, ні ад каго ня брала ані шэлегу, бо лічыла, што гэта мужчыны рабілі ёй ласку. Адно што ў выключных выпадках яна прымала які-небудзь падарунак, абы толькі ня золата, і абстаўляла ўсё так, што ніхто ня змог бы абвінаваціць яе ў непрыстойных паводзінах. Толькі аднойчы яна апынулася на мяжы публічнага скандалу. Тады прайшлі чуткі пра тое, што арцыбіскуп Дантэ дэ Люна памёр не выпадкова, зьеўшы порцыю атрутных грыбоў, а зьеў іх наўмысна, бо яна, маўляў, прыгразіла, што перарэжа сабе горла, калі ён ня спыніць свае сьвятатацкія заляцаньні. Ніхто не спытаў яе, ці праўда гэта, ніколі больш яна не ўздымала гэтае тэмы, нічога яна не зьмяніла ў сваім жыцьці. Коцячыся ад сьмеху, яна казала, што зьяўляецца адзінай вольнай жанчынай ва ўсёй правінцыі.

Назарэцкая ўдава заўжды прыходзіла на нячастыя сустрэчы з Флярэнтына Арысам, нават калі была дужа занятая, і не прэтэндавала на тое, каб кахаць альбо быць каханай, хоць штораз спадзявалася знайсьці штосьці падобнае на каханьне, але без праблемаў, якія спадарожнічалі каханьню. Часам ён прыходзіў да яе дамоў, і ім падабалася сядзець разам на тэрасе, каб мора абдавала іх салёнай пенай, пакуль яны глядзелі на золак над сьветам каля далёкага гарызонту. Ён намагаўся навучыць яе тым штукам, якія назіраў праз замочныя шчыліны ў матроскім гатэлі, а таксама якіх даведаўся праз тэарэтычныя настаўленьні Лятарыя Тугута. Ён прывучыў яе не саромецца каханьня, мяняць абрыдлую місіянэрскую позу на позу марскога ровару, альбо куркі на верцяле, альбо чацьвертаванага анёла, і яны ледзь не разьбіліся ўшчэнт, калі лопнулі мацавальныя вяроўкі гамака, у якім яны спрабавалі прыдумаць штосьці новае. Але гэтыя заняткі не прыносілі плёну. Яна была адважнай вучаніцай, аднак была цалкам пазбаўленая здольнасьці накіроўваць свае эратычныя фантазіі ў неабходнае рэчышча. Яна так і ня ўцяміла, як можна сур’ёзна ставіцца да сэксуальных практыкаваньняў, ня ведала натхненьня, ейныя аргазмы былі заўчаснымі і кволымі: адным словам, вартая жалю валтузьня. Флярэнтына Арыса вельмі доўга жыў у падмане, упэўнены, што ён у яе адзін, і ёй была прыемная гэтая вера, пакуль аднойчы яна не загаварыла ў сьне. Паступова, прыслухоўваючыся да ейнага мармытаньня, ён зьбіраў па фрагмэнтах навігацыйную мапу ейных сноў, каб плаваць сярод мноства выспаў яе патаемнага жыцьця. Тады ён дазнаўся, што яна і ня мела намеру выйсьці за яго замуж, але адчувала сябе зьвязанай зь ім бязьмернай удзячнасьцю за тое, што ён яе разбэсьціў. Часьцяком яна паўтарала:

– Я люблю цябе, бо ты зрабіў зь мяне курву.

Папраўдзе, яна не была далёкая ад праўды. Флярэнтына Арыса пазбавіў яе цнатлівасьці бязрадаснага шлюбу, больш шкоднага, чым прыродная цнота альбо ўдовіна ўстрыманьне. Ад яго яна засвоіла, што ў ложку няма чаго саромецца, калі гэта падсілкоўвае каханьне. І яшчэ тое, што сталася сэнсам ейнага жыцьця: ён пераканаў яе, што чалавеку лёсам наканавана вызначаная колькасьць жыцьцёвай энэргіі, а не ажыцьцёўленая з уласнай ці чужой віны любоў губляецца назаўсёды. Ейная заслуга палягала ў тым, што яна зразумела яго літаральна. Флярэнтына Арыса думаў, што ведае яе лепш за ўсіх, і таму ня мог уцяміць, скуль такі вялікі попыт на жанчыну з інфантыльным норавам, якая, да таго ж, у ложку няспынала жалілася, як яна гаруе па мужу-нябожчыку. Ён знайшоў толькі адно тлумачэньне, якога ніхто ня здолеў аспрэчыць: Назарэцкая ўдава назапасіла зашмат пяшчоты, што кампэнсавала брак баявога запалу. Яны сталі сустракацца ўсё радзей зь цягам таго, як яна пашырала кола палюбоўнікаў, а ён выведваў сваё, прагнучы пазбавіцца пакутаў у іншых разьбітых сэрцах, і, нарэшце, яны забылі адно аднаго бяз болю.

Гэта была першая фізычная любоў Флярэнтына Арысы. Аднак замест таго, каб імкнуцца да трывалае сувязі, як марыла маці, абое скарысталіся момантам інакш: адштурхнуліся і нырнулі ў жыцьцё. Флярэнтына Арыса стварыў мэтады, якія здаваліся неверагоднымі для такога чалавека, як ён, замкнёнага ды хударлявага, ды, апрача таго, апранутага, як старасьвецкі дзед. Але ён карыстаўся дзьвюма перавагамі. Адна зь іх – трапнае вока: ён адразу распазнаваў жанчыну, якая чакала яго, няхай сабе ў натоўпе, ён не зважаў на гэта, заляцаючыся да яе з асьцярогай, бо ведаў, нішто не спрычыняе большага сораму і зьнявагі, чым адмова. Другой перавагай было тое, што распазнаныя трапным вокам жанчыны імгненна вызначалі яго як самотнага чалавека, якому бракуе любові, як вулічнага шукальніка каханьня, які мог любіць іх бязьмежна, з пакораю бітага сабакі, што нічога не прасіў, жанчыны нічога не чакалі ад яго і былі задаволеныя тым, што зрабілі яму прыемную ласку. Ён быў узброены толькі гэтым, з гэтай зброяй ён і ўступаў у гістарычныя баталіі, захоўваючы абсалютную таямніцу праз скрупулёзную шыфраваную рэгістрацыю ў сшытку, які адрозьніваўся ад іншых сваім красамоўным назовам: «Яны». Першы запіс ён зрабіў пасьля сустрэчы з Назарэцкай удавой. Церазь пяцьдзясят гадоў, калі Фэрміна Даса вызвалілася ад сьвятых шлюбных абавязкаў, у яго назапасілася дваццаць пяць сшыткаў, якія ўтрымлівалі шэсьцьсот дваццаць два запісы пра ўстойлівыя любоўныя прыгоды, і гэта без заліку мноства імгненных эпізодаў, якія не заслужылі і кароткага спагадлівага запісу.

Пасьля шасьці месяцаў неўтаймоўнай любові да Назарэцкай удавы сам Флярэнтына Арыса прыйшоў да высновы, што ён дасягнуў мэты – пазбыўся разбуральнае тугі па Фэрміне Дасе. Флярэнтына Арыса нават неаднойчы казаў пра гэта маці за тыя амаль два гады, што доўжылася вясельная вандроўка. Ён працягваў верыць у гэта з пачуцьцём бязьмежнай свабоды, пакуль раптоўна не заўважыў каханай адной нешчасьлівай нядзеляй безь якога-кольвек прадчуваньня ў сэрцы. Яна выходзіла з Катэдральнага сабору пасьля імшы пад руку з мужам сярод ухвальных водгукаў новага асяродзьдзя і пад цікаўнымі позіркамі натоўпу. Тыя самыя высакародныя дамы, што напачатку зьневажалі і кпілі зь яе, як зь бязроднае выскачкі, цяпер са скуры вылузваліся, каб яна адчувала сябе сваім чалавекам сярод іх, і проста п’янелі ад ейных чараў. Яна прыняла становішча велікасьвецкае жонкі з такой годнасьцю, што Флярэнтына Арысу давялося на імгненьне засяродзіцца, бо зь першага погляду ён не пазнаў яе. Яна была іншай: манеры дарослай жанчыны, высокія абцасы, капялюш з вэлюмам і каляровым пяром якойсьці ўсходняй птушкі, – усё ў ёй было іншым і адначасна натуральным, нібыта такой яна нарадзілася. Ён знайшоў яе прыгожай і маладой, але далёкай ад яго, як ніколі, і ня ўцяміў прычыны, пакуль не прасачыў лінію жывата пад шаўковай тунікай: яна была на шостым месяцы цяжарнасьці. Аднак галоўнае ўражаньне прынесла тое, што яны з мужам складалі цудоўную пару, абое трымаліся на людзях зь лёгкасьцю, нібыта плылі па-над рыфамі рэальнасьці. Флярэнтына Арыса не адчуў рэўнасьці ці злосьці, а толькі глыбокую пагарду да сябе самога. Ён адчуў, што сам – бедны, брыдкі, нізкі і нягодны ні для яе, ні для любой іншай жанчыны на сьвеце.

Такім чынам, яна вярнулася. І вярнулася без аніводнай прычыны, каб скардзіцца на паварот ейнага лёсу, асабліва пасьля таго, як быў адолены цяжкі шлях першых гадоў сужыцьця. І гэта было тым больш ухвальна таму, што яна дажыла да вясельнае ночы ў тумане цнатлівасьці. Фэрміна Даса пачала губляць яе падчас вандроўкі па роднай правінцыі з кузінай Ільдэбрандай. У Вальедупары яна, нарэшце, уцяміла, чаму пеўні ганяюцца за курамі, прысутнічала пры жорсткай злучцы аслоў, бачыла, як нараджаюцца цяляты, а яшчэ чула, як кузіны без сарамлівасьці размаўлялі пра тое, якія пары ў вялізным сямействе яшчэ займаюцца любоўю, а якія калі і чаму перасталі, хоць працягвалі жыць разам. Вось тады яна зьведала задавальненьне ад любові ў самоце зь дзіўным адчуваньнем, што нібыта адкрывае тое, што інстынктыўна ведала заўжды. Напачатку ў пасьцелі, стаіўшы подых, каб пра гэта не здагадваліся ў спальні, дзе начавалі з паўтузіна кузінаў, а затым – у дзьве рукі, раскінуўшыся з распушчанымі валасамі на падлозе ваннага пакою і выпальваючы пасьля першыя тонкія цыгаркі. Яна заўжды займалася гэтым са згрызотамі сумленьня, якія пакінулі яе толькі пасьля шлюбу, і заўжды ўпотайкі, а ейныя кузіны выхваляліся ня толькі тым, колькі разоў за дзень яны займаліся гэтым, а й дзяліліся, якою была форма і працягласьць аргазмаў. Аднак, нягледзячы на чароўнасьць тых пачатковых рытуалаў, яна працягвала ўпарта верыць, што страта цнатлівасьці – гэта жудасная крывавая ахвяра.

