5–2003
» да Зьместу «

ВІЛЕНСКАЯ АНТАЛЁГІЯ
аналітыка • эсэістыка • крытыка • рэцэнзіі

Віленская анталёгія

   
Вільня. Анталёгія
беларускай паэзіі XX ст.

---

Вільня ў беларускай паэзіі — непараўнальная. Няма іншага такога ўласнага імя, чый вобраз злучаў бы найлепшыя вершы ў прадстаўнічую і дастатковую анталёгію нацыянальнае паэзіі. Вільню ў гэтым сэнсе можна параўнаць хіба што з абсалютнымі вобразамі роднага слова, вёскі, маці або самой Беларусі.

Прычына такое ўвагі да старое сталіцы адшукваецца ў народнай творчасьці, дзе Вільня часта губляе сваю прадметнасьць і выступае ў ролі места наогул, гэтаксама, прыкладам, як Дунай згадваецца ў нашых песьнях не як пэўная рака, а як рака наогул. “Рабі пільна, і тут будзе Вільня” — кажа беларуская прымаўка. А яшчэ: “Не адразу Вільня будавалася”, “Язык да Вільні давядзе”...

Такая Вільня досыць шырака адлюстраваная ў казках і ў песьнях (“Дачка-птушка”, “Маладая малодачка зь Вiльні iшла”, “Ой, у Вiльнi, Вiльнi”...), але злучыць іх — задача іншае анталёгіі. Асобнае анталёгіі вартыя і сярэднявечныя хваласьпевы Вільні на лаціне (Мацей Казімер Сарбеўскі, Марцін Флашчыцкі, Язапат Хяльмоўскі...), спэцыфіка якіх — ува ўсхваленьні тагачасных уладцаў, дзе сама Вільня выступае ўдзячным тлом для магнацкіх гімнаў.

Прадметныя рысы вобраз гораду зноў набывае ў вершах паэтаў ХІХ ст. (у польскамоўных творах Яна Чачота і Ўладзіслава Сыракомлі, беларускамоўных — Арцёма Вярыгі-Дарэўскага, Рэніера Мамэрта, Адама Гурыновіча, Францішка Багушэвіча). Але толькі ў ХХ ст. Вільню пачалі апяваць не як горад наогул і не як проста горад, а з усьведамленьнем яе месца і ролі ў гісторыі і культуры Беларусі.

Цяперашняя Анталёгія складзеная паводле храналягічнага прынцыпу і з улікам таго, што храналёгія паэзіі заўсёды крыху ссунутая наперад адносна астранамічнага часу. Інакш кажучы, паэтычнае стагодзьдзе пачынаецца крыху пазьней і сканчаецца крыху пазьней, бо паэзія — эстэтычная рэфлексія, і час, зь якога яна рэфлексуе, павінен пачацца і ўжо ісьці, і яшчэ ісьці, і скончыцца заўсёды раней за рэфлексію. Мэта храналёгіі — адлюстраваць зьменлівасьць гораду ў часе праз эстэтычны водгук і такім чынам убачыць гісторыю Вільні, якой яна была на працягу стагодзьдзя, — праз паэзію, і ўбачыць паэзію — праз гісторыю старой сталіцы.

На працягу ХХ ст. у Вільні дзясятак разоў зьмянялася ўлада (расейская царская і расейская савецкая, польская, нямецкая першай і другой сусьветных войнаў, беларуская савецкая — некалькі тыдняў у 1939-м, літоўская “буржуазная”, савецкая і незалежная...), зьмяняліся мова, назвы вуліц і насельнікі (падчас галакосту з гораду зьнікла асноўнае насельніцтва цэнтральных вуліц — жыды, фактычна іх месца занялі літоўцы, іншыя “неславяне” ў славянскім атачэньні), але нязьменнай засталася сама Вільня — яе ляндшафт і галоўныя помнікі архітэктуры — носьбіты спракаветнага духу.