Такім чынам, ейнае вясельле, адно з самых шумных пры канцы мінулага стагодзьдзя, мінулася для яе як пярэдадзень жаху. Адчай перад мядовай вандроўкай яна перажыла вастрэй за скандал у грамадзтве праз шлюб зь першым па рангу жаніхом тых гадоў. З тае пары, як падчас імшы ў Катэдральным саборы было абвешчана пра іхны шлюб, Фэрміна Даса зноў пачала атрымліваць ананімныя допісы, у якіх пагражалі сьмерцю, але амаль не заўважала іх, бо ўвесь жах, на які яна была здольная, засяродзіўся на немінучай пэрспэктыве быць згвалчанай. Гэта была слушная, хоць і міжвольная рэакцыя на ананімкі ў асяродку, звыклым схіляць галаву перад зьдзейсьненымі фактамі. Так што ўсё, што было супраць яе, пераходзіла на ейны бок, калі сталася вядомым, што вясельле адбудзецца і што гэта непазьбежна. Яна прыкмеціла паступовыя зьмены ў стаўленьні бледных жанчын, што пакутавалі ад артрытаў і крыўдаў, яны раптам пераконваліся ў марнасьці ўласных фанабэрлівых інтрыг і зьяўляліся без папярэджаньня ў доме каля Эвангельскага сквэрыку зь перадвясельнымі падарункамі і кучай кулінарных рэцэптаў. Трансыта Арыса добра ведала той сьвет, хоць упершыню пакутавала з-за яго асабіста. Яна ведала, што ейныя кліенткі пачыналі прыходзіць да яе напярэдадні вялікіх сьвятаў, і ласкава прасілі, каб яна адкапала свае збаны і выдала ім закладзеныя каштоўнасьці ўсяго на дваццаць чатыры гадзіны за дадатковыя працэнты. Аднак даўно такога не здаралася. Збаны пусьцелі адзін за адным, і дамы з доўгімі арыстакратычнымі прозьвішчамі пакідалі свае змрочныя церамы, каб вярнуцца ў бляску ўласных, але закладзеных каштоўнасьцяў, бо былі запрошаныя на самае слыннае вясельле канца стагодзьдзя. Самай галоўнай навіной было тое, што пасаджаным бацькам меўся стаць доктар Рафаэль Нуньес, тройчы абраны прэзыдэнт рэспублікі, філёзаф, паэт і аўтар тэксту Нацыянальнага гімну, як пра яго можна было прачытаць на бачынах новых энцыкляпэдыяў. Фэрміна Даса падышла да аўтара пад руку з бацькам, якому ўрачысты гарнітур надаў на адзін дзень зманліва рэспэктабэльны выгляд. Яна пайшла пад вянец навечна перад галоўным аўтаром Катэдральнага сабору на імшы, якую правілі тры біскупы аб адзінаццатай раніцы ў пятніцу перад Сёмухай, пайшла без адзінае думкі пра Флярэнтына Арысу, які ў той час пакутаваў ад жару, паміраючы празь яе, бо так і ня здолеў дасягнуць забыцьця. Падчас цырымоніі і потым, на вясельлі, яна захоўвала ўсьмешку, нібыта намаляваную сьвінцовымі бяліламі, у якой не было і ценю душэўнай радасьці, што некаторыя госьці зразумелі як кплівы выраз перамогі. Насамрэч гэта быў бездапаможны спосаб, як схаваць жах перад тым, што чакае толькі што пашлюбаваную дзяўчыну.

На шчасьце, нечаканыя абставіны ды разуменьне з боку мужа дазволілі ёй правесьці першыя тры ночы бяз болю. Лёс быў літасьцівы да яе. Камандзір карабля Compagnie Générale Transatlantique, выбітага з графіку дрэнным надвор’ем у Карыбскім моры, толькі за тры дні абвясьціў, што паскарае адплыцьцё на дваццаць чатыры гадзіны. Так што яны адплывалі ў Ля-Рашэль не на наступны дзень пасьля вясельля, як было прадугледжана за шэсьць месяцаў, а ў сьвяточную ноч. Усе госьці паверылі, што паскоранае адплыцьцё – усяго толькі адна з мноства экстравагантных неспадзяванак слыннага вясельля, бо сьвята завершылася апоўначы на борце трансатлянтычнага карабля пры поўнай ілюмінацыі, зь венскім аркестрам, які выконваў у часе вандроўкі найноўшыя вальсы Ёгана Штраўса. Вось і некаторых гасьцей, што перабралі шампанскага, пацягнулі да пірсу раззлаваныя жонкі, калі яны пачалі распытваць афіцыянтаў, ці няма вольных каютаў, каб гульнуць да самага Парыжу. Апошнім высадзіўся Лярэнса Даса ў разадраным фраку. Ён плакаў на ўвесь голас, як арабы аплакваюць сваіх нябожчыкаў, седзячы каля партовых тавэрнаў проста пасярод вуліцы ў вялізнай смуроднай лужыне, якая магла б быць лужынай ягоных сьлёз.

Ні ў першую, штармавую, ноч, ні ў наступныя, ужо пры ціхім моры, ні калі-небудзь пазьней за вельмі доўгае шлюбнае жыцьцё Фэрміны Дасы, ня здарылася тых брыдкіх рэчаў, якіх яна баялася. Першая ноч, нягледзячы на памеры карабля і раскошу каюты, сталася жахлівым паўторам ночы на шхуне з Рыёачы, і муж выявіўся паслужлівым доктарам – ён ня спаў ні хвіліны, суцяшаючы яе, бо толькі гэта мог зрабіць знакаміты лекар супраць марской гойданкі. Але шторм сьціх на трэці дзень, калі прайшлі порт Гуайра, і ўжо тады яны правялі столькі часу разам у бясконцых размовах, што адчулі сябе старымі сябрамі. На чацьвёртую ноч, калі яны рыхтаваліся да сну, доктар Хувэналь Урбіна быў зьдзіўлены, заўважыўшы, што маладая жонка не памалілася. Яна адказала шчыра: крывадушнасьць мнішак адвярнула яе ад царкоўных абрадаў, але вера ейная непераможная і яна навучылася верыць моўчкі. І дадала: «Лепш разумецца з Богам непасрэдна». Ён прыняў ейныя аргумэнты, і з тае пары абое верылі кожны па-свойму. Жаніханьне было нядоўгім, але даволі нефармальным для таго часу, бо доктар Урбіна наведваў яе дома, бяз трэціх асобаў і ўсялякі раз увечары. Яна б не дазволіла яму дакрануцца да яе нават пальцам да блаславеньня біскупа, але ён і не спрабаваў. Менавіта ў першую ноч пры спакойным моры, ужо ў ложку, ён упершыню пачаў лашчыць яе, і так далікатна, што ёй здалося натуральным ягонае жаданьне, каб яна апранула начную кашулю. Яна накіравалася ў прыбіральню, але папярэдне згасіла сьвятло ў каюце, а калі выйшла ў начной кашулі, дык сьпярша заткнула шчыліну ў дзьвярах анучамі й пайшла да ложка ў суцэльнай цемры. І пакуль ішла, сказала жартам:

– Чаго ж ты хочаш, доктар. Я ж упершыню кладуся зь незнаёмым мужчынам.

Доктар Хувэналь Урбіна адчуў, як яна асьцярожна сьлізганула каля яго, спрабуючы легчы як мага далей на вузкі каютны ложак, дзе дваім цяжка было абысьціся бяз дотыкаў. Ён узяў яе за руку, халодную і напружаную ад жаху, сплёў зь ёю пальцы і амаль шэптам распавёў успаміны пра іншыя марскія вандроўкі. Яна зноўку сьціснулася, бо ўцяміла, кладучыся, што ён распрануўся нагола, пакуль яна пераапраналася ў прыбіральні. І гэта адрадзіла ейны страх перад наступным крокам. Аднак наступны крок затрымаўся на некалькі гадзінаў – доктар Урбіна працягваў ціхую гамонку, дабіваючыся даверу ейнага цела мілімэтар за мілімэтрам. Ён апавядаў пра Парыж, пра парыскіх закаханых, што цалаваліся проста на вуліцы, у амнібусах, на тэрасах кавярняў пад адкрытым цёплым небам, і пра сэнтымэнтальныя акардэоны парыскага лета, і пра тых, хто любіўся, стоячы на набярэжных Сэны, – і ніхто ім не замінаў. Ён гаманіў у цемры і лашчыў кончыкамі пальцаў выгін шыі, шаўковы пушок рук, ухілісты жывот, і калі адчуў, што ейная напруга спала, упершыню паспрабаваў узьняць начную кашулю, але яна заўпарцілася і не дазволіла. Сказала: «Я ўмею распранацца сама». Яна, насамрэч, скінула зь сябе кашулю і потым засталася ляжаць нерухома. Доктар Урбіна нават паверыў бы, што яе няма побач, калі б ня жар дзявочага цела ў цемры.

Крыху пазьней ён зноў узяў яе за руку і адчуў яе цёплыню і разьняволенасьць, але яшчэ вільготную, нібы ад пяшчотнае расы. Вось так праляжалі трошкі, моўчкі, у спакоі, ён – чакаючы моманту для наступнага кроку, і яна таксама, ня ведаючы, скуль чакаць, пакуль цемра не напоўнілася яго ўсё больш напружаным подыхам. Ён раптам выслабаніў ейную руку і рэзка адхінуўся: пасьлінявіў сярэдні палец і нечакана ледзь-ледзь прылашчыў смочкі. Яна адчула сьмяротны разрад, быццам бы ён зачапіў аголеную нэрву. Яна ўзрадавалася цемры, празь якую ён ня ўгледзеў, што яна ўспыхнула гарачым сорамам, які ўзрушыў яе да карэньчыкаў валасоў. «Супакойся, – шапнуў ён вельмі ўпэўнена. – Не забывай, што я іх ведаю». І адчуў, што яна ўсьміхнулася, голас стаўся зноў пяшчотным у змроку каюты.

– Дзе ж тут забудзесься, – адказала яна, – я дасюль злую на цябе.

Тады доктар Хувэналь Урбіна зразумеў, што яны разам нібыта абмінулі мыс Добрай Надзеі, ён зноўку ўзяў яе мяккую руку і стаў пакрываць лёгкімі пацалункамі: напачатку тугое запясьце, доўгія пальцы прадракальніцы, празрыстыя пазногці, а потым – герогліфы ейнага лёсу на потнай далоні. Яна сама ня ведала, як яе рука апынулася на ягоных грудзях і натрапіла на штосьці, але не магла ўцяміць, што. Ён сказаў ёй: «Гэта ладанка». Яна пачала лашчыць ягоныя валасатыя грудзі, потым схапіла зарасьці рукой, нібыта хацела вырваць іх. «Мацней», – прапанаваў ён. Яна спрабавала, хоць усьведамляла, што ня здолее раніць яго, а затым ейная рука ўжо шукала ягоную, нябачную ў цемры. Але ён ня даў ёй сплесьці пальцы, а ўзяў яе за запясьце і павёў ейную руку ўздоўж свайго цела зь няўважнай, але кіруючай сілай, пакуль яна не адчула гарачы подых драпежніка, невядомага, але жарснага ў сваёй напрузе. Насуперак таму, што ён меркаваў і што Фэрміна сама магла прадбачыць, яна не адвяла руку і не пакінула яе інэртна там, дзе ён яе паклаў. Імгненна яна даверыла сябе душой і целам Сьвятой Дзеве, сьціснула зубы, баючыся сьмеху ад уласнага шаленства, і пачала абмацваць ворага, што стаяў дыбам, спазнаючы яго памеры, моц камля, размах крылаў, лякаючыся яго рашучасьці, але спачуваючы яго самоце. Яна пранікала ў падрабязнасьці з прагнай цікаўнасьцю, якую чалавек зь меншым досьведам, чым ейны муж, мог бы ўспрыняць як ласку. Ён сабраў апошнія сілы, каб вытрываць нясьцерпнае выпрабаваньне, але раптам яна кінула яго, як дзіцёнак – нялюбую цацку, нібыта штосьці непатрэбнае – у сьмецьце.

– Ніяк не магу ўцяміць, як дзейнічае гэтая штука, – сказала яна.

Тады ён растлумачыў ёй, мэтадычна і сур’ёзна, як настаўнік, і вёў ейную руку па месцах, якія называў, а яна дазваляла яму рабіць гэта з пакораю ўзорнай школьніцы. У дарэчны момант ён падказаў, што ўсё гэта лягчэй засвойваецца пры сьвятле. Ён ужо хацеў запаліць яго, але яна перахапіла яго: «Я лепш бачу рукамі». Насамрэч яна хацела запаліць сьвятло, але прагнула зрабіць гэта сама. Так яна і зрабіла. Ён убачыў, што яна ляжыць у позе эмбрыёну, ахінутая прасьцінай. Але яна зноў бяз сораму, зь цікаўнасьцю ўзяла драпежніка, павярнула яго так і гэтак, як дасьледчык, і зрабіла выснову: «Які ён брыдкі, больш брыдкі, чым у жанчын». Ён пагадзіўся зь ёю і ўказаў на іншыя непрыемныя абставіны, больш важкія, чым брыдкі выгляд. Ён сказаў ёй: «Гэта – нібы старэйшы сын: усё жыцьцё працуеш на яго, усім ахвяруеш дзеля яго, а ў вырашальны момант ён паступае так, як яму заманецца». Яна яшчэ разглядвала яго, пытаючыся, навошта гэта ды тое, а потым, калі вырашыла, што ўжо ўсё ведае, прыкінула рукамі вагу, быццам бы даводзячы сама сабе, што і вагою гэта нішчымная штука, і кінула яго са зьневажальным жэстам.

– Да таго ж, мне здаецца, што тут шмат лішняга, – дадала яна.

Ён зірнуў на яе разгублена. Менавіта такой была тэма ягонай дысэртацыі – мэтазгоднасьць спрашчэньня чалавечага арганізму. Ён, арганізм, здаваўся яму архаічным, меў шмат бяздумных альбо дубляжных функцыяў, якія былі патрэбныя ў былыя эпохі жыцьця людзкога роду, але ня зараз. Так, цела магло быць больш простым і менавіта таму – менш даступным. Ён зрабіў выснову: «На гэта, зразумела, здольны толькі Бог, аднак, так ці інакш, было б карысна абгрунтаваць гэта тэарэтычна». Яна вясёла засьмяялася, ды так натуральна, што ён скарыстаўся выпадкам, – абняў яе і ўпершыню пацалаваў у вусны. Яна адказала яму, і ён не спыніўся, пяшчотна цалаваў ейныя шчокі, нос, павекі, рука, тым часам, сьлізганула пад прасьцінаю і знайшла круглы і гладкі, нібыта ў японкі, узгорак. Яна не адвяла руку, але трымала сваю напагатове, каб адбіць, на ўсялякі выпадак, іншы, наступны крок.

– Нешта зацягнулася твая лекцыя па мэдыцыне, – сказала яна.

– Слушна, – адказаў ён. – Цяперака будзе лекцыя любові.

Ён сьцягнуў зь яе прасьціну, і яна ня толькі не супрацівілася, але і адкінула яе далей ад ложка шпаркім зрухам нагі, бо сьпякота была нясьцерпнай. Ейнае цела, акруглае і пругкае, было нашмат прыгажэйшым, чымся гэта здавалася ў вопратцы, яно мела спэцыфічны водар горнага зьвера, што дазваляў пазнаць яе сярод усіх жанчынаў сьвету. Безабаронная пад моцным сьвятлом, яна адчула хвалю гарачай крыві, што ўдарыла ў твар, і адзінае, што ёй прыйшло да галавы і дазваляла схаваць гэта ад мужа, было павіснуць у яго на шыі ды цалаваць яго аддана і моцна, пакуль хапала паветра.

Ён ведаў, што не кахае яе. Ажаніўся, бо яму былі даспадобы ейныя ганарлівасьць, сур’ёзнасьць, моц, і яшчэ з-за долі фанабэрыі ў ім самім. Але калі яна ўпершыню пацалавала яго, ён быў пэўны, што наперадзе ня будзе ніякіх перашкодаў, і можна будзе будаваць моцнае каханьне. Яны не гаварылі пра гэта ў тую першую ноч, хоць пра шмат чаго гаманілі ажно да золку. Уласна кажучы, ніколі пра гэта не гаварылі. Але час паказаў, што яны не памыліліся.

Калі яны на сьвітаньні заснулі, яна яшчэ была цнатлівай, але цяпер ненадоўга. Насамрэч, наступнай ноччу, пасьля таго, як ён навучыў яе танчыць венскія вальсы пад зорным небам Карыбскага мора, ён пайшоў у прыбіральню пасьля яе, а калі вярнуўся ў каюту, убачыў, што яна чакае яго ў ложку аголеная. Тады яна ўзяла ініцыятыву на сябе і аддалася яму бяз жаху і болю, з радасьцю ад прыгоды ў адкрытым моры і ня большымі азнакамі крывавага абраду, чымся ружа гонару на прасьціне. Яны любіліся цудоўна, так было і ўначы, і ўдзень, усё лепш ды лепш, так што да прыбыцьця ў Ля-Рашэль паміж імі ўсталявалася разуменьне, нібыта яны былі даўнімі каханкамі.

Прабылі яны ў Эўропе шаснаццаць месяцаў, жылі ў Парыжы і рабілі кароткія вандроўкі ў суседнія краіны. Увесь гэты час яны аддаваліся любоўным асалодам штодня, а часьцей – зімнімі нядзельнымі днямі, калі заставаліся ў ложку да абеду. Ён быў мужчынам моцнага тэмпэрамэнту, да таго ж, фізычна натрэніраваным, а яна не была створана для таго, каб хто-кольвек апярэдзіў яе, так што ім давялося разьдзяліць лідэрства і ў ложку. Пасьля трох месяцаў гарачай любові ён западозрыў, што хтосьці зь іх няплодны, і яны абое прайшлі дэталёвае абсьледаваньне ў клініцы Сальпэтрыэр, дзе ён колісь праходзіў інтэрнатуру. Абсьледаваньне было надзвычай пільным, але цалкам бясплённым. Аднак, калі яны менш за ўсё таго чакалі, і без усялякага пасярэдніцтва навукі, адбыўся цуд. Напрыканцы наступнага году, калі яны вярталіся дамоў, Фэрміна Даса была на шостым месяцы цяжарнасьці і ўважала сябе самай шчасьлівай жанчынай на сьвеце. Сын, якога яны так жадалі, нарадзіўся без ускладненьняў пад знакам Вадаліва, і яго назвалі імем дзядулі, які памёр ад халеры.

Немажліва было дакладна вызначыць, ці то Эўропа, ці то каханьне зьмянілі іх, бо абедзьве рэчы супалі па часе. Адбыліся глыбокія зьмены ня толькі ў дачыненьні адно да аднаго, але і ў дачыненьні да ўсяго, і гэта адчуў Флярэнтына Арыса, калі ўбачыў іх каля выхаду з сабору праз два тыдні пасьля іхнага вяртаньня, у тую нядзелю ягонага няшчасьця. Яны прыехалі з новай канцэпцыяй жыцьця, перапоўненыя заморскімі ведамі і гатовыя камандаваць парадам у грамадзтве. Ён – з навінкамі літаратуры, музыкі і, галоўнае, навукі. Прывёз падпіску на Le Figaro, каб не губляць сувязі з рэчаіснасьцю, а таксама на Revue des Deux Mondes, каб не губляць сувязі з паэзіяй. Апрача таго, ён дамовіўся са сваім парыскім бібліятэкарам, што будзе атрымліваць кніжкі самых чытаных пісьменьнікаў. Сярод іх былі Анатоль Франс і П’ер Ляці і найбольш любыя яму Рэмі дэ Гурмон і Поль Буржэ, але ні ў якім разе не Эміль Заля. Ён цярпець ня мог Заля, нягледзячы на яго адважны выступ на працэсе Дрэйфуса. Сам кнігар узяўся дасылаць яму па пошце найбольш грунтоўныя партытуры, якія зьявяцца ў каталёгу фірмы Рыкордзі, галоўным чынам – камэрнай музыкі, каб ён пераняў заваяваную бацькам славу быць першым у горадзе арганізатарам канцэртаў.