Апроч храналягічнага, існуе і ўнутраны, ня вылучаны мною, але заўважны падзел. Усе творы могуць быць разьмешчаныя паводле ўмоўнага пункту гледжаньня:

— Жывучы ў Вільні... Гэта — “акварэлісты”, якія ўзнаўляюць адмысловы віленскі настрой: Максім Багдановіч, Натальля Арсеньнева, Уладзімер Жылка, Максім Танк, Алег Мінкін...

— Наяжджаючы ў Вільню... Гэта — “эпікі”, падарожнікі, што апісваюць горад і свой маршрут у ім: Якуб Колас, Міхась Машара, Пімен Панчанка, Максім Танк...

— Згадваючы Вільню... Гэта — “тэматысты”, якія мэтава пішуць уласна “вершы пра Вільню”, яе ролю, значэньне, яе помнікі. Такіх аўтараў большасьць сярод паэтаў эміграцыі і нашых сучасьнікаў.

Апроч вершаў, у гэтую Анталёгію ўключаныя і два непаэтычныя тэксты, якія прысьвечаныя аналізу тэмы Вільні ў беларускім кантэксьце ды Вільні ў беларускай паэзіі (артыкулы Антона Луцкевіча) і ўжо сталі літаратурнымі помнікамі.

Найважнейшае ў гэтай публікацыі — прынцып адбору і разьмяшчэньня вершаў. Няма сумневу, што ў новых выданьнях Анталёгія можа быць істотна дапоўненая, а таксама дарэчна праілюстраваная творамі беларускіх мастакоў ды фатографаў.
 

1909. Цётка
З чужыны

Кракаў, 1 студзеня

Цётка, Алаіза Пашкевіч (1876—1916). Скончыла віленскую 7-клясную вучэльню Веры Прозаравай (1901), пра што ў “Маіх успамінах” піша Юліяна Вітан-Дубейкаўская. У 1904 працавала ў Нова-Вілейскай псыхіятрычнай лякарні, арганізоўвала рабочыя гурткі, пісала і распаўсюджвала праклямацыі (сёньня ёсьць вуліца яе імя ў Новай Вільні). Эміграваўшы, прыяжджала ў Вільню, дзе ўдзельнічала ў выданьні “Нашай Долі”, пра што ёсьць успаміны Аляксандра Ўласава і Якуба Коласа. У 1911 выйшла замуж за літоўскага сацыял-дэмакрата Сьцяпана Кайрыса, які таксама пакінуў пра яе ўспаміны. У 1914 была сястрой міласэрнасьці ў салдацкім тыфозным бараку ў Вільні. У лісьце да Браніслава Тарашкевіча (1916) хворая на сухоты Цётка паведаміла свой апошні віленскі адрас: “Вільня, Зьвярынец, Сасновая, 11”.

Верш “З чужыны” напісаны ў часе навучаньня на філязофскім факультэце Ягелёнскага ўнівэрсытэту ў Кракаве. Упершыню надрукаваны ў “Нашай Ніве” 9 студзеня 1909 г. (№ 2), подпіс: Ц-тка. Друкуецца з нашаніўскае публікацыі і з кн.: Цётка. Творы. — Менск, 1976. С. 89. У апошнім выданьні (Цётка. Выбраныя творы. — Менск: Беларускі кнігазбор, 2001) у камэнтарах дапушчаныя памылкі — няслушна названы нумар “Нашай Нівы” зь першай публікацыяй і псэўданім аўтаркі.

Першы верш Анталёгіі сымбалічна набліжае нас да Вільні з вышыні птушынага палёту. Вобраз места тут удала перадае яго разьмяшчэньне паміж стромых узгоркаў. Зь якога боку ні трапляеш у горад, гэта заўсёды — доўгі, на два-тры кілямэтры спуск.
 

1909. Янка Купала
“Шуман”
(Зь віленскіх абразоў)

Янка Купала, Ян Луцэвіч (1882—1942). Працаваў бібліятэкарам у віленскай бібліятэцы Барыса Даніловіча (з 1908), супрацоўнічаў зь Беларускім Выдавецкім Таварыствам і газэтай “Наша Ніва”, якую рэдагаваў у 1914—1915 гг. Зь Вільняй зьвязаная большая частка творчага даробку Купалы ў дасавецкі час.