Фэрміна Даса, якая нэгатыўна ставілася да сьляпога перайманьня моды, прывезла шэсьць куфраў са строямі для розных сэзонаў, бо яе ня вабілі рэчы знакамітых марак. Пасярод зімы яна зьезьдзіла ў Цюільры на прагляд калекцыі Ўорта, гэтага тырана высокай моды, і адзінае, што прывезла адтуль, – бранхіт, пасьля чаго пяць дзён не ўздымалася з ложка. Ляфэр’ер здаваўся ёй менш прэтэнцыёзным і саманадзейным, але яна мудра вырашыла аббегчы крамы распродажаў, хоць пераляканы муж кляўся, што там прадаюць рэчы нябожчыкаў. Яшчэ яна накупляла шмат італьянскіх чаравікаў бяз маркі, аддаючы ім перавагу перад экстравагантным абуткам ад Фэры, і яшчэ набыла чырвоны, як полымя апраметнай, парасон ад Дзюпуі, які даў багата матэрыялу для абсмоктваньня рэпартэрам з разьдзелу сьвецкае хронікі. Яна набыла толькі адзін капялюш ад мадам Рэбу, але затое запоўніла цэлы куфар гронкамі штучных вішань, галінкамі ўсялякіх пільсьцёвых кветак, зьвязкамі стравусіных пёраў, хвастамі паўлінаў і азіяцкіх пеўняў, фазанаў і калібры, муляжамі экзатычных птушак, якія застылі на ляту альбо ў момант сьпеву ці агоніі, – адным словам, усімі рэчамі, якія на працягу наступных дваццаці гадоў былі патрэбныя для таго, каб адныя і тыя ж капелюшы здаваліся рознымі. Яна прывезла калекцыю веераў з розных краінаў і адзін адметны веер, прыдатны на ўсе выпадкі жыцьця. Прывезла ўзрушальную эсэнцыю, абраную сярод шмат якіх іншых у парфумэрыі Bazar de la Charité да таго, як веснавыя вятры разьнесьлі попел пагарэлага будынку, але карысталася ёю толькі аднойчы, бо, зьмяніўшы пах, яна не пазнавала саму сябе. Яна таксама набыла касмэтычны набор, апошнюю навінку на рынку спакусы, і сталася першай жанчынай, якая карысталася ім на сьвяточных вечарынах, калі проста прыпудрыцца на людзях разглядалася як непрыстойнасьць.

Акрамя ўсяго, яны прывезьлі тры незабыўныя ўспаміны: пра беспрэцэдэнтную прэм’еру «Казак Гофмана» ў Парыжы, пра жахлівы пажар, што зьнішчыў усе вэнэцыянскія гандолы насупраць пляцу Сьвятога Марка, – яны з болем у сэрцы назіралі яго праз акно гатэлю, і пра імгненную сустрэчу з Оскарам Ўайлдам пад першым студзеньскім сьнегападам. Але сярод гэтых ды іншых успамінаў доктар Хувэналь Урбіна захаваў адзін і заўсёды шкадаваў, што не разьдзяліў яго з жонкаю, бо ўспамін адносіўся да часоў халасьцяцкага студэнцтва ў Парыжы. Гэта быў успамін пра Віктора Юго, які карыстаўся кранальнай славай. Хадзілі чуткі (хоць гэтага ніхто ня чуў), быццам пісьменьнік сказаў, што нашая канстытуцыя – для краіны, дзе жывуць ня людзі, а анёлы. З тае пары ён стаўся прадметам асаблівага культу, і бальшыня шматлікіх суайчыньнікаў доктара, якія езьдзілі ў Францыю, са скуры лезьлі, толькі б пабачыць яго. З паўтузіна студэнтаў, сярод якіх быў Хувэналь Урбіна, падчэквалі пісьменьніка насупраць ягонай рэзыдэнцыі на авэню Эйлё, у кавярнях, дзе, па чутках, ён абавязкова мусіў зьявіцца, але так і не зьявіўся, і яны пісьмова папрасілі, нарэшце, асабістай аўдыенцыі ад імя анёлаў Рыёнэграўскай Канстытуцыі. Адказу яны так і не атрымалі. Аднойчы ўдзень Хувэналь Урбіна праходзіў каля Люксэмбурскага саду і ўгледзеў яго – ён выходзіў з Сэнату з маладой кабетай, якая вяла яго пад руку. Ён быў зусім стары, зь цяжкасьцю перасоўваўся, валасы і барада не былі такімі бліскучымі, як на партрэтах, і апрануты ён быў у паліто, быццам бы з чужога, больш мажнага пляча. Хувэналь Урбіна не хацеў псаваць незабыўнае ўражаньне дзёрзкім вітаньнем: таго ледзь не іррэальнага спатканьня хапіла яму на ўсё астатняе жыцьцё. Калі доктар апынуўся ў Парыжы пасьля вясельля і мог бы сустрэцца зь пісьменьнікам, Віктора Юго ўжо не было сярод жывых.

Хувэналь і Фэрміна суцешыліся тым, што прывезьлі сумесны ўспамін пра сьнежны вечар, калі іх заінтрыгавала група людзей, што стаяла насуперак непагодзе каля маленькай кнігарні на бульвары Капуцынаў, – выявілася, што ў краме знаходзіўся Оскар Ўайлд. Калі, зрэшты, ён выйшаў з падкрэсьленай элегантнасьцю, людзі акружылі яго і сталі прасіць аўтографы, падсоўваючы аўтару ягоныя кнігі. Доктар Урбіна спыніўся, каб проста паглядзець, аднак яго імпульсіўная жонка схацела перайсьці вуліцу і атрымаць аўтограф на тым, што, як ёй здалося, падыходзіла замест кнігі: на выдатнай пальчатцы са скуры газэлі, доўгай, гладкай, мяккай, аднаго колеру са скурай маладой пашлюбёнкі. Яна была ўпэўненая, што такі вытанчаны чалавек ацэніць жэст. Але муж рашуча запярэчыў, і, калі яна ўсё ж паспрабавала гэта зрабіць, не зьвяртаючы ўвагі на ягоныя довады, ён адчуў, што не перажыве падобнага сораму.

– Калі ты толькі пяройдзеш вуліцу, – сказаў ён, – дык, вярнуўшыся, знойдзеш мяне мёртвым.

Такімі былі яе натуральныя паводзіны. Мінула менш за год пасьля шлюбу, і яна ўжо паводзіла сябе ў сьвеце са спрытам, зь якім яшчэ дзяўчынкай царавала ў глухой глыбінцы Сан-Хуан-дэ-ля-Сіенага. Паводзіла сябе, нібыта нарадзілася зь велікасьвецкімі звычаямі. Яна свабодна стасавалася зь незнаёмцамі, што дужа дзівіла мужа, і мела талент таямнічага паходжаньня – разумецца па-кастыльску з кім заўгодна і дзе заўгодна. «Мовамі трэба валодаць, калі мусіш штосьці прадаць, – гаварыла яна ўсьмешліва. – А калі ідзеш набываць, усялякі цябе зразумее, на якой бы мове ты ні зьвяртаўся». Цяжка было ўявіць сабе чалавека, які б так хутка і радасна засвоіў штодзённае жыцьцё Парыжу, яна зь любоўю прыгадвала гэты горад, нягледзячы на яго няспынны дождж. Аднак, калі Фэрміна Даса вярнулася дамоў, поўная ўражаньняў, стомленая дарогай, напаўсонная ад цяжарнасьці, і яе ў порце найперш спыталі, як ёй эўрапейскія дзівосы, яна адказала сьцісла, зь непераможным карыбскім акцэнтам:

– Шмат шуму зь нічога.

Удзень, калі Флярэнтына Арыса ўбачыў Фэрміну Дасу на бабінцы Катэдральнага сабору ды заўважыў, што яна прыкладна на шостым месяцы цяжарнасьці і цалкам асвоілася з новым абліччам велікасьвецкай жанчыны, ён канчаткова вырашыў зрабіць сабе імя й стаць заможным з тым, каб заслужыць ейнае каханьне. Ён нават не падумаў пра відавочную перашкоду – шлюб, бо адначасна вырашыў, нібыта гэта залежала ад яго, што доктар Хувэналь Урбіна мусіць памерці. Ён не ўяўляў, калі і як, галоўным было тое, што падзея, якую ён прымеркаваў, непазьбежная, вось ён і будзе цярпліва чакаць хоць да сканчэньня вякоў.

Ён пачаў з таго, што без папярэдняй дамовы зьявіўся ў канторы Леона ХІІ, старшыні Рады дырэктараў і генэральнага дырэктара Карыбскай параходнай кампаніі, і сказаў яму, што гатовы скарыцца і прыме любую ягоную прапанову. Дзядзька быў пакрыўджаны на яго за тое, што пляменьнік адмовіўся ад добрай пасады тэлеграфіста ў Вілья-дэ-Лейвэ, але ўсё ж паддаўся, бо быў упэўнены, што людзі не нараджаюцца раз і назаўсёды ў дзень, калі маці прыносіць іх у сьвет, – жыцьцё змушае іх не аднойчы перанараджаць саміх сябе. Апрача таго, удава ягонага брата памерла летась, так і не дараваўшы мужавай нявернасьці, але і не пакінуўшы нашчадкаў. Адным словам, ён уладкаваў прыблуднага пляменьніка на працу.

  * Мампокс – сталіца правінцыі Балівара ў Калюмбіі.