Верш “Шуман” упершыню апублікаваны ў часопісе “Полымя” ў 1929 (№ 3). Гаворка ідзе пра рэстаран на вул. Віленскай, 32 (гл.: Справочная книжка о телефонном сообщении г. Вильны на 1910 год. — Вільня, 1910. С. 100). Чаму гэты саркастычны твор не зьявіўся ў свой час на старонках “Нашай Нівы”? Альбо паэт быў наведнікам рэстарану і, яўна гіпэрбалізуючы пачуцьці, пісаў “для сябе”; альбо публікацыя такога вершу магла пашкодзіць сувязям тагачаснай беларускай грамады, што гуртавалася вакол “Нашай Нівы” і, верагодна, мела камэрцыйныя кантакты з “Шуманам” ці кімсьці блізкім да яго.

Тут друкуецца з Поўнага збору твораў (Т. 2. С. 99).

Янка Купала — бадай, адзіны ў гэтай Анталёгіі аўтар, які пісаў пра Вільню саркастычна, легкаважна, часам зьдзекліва і па-ёрніцку. Прычым ня толькі пра рэстараны, у якіх, паводле ўспамінаў Паўліны Мядзёлкі, быў заўсёднікам, але і пра сам горад ды ягоныя помнікі і прыкметнасьці, пра што, у прыватнасьці, сьведчыць наступны прыклад.
 

1910. Янка Купала
Замкавая гара
(Зь вiленскiх абразоў)

Заўважу, што менавіта на вяршыні Замкавай гары, апроч руінаў Гедымінавага замку, знаходзіцца братняя магіла паўстанцаў 1863 году, у тым ліку і Кастуся Каліноўскага. Верагодна, Купала нічога ня ведаў пра гэта, бо ў 1910, за расейскаю ўладай, там усё яшчэ стаяў вайсковы гарнізон, на тэрыторыі якога і былі таемна пахаваныя паўстанцы. У міжваенны час, за польскай уладай, на магіле быў усталяваны крыж працы архітэктара Антона Вівульскага. Аднак гэты помнік зьнік у часе мінулае вайны і пасьля не аднаўляўся. Сёньня магіла каля замкавых муроў зноў ніяк не пазначаная.

Друкуецца паводле Поўнага збору твораў (Т. 2. С. 199).

Апісваючы Замкавую гару, нічога ня ведаў пра магілу паўстанцаў і Якуб Колас.
 

1911. Якуб Колас
Новая зямля

XXІX. На Замкавай гары

Якуб Колас, Канстанцін Міцкевіч (1882—1956). Працаваў у “Нашай Ніве” (1907).

Паводле камэнтароў у Зборы твораў (1974. Т. 6. С. 478), гэтыя два разьдзелы (тут — скарочаныя) датуюцца сакавіком—траўнем 1911 і спачатку ўваходзілі ў вершаванае апавяданьне “Як дзядзька езьдзіў у Вільню і што ён там бачыў” (першая публікацыя: Вольная Беларусь, 1918). Упершыню цалкам паэма “Новая зямля” друкавалася ў 1923. У гэтай Анталёгіі абраная дата 1911 — час стварэньня. Што да часу апісаных падзеяў, дык Андранік Антанян (які зрабіў рэканструкцыю маршруту дзядзькі Антона ў Вільні) прапануе лічыць ім 1900—1901 (зыходзячы з адлюстраванае ў паэме біяграфіі Коласавага роду, калі набывалася зямля) і 1906—1907 (зыходзячы зь першых візытаў у Вільню самога Коласа, калі адбыліся “здымкі з натуры”).
 

1912. Янка Купала
“Лiрнiк Вясковы”

Гэта фрагмэнт вершу, напісанага на 50-я ўгодкі сьмерці Ўладзіслава Сыракомлі. Купала згадвае тут могілкі Роса, дзе на “літаратарскай” горцы магіла Сыракомлі суседзіць сёньня з магіламі некалькіх дзеячоў беларускай культуры і літаратуры (К. Сваяка, Ф. Аляхновіча, Л. Вітана-Дубейкаўскага і іншых). Друкуецца паводле Поўнага збору твораў (Т. 3. С. 89).