   
Гэта было тыповае для дона Леона ХІІ Ляайсы рашэньне. Пад панцырам бяздушнага камэрсанта хаваўся геніяльны летуценьнік, які быў здольны заснаваць крыніцу ліманаду ў пустэльні Гуахіра і патапіць у сьлязах шматлюдныя пахаваньні душаразьдзіральным сьпевам «In questa tomba oscura»*. Ён быў кучаравым і губатым, рыхтык як фаўн, адно што не хапала ліры ды ляўровага вянка, каб стацца дакладна падобным да вобразу падпальшчыка Нэрона ў хрысьціянскай міталёгіі. Вольны ад кіраўніцтва кампаніяй і адвечных праблемаў з навігацыяй, ён прысьвяціў час папаўненьню свайго лірычнага рэпэртуару. Больш за ўсё ён любіў сьпяваць на пахаваньнях. У яго быў голас галерніка, не пастаўлены, але з уразьлівым дыяпазонам. Хтосьці распавёў яму, што Энрыка Каруза** мог разьбіваць ушчэнт крышталёвыя вазы сілаю свайго голасу, і тады на працягу многіх гадоў ён спрабаваў рабіць тое ж самае нават з аконнымі шыбамі. Сябры, вяртаючыся з далёкіх вандровак па белым сьвеце, прывозілі яму найтанчэйшыя вазы і ладзілі адмысловыя сьвяты, каб ён, урэшце, ажыцьцявіў сваю мару. Усё было дарэмна. Але ў глыбіні грымотнага голасу паблісквала кволае сьвятло пяшчоты, ад якога ўзьнікалі расколіны ў сэрцах слухачоў, нібыта ў крышталёвых вазах вялікага Каруза. Менавіта таму ён быў так чаканы на пахаваньнях. Толькі аднойчы, калі яму прыйшла да галавы думка засьпяваць «When wake up in Glory»*, гожую і кранальную пахавальную песьню зь Люізіяны, капэлян загадаў яму змоўкнуць, бо ня мог трываць лютаранскага пранікненьня ў ягоны каталіцкі касьцёл.

  * «У гэтай цёмнай магіле» – італьянская жалобная песьня.

** Каруза, Энрыка (1873–1921) – італьянскі тэнар, майстар бэльканта.

   
Так, між справаю сьпяваючы опэрныя партыі і нэапалітанскія сэрэнады, ён праявіў камэрцыйны талент і непераможны прадпрымальніцкі дух, якія ў эпоху найвышэйшага росквіту зрабілі зь яго магната рачнога суднаходзтва. Ён узьняўся зь нічога, як і ягоныя нябожчыкі браты, і ўсе яны дасягнулі, чаго хацелі, насуперак сораму, пячатку якога несьлі як пазашлюбныя, і, апрача таго, непрызнаныя і пазьней сыны. Гэта былі вяршкі гэтак званай тады «арыстакратыі прылаўка», сьвяцілішчам якой стаўся Камэрцыйны клюб. Аднак, ужо маючы сродкі і мажлівасьць жыць, як той рымскі імпэратар, на якога ён быў падобны, дзядзька Леон ХІІ не пакінуў старога гораду. Гэта было зручна для працы; ён жыў з жонкай і трыма дзецьмі так сьціпла і ў такім простым доме, што ніколі ня здолеў пазбыцца славы скнары. Адзіная раскоша, якую ён сабе дазволіў, была, па сутнасьці, яшчэ прасьцейшай: домік ля мора, за дзьве лігі ад канторы, усю мэблю якога складалі шэсьць самаробных крэслаў, суднік і гамак на тэрасе, каб паляжаць і падумаць у нядзелю. Лепш за ўсіх ён сам назваў сябе, калі хтосьці кінуў яму ў твар, што ён багаты.

– Я не багаты, – адказаў ён. – Я жабрак пры грошах, а гэта зусім іншае.

Гэты дзіўны спосаб мысьленьня, які аднойчы пахвалілі ў публічнай прамове, назваўшы вельмі мудрым вар’яцтвам, дазволіў Леону ХІІ адразу разгледзець у Флярэнтына Арысу тое, што ніхто ў ім ня бачыў ні да таго, ні пасьля. З таго дня, як пляменьнік зьявіўся ў канторы прасіць працу са сваім жалобным выглядам і дваццацю сямю бессэнсоўна пражытымі гадамі, дзядзька пачаў выпрабоўваць яго з казарменнай суворасьцю, якая магла зламаць самага нязломнага. Але пляменьніка застрашыць не ўдалося. І ніколі не падазраваў дзядзька Леон ХІІ, што Флярэнтынава стойкасьць ішла не ад неабходнасьці выжыць, не ад плебэйскай упартасьці, перададзенай яму бацькам, а ад жарснага каханьня, і што ні адна перашкода на сьвеце ня здолела б зьбіць яго з абранага шляху.

Найцяжэйшымі былі першыя гады, калі яго прызначылі пісарам Генэральнай дырэкцыі, на пасаду, нібыта знарок прыдуманую пад яго. Лятары Тугут, які калісьці вучыў Леона ХІІ музыцы, якраз і параіў яму прызначыць пляменьніка на працу, зьвязаную зь пісаньнем, бо малады чалавек быў нястомным спажыўцом літаратуры, праўда, хутчэй, дрэннай, чымся добрай. Дзядзька Леон ХІІ не зьвярнуў увагі на ўдакладненьне пра катэгорыі чытанак, якія праглынаў пляменьнік, бо пра яго асабіста Лятары Тугут колісь таксама сказаў, што ў яго, маўляў, не было горшага вучня на сьпеў, а пры тым ён пазьней змушаў плакаць нават надмагільныя камяні. Так ці інакш, немец меў рацыю менавіта ў тым, што Флярэнтына Арыса пісаў любую паперу з такой жарсьцю, што нават афіцыйныя дакумэнты ў яго былі падобнымі да любоўных лістоў. Як ён ні стараўся, дэклярацыі пагрузкі атрымліваліся рыфмаваныя, а звычайныя камэрцыйныя лісты дыхалі лірызмам, празь які ім бракавала аўтарытэтнасьці. Аднойчы дзядзька зьявіўся ў канторы са стосам карэспандэнцыі, якую ён не адважыўся падпісаць сваім імем, і даў пляменьніку апошнюю мажлівасьць для выратаваньня душы.

– Калі ты ня здольны напісаць звычайны камэрцыйны ліст, дык пойдзеш прыбіраць сьмецьце на прыстані, – сказаў ён.

Флярэнтына Арыса прыняў выклік. Ён высіліўся адужаць самога сябе, каб засвоіць зямную прастату камэрцыйнае прозы, пераймаючы ўзоры з натарыяльных архіваў з такім дбаньнем, зь якім колісь пераймаў стыль улюбёных паэтаў. У тыя дні ён бавіў вольны час каля Натарыяльнае брамы: дапамагаў непісьменным закаханым пісаць духмяныя лісты, каб разгрузіць уласнае сэрца ад словаў каханьня, якія нельга было ўпісаць у мытныя справаздачы. Але праз шэсьць месяцаў ён, як ні круці, усё ж ня здолеў скруціць шыю свайму ўпартаму лебедзю. Так што, калі дзядзька Леон ХІІ зноў прыйшоў з нараканьнямі, ён усё-ткі здаўся, але з пэўным гонарам.

– Мяне цікавіць толькі каханьне, – сказаў ён.

– Бяда ў тым, – адказаў дзядзька, – што без рачной навігацыі няма і каханьня.

Ён выканаў пагрозьлівае абяцаньне і паслаў пляменьніка прыбіраць сьмецьце на прыстані, але даў слова, што будзе прасоўваць яго крок за крокам па службовай лесьвіцы, пакуль той ня знойдзе сябе. Так і здарылася. Не было працы, здольнай яго зламіць, якая б цяжкая альбо зьневажальная яна ні была: ён не адчайваўся празь мізэрны заробак, ніколі не губляў сваёй непарушнай спакойнасьці перад грубасьцю кіраўніцтва. Аднак нельга сказаць, каб усё гэта рабілася ад наіўнасьці: хто пераходзіў яму дарогу, той атрымліваў па заслугах, бо ён быў здольны на ўсё і дзейнічаў з разбуральнай рашучасьцю, нягледзячы на свой бездапаможны выгляд. Як прадбачыў і хацеў дзядзька Леон ХІІ, ён зьведаў усе таямніцы прадпрыемства, прайшоў праз усялякія пасады за трыццаць гадоў адданай і настойлівай працы, праз мажлівыя і немажлівыя выпрабаваньні. На ўсялякай пасадзе ён выяўляў выдатныя здольнасьці, вывучаючы кожную дэталь патаемнага мэханізму гэтак адмыслова, як паэзію, але ніколі не перамог у барацьбе за жаданы трафэй, – ён так і ня склаў зносна ніводнага камэрцыйнага ліста. Ён ня ставіў перад сабою такой мэты і нават ня думаў пра гэта, але давёў сваім жыцьцём, што ягоны бацька меў рацыю, калі паўтараў да апошняга ўздыху: няма людзей з больш ясным мысьленьнем, няма больш упартых каменячосаў ці небясьпечных і практычных адміністратараў, чымся паэты. Так, прынамсі, апавядаў яму дзядзька Леон ХІІ, які почасту размаўляў з пляменьнікам пра бацьку ў хвіліны сардэчнае блізіні, ствараючы перад ім вобраз чалавека, які нагадваў не прадпрымальніка, а летуценьніка.

Дзядзька апавядаў, што Пій V Ляайса карыстаўся кантораю ня так для нястомнае працы, як для ўцехі, і заўсёды сыходзіў з дому па нядзелях, нібыта дзеля таго, каб прыняць груз альбо выправіць карабель. Больш за тое, на складзкім двары ён загадаў уладкаваць сьпісаны кацёл з параходным гудком, і хто-небудзь гудзеў, калі яму было патрэбна, навігацыйным кодам на выпадак, калі б жонка раптам стала прыслухоўвацца, каб праверыць яго. Дзядзька Леон ХІІ быў упэўнены, што Флярэнтына Арысу запачалі на пісьмовым стале ў дрэнна зачыненым пакоі параходнай канторы сьпякотным нядзельным днём, пакуль жонка ягонага бацькі чула разьвітальныя гудкі карабля, які ніколі і нікуды не адплыў. Калі жонка дазналася пра гэта, ужо было позна, бо муж да таго часу памёр. Яна намнога яго перажыла, атручаная горыччу сваёй бязьдзетнасьці, і ў сваіх малітвах яна прасіла Бога пра вечны праклён пазашлюбнаму сыну.