1912. Максім Багдановіч
Касьцёл Сьв. Ганны ў Вiльнi

Максім Багдановіч (1891—1917). Сьведамае жыцьцё пражыў у Расеі. У 1911 гасьцяваў у Вільні ў рэдакцыі “Нашай Нівы”. Пасьля гэтага паэт піша цыкл вершаў “Месту” — першы ўрбаністычны цыкл у беларускай паэзіі, як адзначаюць камэнтатары Збору твораў паэта. У гэтую Анталёгію ўключаныя толькі некаторыя вершы цыклу.

Верш “Касьцёл Сьв. Ганны ў Вiльнi” ў цыкл “Месту” не ўвайшоў. Друкуецца з кн.: Максiм Багдановiч. Вянок паэтычнай спадчыны. — Нью-Ёрк — Мюнхен, 1960. С. 60.

Пасьля М. Багдановіча гатычны касьцёл Сьв. Ганны апявалі многія беларускія паэты, зрабіўшы яго адным з галоўных сымбаляў Вільні.
 

1912. Максім Багдановіч
* * *

Друкуецца паводле: Максiм Багдановiч. Вянок паэтычнай спадчыны. — Нью-Ёрк — Мюнхен, 1960. С. 110.

1912. Максім Багдановіч
У Вiльнi
(Санэт)

Друкуецца паводле: Максiм Багдановiч. Вянок паэтычнай спадчыны. — Нью-Ёрк — Мюнхен, 1960. С. 111.
 

1913. Зьмiтрок Бядуля
Касьцёл Сьв. Ганны

Зьмітрок Бядуля, Самуіл Плаўнік (1886—1941). З аўтабіяграфіі (1928): “Першае апавяданьне… было надрукаванае ў “Нашай Ніве” ў 1912 годзе. І вось пасьля надрукаваньня гэтага апавяданьня адбылася вельмі вялікая падзея ў маім жыцьці: рэдакцыя газэты “Наша Ніва” запрасіла мяне ў Вільню на сталую працу. Я, вядома, адразу згадзіўся… Сапраўдную школу самаадукацыі я праходзіў у Вільні, у асяродзьдзі сваіх сутаварышаў — супрацоўнікаў “Нашай Нівы”…” (Пяцьдзесят чатыры дарогі. — Менск, 1963. С. 82.)

Паводле Збору твораў Бядулі (Т. 1. Менск, 1985. С. 397), верш не датаваны аўтарам. У творчым даробку Зьмітрака Бядулі шмат вершаў пра Вільню — на асобную ладную кнігу. Гэта буйныя аб’ёмам імпрэсіі “Віленскія помнікі”, “Жалезны воўк”... і меншыя, напісаныя ў гэткай самай манеры “На замкавай гары”, “...А людзі, як тыя мурашкі”, “На беразе Вяльлі”, рыфмаваныя (“Паходні”) і эсэістычныя (“Сьвятое гэта месца!..”) ды іншыя. Для Анталёгіі абраны адзін верш, які дае ўяўленьне пра эстэтыку астатніх твораў.
 

1914. Андрэй Зязюля
Малiтва да М. Б. Вастрабрамскай

Андрэй Зязюля, Аляксандар Астрамовiч (1878—1921). Быў сьвятаром. Верш датаваны паводле зьвестак Ірыны Багдановіч. Узяты з кн.: Андрэй Зязюля (Кс. Ал. Астрамовiч). З роднага загону. — Вiльня, 1931. С. 31.