Бацькаў вобраз хваляваў Флярэнтына Арысу. Маці распавядала пра яго як пра чалавека без камэрцыйнага пакліканьня, які ўцягнуўся ў рачныя справы толькі таму, што яго большы брат быў вельмі блізкім супрацоўнікам нямецкага камандора Ёгана Б. Эльбэрса, заснавальніка рачной навігацыі. Браты былі пазашлюбнымі дзецьмі аднае маці, што працавала кухаркай і нарадзіла іх ад розных мужчынаў, і яны захавалі прозьвішча маці і былі названыя імем рымскага папы, абранага наўздагад у царкоўным календары, акрамя дзядзькі Леона ХІІ, – яго назвалі імем апостальскага намесьніка, які ачольваў касьцёл, калі ён нарадзіўся. Флярэнтына звалі дзядулю братоў па матчынай лініі, так што сын Трансыты Арысы атрымаў гэнае імя праз цэлае пакаленьне першасьвятароў.

Флярэнтына захоўваў сшытак, дзе бацька запісваў вершы пра каханьне, на якія яго натхніла Трансыта Арыса. Бачыны былі аздобленыя працятымі стралой сэрцамі. Дзьве абставіны зьдзівілі Флярэнтына. Першай быў бацькаў почырк, ідэнтычны почырку Флярэнтына, хоць апошні абраў яго на ўласны густ са шматлікіх шрыфтоў, прадстаўленых у падручніку па каліграфіі. Другая праявілася, калі ён знайшоў у бацькавых допісах фразу, якую ўважаў за сваю, а напісаная яна была бацькам задоўга да таго, як сын нарадзіўся: «Балюча паміраць толькі тады, калі гэта сьмерць не ад каханьня».

Флярэнтына таксама бачыў два бацькавыя партрэты. Першы здымак быў зроблены ў Санта-Фэ, калі бацька яшчэ быў таго самага, як ён, узросту, калі ўпершыню яго ўбачыў. Стаяў бацька ў футры, нібыта на яго насунулі скуру карнавальнага мядзьведзя, ён прыхіліўся да п’едэсталу помніка, ад якога на фота былі відны адно што крагі, і тое не да канца. Побач зь ім стаяў хлапчук – гэта быў Леон ХІІ у фуражцы капітана карабля. На другім здымку бацька стаяў з групаю байцоў, няведама, праўда, якой па ліку вайны, яго вінтоўка была даўжэйшая за астатнія, а парахавы пах вусоў можна было адчуць нават праз фота. Ён быў лібэралам і масонам, як і ягоныя браты, аднак хацеў, каб сын пайшоў у сэмінарыю. Флярэнтына Арыса не знаходзіў падабенства да бацькі, як яму казалі, але, паводле словаў дзядзькі Леона ХІІ, Пію V таксама вымаўлялі за лірызм у дакумэнтах. Як бы там ні было, вонкавага падабенства не адчувалася ані на здымках, ані ў захаваным вобразе, ані ў скажоным праз каханьне партрэце, што малявала маці і выпраўляў з грацыёзнай жорсткасьцю Леон ХІІ. Аднак Флярэнтына Арыса выявіў, што ён падобны да бацькі, праз шмат гадоў, прычэсваючыся перад люстэркам, і толькі тады ўцяміў: чалавек разумее, што пачынае старэць, калі знаходзіць падабенства з бацькам.

Ён не прыгадваў яго на вуліцы Вэнтанас. Ён нібыта ведаў, што пэўны час бацька заставаўся там начаваць на пачатку яго каханьня да Трансыты Арысы, але пасьля родаў больш не заходзіў. На працягу многіх гадоў пасьведчаньне аб нараджэньні было нашым адзіным дакумэнтам для вызначэньня асобы, дакумэнт жа Флярэнтына Арысы, згодна з запісам прыходзкага касьцёлу Сьвятога Тарыбіё, цьвердзіў, што ён – пазашлюбны сын пазашлюбнае дачкі, бязмужняе грамадзянкі Трансыты Арысы. У паперы не фігуравала імя бацькі, які, аднак, прыняў на сябе ўтрыманьне сына і ўпотайкі выконваў свой доўг да апошняга дня жыцьця. Сацыяльнае становішча зачыніла перад Флярэнтына Арысам дзьверы сэмінарыі, але таксама пазбавіла яго ад вайсковае службы ў самую крывавую эпоху войнаў, бо ён быў адзіным сынам самотнай жанчыны.

Штопятніцы пасьля школы ён сядаў ля канторы Карыбскай параходнай кампаніі і праглядаў кніжку з карцінкамі жывёльнага сьвету, прытым гэта паўтаралася так часта, што яна ўжо проста развальвалася. Бацька ўваходзіў у кантору, ня гледзячы на яго, заўсёды ў сурдуце – пазьней Трансыта Арыса перашывала гэтыя сурдуты пад сынавы памеры, – а з твару ён быў дакладнай копіяй Яна Багаслова на аўтары. Калі праз колькі гадзінаў ён выходзіў, дык даваў хлапчуку грошай на тыднёвыя выдаткі, але так, каб не заўважыў нават возьнік. Яны не размаўлялі ня толькі таму, што бацька і не спрабаваў завесьці размову, а яшчэ з-за страху, які адчуваў перад ім сын. Аднойчы, пасьля доўгага, як ніколі, чаканьня, бацька даў яму некалькі манэтаў і сказаў:

– Вазьміце і больш не прыходзьце.

Так Флярэнтына Арыса бачыў яго апошні раз. Але з часам ён дазнаўся, што дзядзька Леон ХІІ, дзесь на дзесяць гадоў маладзейшы за бацьку, і надалей прыносіў грошы маці; ён дапамагаў яшчэ і пазьней, калі Пій V памёр ад дрэнна залечаных колікаў, не пакінуўшы пісьмовых распараджэньняў і не пасьпеўшы пакінуць тастамэнту нават вусна на карысьць адзінага сына, сына вуліцы*.

  * «Калі прачнесься ў зьзяньні» (ангельск.).

   
Флярэнтынава драма падчас ягонай працы пісарам у Карыбскай параходнай кампаніі палягала ў тым, што ён ня здолеў пазьбегнуць лірызму ў лістох, бо бясконца думаў пра Фэрміну Дасу ды так і не навучыўся пісаць, ня думаючы пра яе. Пазьней, калі яго пераводзілі на іншыя пасады, каханьне так поўніла душу, што ён ня ведаў, куды яго падзець, і дарыў яго непісьменным каханым, – бясплатна выводзіў за іх любоўныя пасланьні каля Натарыяльнае брамы. Ён ішоў туды пасьля працы. Скідаў сурдут і акуратна вешаў яго на сьпінцы крэсла, насоўваў нарукаўнікі, каб не запэцкаць кашулю, расшпільваў камізэльку, каб лягчэй думаць, і часам да глыбокае ночы ўздымаў дух бездапаможным людзям звышкранальнымі лістамі. Часьцяком падыходзілі да яго ці то бедная жанчына, у якой былі праблемы з сынам, ці то вэтэран вайны, які настойліва патрабаваў выплаты пэнсіі, ці то чалавек, якога абакралі і які хацеў паскардзіцца ўладам, але як ні імкнуўся Флярэнтына Арыса, ён ня здолеў дапамагчы ім – ён умеў выкарыстоўваць у мэтах перакананьня каго-кольвек толькі форму любоўнага ліста. Ён нават нічога не пытаўся ў новых кліентаў, яму досыць было пабачыць бялкі іхных вачэй, каб пранікнуцца іх станам і пачаць запаўняць бачыну за бачынай неўтаймаваным каханьнем, прытрымліваючыся вернай формулы: пісаць, думаючы пра Фэрміну Дасу, і толькі пра яе. Дзесьці празь месяц яму давялося ўвесьці папярэдні запіс, інакш ён бы патануў у замовах на лісты.

Найпрыемнейшы ўспамін тае пары застаўся ад вельмі баязьлівай, зусім маладзенькай дзяўчыны – яна, дрыжучы ад страху, папрасіла напісаць адказ на толькі што атрыманы ліст, які нельга было пакінуць без адказу, і Флярэнтына Арыса пазнаў па почырку, што ён сам склаў гэты ліст напярэдадні ўвечары. Ён адказаў у іншым стылі, сугучна эмоцыям і веку дзяўчыны, а таксама патрэбным почыркам, бо навучыўся мяняць почырк адпаведна сытуацыі і характару кожнага кліента. Ён склаў ёй ліст, уяўляючы, што гэтак бы адказвала Фэрміна Даса, калі б кахала яго так, як кахае свайго кавалера гэная безабаронная дзяўчына. Праз два дні, зразумела, ён мусіў складаць ліст жаніха з почыркам, стылем і той ступеню каханьня, якія ён яму прыпісаў у першым лісьце, і вось так ён аказаўся ўцягнутым у палкую перапіску з самім сабой. Не мінуў і месяц, як абое паасобку прыйшлі аддзячыць яму за прапанову ў лісьце жаніха, якая была прынятая з радасьцю ў адказе дзяўчыны: яны зьбіраліся ажаніцца.

Толькі калі ў іх нарадзілася дзіця, у выпадковай гутарцы яны выявілі, што іхныя лісты былі напісаны адным пісарам, і ўпершыню прыйшлі разам да Натарыяльнае брамы, каб прасіць яго стацца хросным бацькам немаўляці. Флярэнтына Арыса прыйшоў у такое захапленьне ад практычнай рэалізацыі ягонай мары, што знайшоў неяк час і напісаў «Дапаможнік для закаханых». Вядома, ён напісаў больш паэтычна і дэталёва за тыя брашуры, якія тады прадавалі на кожным рагу за дваццаць сэнтава, і якія амаль увесь горад ужо ведаў на памяць. Ён прывёў да ладу ўяўныя сытуацыі, у якіх маглі апынуцца Фэрміна Даса і ён, і для кожнай зь іх напісаў некалькі ўзораў і мажлівыя альтэрнатыўныя адказы. Нарэшце, ён сабраў каля трох тысячаў аркушаў у трох тамах, таўстых, як слоўнік Каваруб’яса, але ніводзін выдавец гораду не рызыкнуў іх надрукаваць, так што твор апынуўся недзе на гарышчы зь іншымі паперамі былых часоў. Трансыта Арыса рашуча адмовілася адкопваць збаны і пусьціць на вецер тое, што ашчаджала ўсё жыцьцё, дзеля недарэчнага выдавецкага шаленства. Шмат гадоў пазьней, калі Флярэнтына Арыса меў уласныя сродкі на выданьне трохтамовіка, ён з горыччу даведаўся, што лісты каханьня ўжо выйшлі з моды.

Пакуль ён рабіў першыя крокі ў Карыбскай параходнай кампаніі ды задарма пісаў лісты каля Натарыяльнае брамы, сябры юнацтва ўжо былі ўпэўненыя, што гублялі яго паступова, але беззваротна. Так яно і было. Па вяртаньні зь незабыўнай рачной вандроўкі ён яшчэ бачыўся зь некаторымі сябрамі са спадзевам, што неяк зь іхнай дапамогі згасіць успамін пра Фэрміну Дасу. Ён гуляў зь імі ў більярд, хадзіў на свае апошнія танцы, аддаваўся азарту, калі дзяўчыны разыгрывалі яго ў лятарэю, займаўся ўсім, што здавалася добрым сродкам, каб зноўку стацца тым, кім ён быў. Пазьней, калі дзядзька Леон ХІІ прызначыў яго на пасаду працаўніка кампаніі, ён стаў гуляць у даміно з калегамі па працы ў Камэрцыйным клюбе, і яны пачалі прызнаваць у ім свайго чалавека, – ён ужо гаварыў толькі пра справы навігацыйнага прадпрыемства і называў яго ня поўнай назвай, а толькі абрэвіятурай: КПК. Ён зьмяніў нават рэжым харчаваньня. Да тае пары за сталом ён быў абыякавым і неразборлівым, а тутака стаў прытрымлівацца ўмеранай і суворай дыеты, і не парушыў яе ажно да скону: кубак кавы на сьняданак, порцыя рыбы з рысам на абед, кава з малаком і кавалкам сыру на вячэру. Каву піў ён у любы час, у любым месцы і пры розных абставінах, да трыццаці філіжанак за дзень: гэта быў настой, падобны на сырую нафту, ён гатаваў яе асабіста і трымаў пад рукою ў тэрмасе. Ён зьмяніўся, насуперак свайму намеру і жаданьню захавацца такім, якім быў да сьмяротнага правалу ў каханьні.

І сапраўды, ніколі ўжо яму не было суджана вярнуцца да таго нявіннага стану. Фэрміна Даса так і заставалася адзінай мэтай ягонага жыцьця, і ён быў так упэўнены, што рана ці позна яны будуць разам, што падгаварыў Трансыту Арысу працягваць узнаўленьне дому, каб ён быў гатовы да таго, каб прыняць яе ў любы момант, як толькі адбудзецца цуд. І маці зрэагавала ня так, як на прапанову выданьня «Дапаможніка для закаханых», тут Трансыта Арыса зайшла вельмі далёка: набыла дом у растэрміноўку і пачала поўную рэканструкцыю. Яны зрабілі гасьцёўню там, дзе была спальня, збудавалі на другім паверсе адну спальню для шлюбнае пары і другую – для меркаваных дзяцей, абедзьве даволі вялікія і сьветлыя, а на тым месцы, дзе колісь месьцілася тытунёвая фабрыка, разьбілі вялізны сад з рознымі відамі ружаў – ім Флярэнтына Арыса прысьвячаў свой час на золку. У знак пашаны да мінулага рамонтам не зачапілі памяшканьне галянтарэйнай крамы. За перагародкай, дзе спаў Флярэнтына Арыса, захавалі назаўсёды нацягнуты гамак і вялікі стол, завалены кніжкамі, але ён перасяліўся на другі паверх, у пакой, які меркаваўся пад шлюбную спальню. Гэта быў найвялікшы і найсьвяжэйшы пакой у доме, з выхадам на ўнутраную тэрасу, дзе было прыемна бавіць час увечары, бо там адчуваліся ласкавы марскі брыз і водар ружаў, пакой таксама адпавядаў суворым адносінам Флярэнтына Арысы да рэчаў. Шурпатыя сьцены былі пабеленыя, з мэблі ён пакінуў турэмную койку, начны столік са сьвечкай у бутэльцы, старую шафу і рукамыйнік са збанам і тазам.

Работы па аднаўленьні цягнуліся амаль тры гады, а іх заканчэньне супала з бурлівым эканамічным уздымам гораду, які адбыўся, дзякуючы пашырэньню рачнога руху і транзытнага гандлю, фактараў, якія падтрымлівалі яго веліч у каляніяльныя часы, і праз больш чым два стагодзьдзі ператварылі яго ў браму Амэрыкі. Але менавіта тады Трансыта Арыса адчула першыя сымптомы невылечнай хваробы. Ейныя даўнія кліенткі састарэлі, пабляклі, сталіся з гадамі больш сьлізкімі, і Трансыта Арыса, якая мела справы зь імі паўжыцьця, не пазнавала іх альбо блытала разьлікі зь імі. Гэта сталася важкай перашкодай для іхных адносінаў, якія складаліся гадамі, бо, захоўваючы ўласны і чужы гонар, яны не падпісвалі ніякіх папераў, давалі і прымалі слова гонару як дастатковую гарантыю. Напачатку ёй здалося, нібыта яна глухне, аднак неўзабаве высьветлілася, што гэта кропля за кропляй выцякае памяць. Так што яна спыніла прадпрымальніцтва, а грошай у збанох хапіла, каб скончыць рамонт дому і набыць мэблю, апрача таго, у яе захаваліся найдаражэйшыя антыкварныя каштоўнасьці гораду, бо іхныя ўладальнікі ня мелі сродкаў, каб іх выкупіць.

Флярэнтына Арысу давялося тады вырашаць шмат праблемаў, якія накінуліся на яго адначасна, аднак ён не спыніў, а, хутчэй, памножыў прыгоды патаемнага паляўнічага. Пасьля досьведу з Назарэцкай удавой, якая адкрыла яму шлях да блуднай любові, ён працягваў паляваць на сіроцкіх начных птушак на працягу некалькі гадоў, усё яшчэ сілкуючы спадзеў на суцяшэньне без каханай Фэрміны Дасы. Аднак з часам ён ужо ня мог сказаць пра сваю звычку, што яна склалася як безвыходная патрэба душы ў нудоце. Ён усё радзей наведваў матроскі гатэль, ня столькі таму, што той яго больш ня вабіў, як праз усьведамленьне, што рызыкуе быць пазнаным пры пікантных абставінах. Аднак у трох тэрміновых выпадках ён зьвярнуўся да сродку, так ужыванага ў іншай, не пражытай ім эпосе: пераапранаў у мужчынскае сябровак, якія баяліся трапіць каму-кольвек на вочы, і ўваходзіў зь імі ў гатэль, удаючы начных гулякаў. Аднак, прынамсі, двойчы хтосьці заўважыў, што ён з прыяцелем ішоў ня ў бар, а ў асобны пакой, і ўжо даволі падарваная рэпутацыя Флярэнтына Арысы атрымала апошні ўдар. Нарэшце, ён кінуў хадзіць у гатэль, і калі зрэдчас гэта здаралася, дык ня дзеля таго, каб адвесьці душу, а наадварот, каб знайсьці прытулак і адпачыць ад шалёных амураў.

Ледзь пакінуўшы кантору а пятай вечара, ён пачынаў аблётваць тэрыторыю, як ястраб-куракрад. Напачатку задавальняўся тым, што прапаноўвала ноч. Ён знаёміўся з прыслужніцамі ў парках, мурынкамі на рынку, франтаватымі модніцамі на пляжах, амэрыканкамі зь нью-арлеанскіх параходаў. Ён вёў іх да прыбярэжных скалаў, дзе з заходам сонца паўгораду займалася тым жа, вёў іх куды мог, а часам і куды ня мог, бо нярэдка выпадала забягаць у змрочны пад’езд і рабіць гэта як-небудзь за дзьвярыма.

Маяк заўсёды заставаўся надзейным прытулкам, ён з настальгіяй згадваў яго ўжо ў старасьці, калі падобныя праблемы засталіся ззаду, бо тое было месца, нібы знарок створанае для шчасьця, асабліва ўначы, і ён нават думаў тады, што пэўная эманацыя ягонага каханьня абавязкова мусіла перадавацца маракам з кожнай успышкай маяка. Так што ён па-ранейшаму зьяўляўся на маяку часьцей, чымся дзе-кольвек, і ягоны сябра, даглядчык маяка, прымаў яго з задавальненьнем і пры гэтым рабіў выгляд апошняга дурня, што больш за ўсё супайковала пужлівых птушак. Каля маяка стаяла хаціна, літаральна на краю скалы, аб якую біліся і з грукатам разьбіваліся хвалі. Там любошчы былі больш працінальнымі, бо прымалі адценьне крушэньня ў адкрытым моры. Аднак пасьля першае ночы Флярэнтына Арыса аддаў перавагу вежы маяка, бо адтуль быў відзён увесь горад, агні рыбацкіх лодак у моры і нават сьвятло аддаленых багнаў.

Да тае эпохі адносяцца спрошчаныя Флярэнтынавы тэорыі пра сувязь фізычных дадзеных жанчыны зь яе любоўнымі здольнасьцямі. Ён пазьбягаў жанчын пачуцьцёвага тыпу, якія нібыта былі гатовыя праглынуць жыўцом хоць каймана, але ў ложку зазвычай былі найбольш пасіўнымі. Ягоны тып быў супрацьлеглы: ён любіў хударлявых жабак, якім ніхто з мужчынаў не глядзеў усьлед. Ад іх нічога не заставалася, калі яны распраналіся, і аж сьлёзы прабіралі – так храбусьцелі іхныя косьці пры першым кантакце, аднак яны якраз і маглі вытрыбушыць ушчэнт ды выкінуць у сьметніцу вантробы любога балбатуна, што хваліўся сваімі перамогамі. Флярэнтына Арыса пачаў было запісваць свае папярэднія назіраньні дзеля таго, каб скласьці практычны дадатак да «Дапаможніка для закаханых», але праект напаткаў лёс асноўнага рукапісу, калі Аўсэнсія Сантандар, якая, бы старая мудрая сучка, разьдзерла яго, расшкуматала, паставіла дагары нагамі, падкінула, апусьціла ды наноў нарадзіла, рыхтык як немаўля, разьбіла ўшчэнт усе тэарэтычныя высновы і навучыла Флярэнтына толькі таму, што трэба ведаць для каханьня: мудрэй за жыцьцё нічога не прыдумаеш.

Аўсэнсія Сантандар жыла ў шлюбе дваццаць гадоў, нарадзіла трох дзетак, якія таксама перажаніліся і займелі дзяцей, так што яна ганарліва лічыла сябе найлепшай у ложку бабуляй. Ніхто дакладна ня ведаў, ці яна кінула мужа, ці ён кінуў яе, а мо абое кінулі адно аднаго, калі ён сышоў да сваёй сталай палюбоўніцы, а яна адчула свабоду прымаць адкрыта, праз парадныя дзьверы капітана рачнога парахода, якога звалі Расэнда дэ ля Роса, – датуль яна шмат разоў пускала яго ўначы праз чорны ход. Якраз капітан і прывёў да яе Флярэнтына Арысу.

Капітан запрасіў яго на абед і прынёс з сабою абплеценую бутлю самагонкі і інгрэдыенты найвышэйшага гатунку для славутага санкоча*, якое магчыма было прыгатаваць толькі з тлустай кураціны, пяшчотнай цяляціны, мяса вепрука, які добра паваляўся ў сялянскім хляве, і цудоўнай гародніны з надрэчных сёлаў. Аднак Флярэнтына Арыса зь першага моманту быў не ў такім захапленьні ад выдатных страваў ці ад пышных формаў гаспадыні, як ад прыгажосьці ейнага дому. Яму даспадобы быў дом, сьветлы і сьвежы, з чатырма вялізнымі вокнамі, якія выходзілі да мора і, з двара, на старое места. Спадабаліся дзівосныя рэчы, якія надавалі гасьцёўні незвычайны і адначасна суворы выгляд, з усімі рамеснымі сувэнірамі, якія капітан Расэнда дэ ля Роса прывозіў з кожнай вандроўкі да тае пары, пакуль у доме заставалася вольнае месца. На тэрасе з краявідам на мора сядзеў на абручы малайскі какаду зь неверагодна белым пер’ем і такім засяроджаным спакоем, што было над чым задумацца. Гэта была найпрыгажэйшая птушка, якую калі-небудзь бачыў Флярэнтына Арыса.

  * Un hijo de la calle; шляхетны прыдомак прозьвішча Хувэналя Ўрбіна – таксама de la Calle.

   
Капітан Расэнда дэ ля Роса ўзрадаваўся радасьці свайго госьця і падрабязна распавёў яму гісторыю кожнае рэчы. Апавядаючы, ён піў самагон маленькімі, але частымі глыткамі. Стваралася ўражаньне, што гэты гігант быў створаны з жалезабэтону: вялізны, увесь пакрыты валасамі, за выключэньнем галавы, зь вялікім, як пэндзаль маляра, вусам, непаўторным голасам партовае лябёдкі і надзвычайнай ветлівасьцю. Але не было чалавека на сьвеце, здольнага піць, як ён. Да таго, як сесьці за стол, ён выжлукціў палову бутлі і раптам з грукатам абрынуўся ніцма на паднос, на якім Аўсэнсія Сантандар падавала напоі і кубкі. Аўсэнсія Сантандар была вымушаная папрасіць дапамогі, і яны разам пацягнулі нерухомае цела кіта-небаракі ды распранулі яго, бо ён ужо спаў. Потым, у парыве натхненьня, за які Аўсэнсія Сантандар і Флярэнтына Арыса былі ўдзячныя ўдаламу раскладу зораў нябесных, яны распрануліся ў суседнім пакоі, не дамаўляючыся, без найменшага намёку на што-кольвек альбо намеру, і працягвалі распранацца на працягу доўгіх сямі гадоў і калі толькі маглі, то бок, калі капітан быў у плаваньні. Рызыкі раптоўных прыходаў не было, бо капітан меў добрую марацкую звычку і заўсёды папярэджваў пра вяртаньне ў родны порт гудком парахода, нават на золку: напачатку трыма доўгімі рыкамі для жонкі зь дзевяцьцю дзецьмі, а потым двума перарывіста мэлянхалічнымі – для палюбоўніцы.

Аўсэнсіі Сантандар было пад пяцьдзясят, і гэта заўважалася, але ў яе быў разьвіты выдатны любоўны інстынкт, і не існавала ні саматужных, ні навуковых тэорыяў, каб прытупіць яго. Паводле графіку руху караблёў Флярэнтына Арыса ведаў, калі мог яе праведаць, і зьяўляўся без папярэджаньня ў любы час удзень ці ўначы, і не было выпадку, каб яна яго не чакала. Яна адчыняла яму дзьверы, як бегала ў матчыным доме да сямі гадоў: зусім аголенай і з газавым банцікам на галаве. Яна не давала яму ступіць ні кроку, пакуль не здымала зь яго вопратку, бо цьвёрда верыла, што апрануты мужчына ў доме прыносіць няшчасьце. Гэта выклікала частыя спрэчкі з капітанам Расэнда дэ ля Росам, бо той верыў прымхам і быў упэўнены – паліць аголеным не да дабра, таму любіў пачакаць зь мілаваньнем, толькі б не затушыць нязьменную кубінскую цыгару. Флярэнтына Арыса аддаўся радасьцям аголенасьці. Яна здымала зь яго вопратку зь вялікім задавальненьнем. Толькі зачыніўшы дзьверы, яна не давала яму часу нават для вітаньня, для таго, каб зьняць капялюш і акуляры, пачынала цалаваць яго ўсюды, прымаючы шпаркія пацалункі ў адказ, расшпільваючы гузікі зьнізу ўгору. Напачатку – гузікі прарэхі, за кожны гузік – пацалунак, потым – папругу, а пры канцы – камізэльку і кашулю, пакуль ён не заставаўся, як жывая растрыбушаная рыбіна. Потым яна саджала яго ў залі і здымала зь яго боты, цягнула за калашыны, каб скінуць штаны разам з кальсонамі, што даходзілі да шчыкалатак, вызваляла элястычныя падвязкі на лытках і скідала шкарпэткі. Тады Флярэнтына Арыса спыняў пацалункі, каб зрабіць адзінае, што заставалася пры традыцыйнай цырымоніі: здымаў ланцужок кішэннага гадзіньніка з камізэлькі, здымаў акуляры і клаў гэтыя рэчы ў боты, каб быць упэўненым, што не забудзе іх. Ён заўсёды без выключэньня рабіў так, калі распранаўся ў чужым доме.

Як толькі ён завяршаў цырымонію, яна накідвалася на яго без сэкунды маруджаньня на той самай канапе, дзе толькі што распранала, і толькі зрэдчас – на ложку. Яна падкладвалася пад яго, авалодвала ім для сябе, замкнёная ў сваіх пачуцьцях, рухаючыся навобмацак па ўнутранай цемры, наступала, адступала, мяняла нябачны курс у пошуках іншага, больш слушнага шляху, каб не пацярпець крушэньня на беразе ўласнага ўлоньня. Яна пыталася сама ў сябе і адказвала чмяліным палётам мясцовага дыялекту дзесьці ў змроку. Так, яна ўсё гэта ведала і хацела толькі для сябе, пакуль ня падала, не дачакаўшы ягонае асалоды. Яна правальвалася адна ва ўласную бездань урачыстым выбухам поўнае перамогі, падобнай да сусьветнага землятрусу. Флярэнтына Арыса, зьнясілены і спустошаны, плаваў у лужыне поту з такім уражаньнем, што ён толькі інструмэнт ейнае асалоды, і казаў ёй: «Ты паводзіш сябе так, нібыта я яшчэ адзін». Яна доўга сьмяялася сьмехам вольнае самкі і адказвала яму: «Насупраць, нібыта адным менш». А ў ім заставаўся нядобры асадак, які шэптам падказваў, што яна ненажэрна і прагна праглынае яго. Гэта закранала ягоны гонар, і ён сыходзіў зь цьвёрдым намерам ніколі больш не вяртацца. Аднак раптам ён прачынаўся бяз дай прычыны з жахліва сьветлым адчуваньнем самоты ўначы і згадваў эгаістычную любоў Аўсэнсіі Сантандар, усьведамляючы ейную сутнасьць: гэта пастка шчасьця, якую ён ненавідзеў і якой прагнуў, зь якой нельга было вызваліцца.

Неяк у нядзелю днём, пасьля двух гадоў знаёмства, адчыніўшы дзьверы, яна замест традыцыйнага распрананьня зьняла зь яго акуляры, каб лепей пацалаваць. Такім чынам Флярэнтына Арыса дазнаўся, што яна ўжо пакахала яго. Нягледзячы на тое, што зь першага дня ён адчуваў сябе выдатна ва ўжо любімым, нібы ўласным, доме, ён ніколі не заставаўся больш за дзьве гадзіны, ніколі не начаваў і толькі аднойчы там паабедаў, бо яна афіцыйна запрасіла яго на абед. Насамрэч ён ішоў туды з адной мэтай і заўсёды прыносіў як падарунак адну ружу, а затым зьнікаў да наступнага непрадбачанага візыту. Аднак калі яна зьняла зь яго акуляры для пацалунку, мо праз кранальнасьць учынку, мо таму, што заснулі разам пасьля спакойнага каханьня, яны правялі дзень у вялізным капітанскім ложку. Прачнуўшыся пасьля сіесты, Флярэнтына Арыса яшчэ захоўваў у памяці крыкі какаду, чый пранізьлівы віск супярэчыў прыгажосьці пёраў.

Пераклаў з гішпанскай Карлас Шэрман

Працяг будзе

  * Рагу зь мяса і гародніны.
   
Пачатак  Цалкам 

№ 4 (38) - 2005

да Зьместу

Праект ARCHE

да Пачатку СТАРОНКІ


Ліст у рэдакцыю.   Майстраваньне [mk]. Абнаўленьне [czyk].
Copyright © 1998-2006 ARCHE "Пачатак" magazine
Апошняе абнаўленьне: 2006/01/14