Вострая Брама — адна з уязных брамаў места, у якой зроблена капліца і месьціцца цудатворны абраз Маці Божай, што шануецца і каталікамі, і праваслаўнымі. Яшчэ ў ХІХ ст. ў сваіх “Паляўнiчых акварэльках з Палесься” Янка Лучына згадвае гэты абраз менавіта ў кантэксьце праваслаўнай традыцыі — на покуці (“Гаспода вось. На градцы посуд. Чыста ў хаце. // Абраз з выявай Божай Вастрабрамскай Мацi // На покуцi ў вянку”). Вострая Брама і цудатворны абраз — самыя частыя вобразы ў гэтай Анталёгіі. Але ўключаць у яе ўсе вершы, у якіх толькі згадваецца Вастрабрамскі сьвяты абраз, няма сэнсу: далёка ня ўсе гэтыя творы пра Вільню. Згадаю, да прыкладу, “Варожбу” — Засьцянковую аповесьць Алеся Гаруна (Вольная Беларусь, 1917), дзе распавядаецца пра сіротку Эмілю: “Страшна i ўспомнiць далёкi той год // (Чорным яго называе народ), — // Пожасьць з касою па сьвеце хадзiла, // Панну Эмiлью сiроткай зрабiла, // Родных, сямейку зямлёю пакрыла. // Доля, няйначай, — ў яе ўсё руцэ: // Ўзялi паны гадаваць пры дачцэ. // Ўстане, паходзiць i сядзе iзноў, // Б’ець у галоўку гарачая кроў; // Нейкiя ў сэрцы парвалiся тамы, // Твар то збляднее, то зробiцца ў плямы... // Стане прад маткай сьвятой з Вострай Брамы, // Просiць: “Прачыстая, згiнуць ня дай, // Гора адкiнь, ад бяды захавай!”
 

1915. Янка Купала
На вуліцы

Вільня, 15 лютага

Друкуецца паводле Поўнага збору твораў (Т. 4. С. 16). У камэнтарах сьцьвярджаецца, што паэт мае на ўвазе рэстаран “Зялёны Штраль”, але гэты рэстаран ня быў у сутарэньнях. Тут гаворка магла ісьці і не пра рэстарацыю, а пра прыватную кватэру ці нейкі клюб.
 

1916. Максiм Багдановiч
Пагоня

Друкуецца паводле Збору твораў (Т. 1. С. 314).

1918. Антон Навіна
Два цэнтры

За апошнiя паўтраця году Вiльня й Менск — гэтыя два галоўныя цэнтры Беларусi — жылi ў зусiм розных варунках — як палiтычных, так i агульных... Вiльня за час вайны аказалася цэнтрам беларускай культурна-нацыянальнай працы, а Менск — палiтычным цэнтрам…

У Вільні шырэйшая палітычная работа ў грамадзянстве блізка зусім спынілася: затое ўсе беларускія чынныя сілы пакіраваліся на работу культурную — будаваньне школаў, апрацоўваньне школьных кніжак і ўсяго, што патрэбна дзеля школы, ладжаньне навуковых, культурна-нацыянальных і эканамічна-дабрачынных таварыстваў і ўстаноў…

У Менску ўтварылася й першае краёвае прадстаўніцтва Беларусі — Рада Беларускай Народнай Рэспублікі, утварыўся першы выканаўчы орган краёвай улады — Народны Сакратарыят. І ў Менску адбыўся акт апавяшчэньня Беларусі незалежнай дзяржавай.

“Вiльня цi Менск”. Пытаньне, якое з нашых местаў мае быць цэнтрам Беларусi, нам даводзiлася чуць ня раз — асаблiва ад тых спамiж нашых суседзяў, якiя мелi ахвоту ўзяць Вiльню сабе. Але й сёньня, хоць лiтвiны аб’явiлi Вiльню за сталiцу незалежнай Лiтвы, даць адказ на гэтае пытаньне нялёгка: бо культурныя цэнтры не заўсёды разьвiваюцца там, дзе ёсьць цэнтар адмiнiстрацыйны (напр., Кракаў у Польшчы, Львоў у ўкраінцаў). I незалежна ад таго, цi мiж Беларусьсю i Лiтвой будзе праходзiць дзяржаўная мяжа, цi Вiльня апынецца з аднаго цi з другога боку гэнае мяжы, гэты старадаўнi цэнтар культурнага жыцьця ўсяго Беларуска-Лiтоўскага краю будзе заўсёды прыцягваць да сябе культурныя сiлы ўсiх краёвых нацыянальнасьцяў, як архiў мiнуўшчыны, як “пiльны сьведка мiнулых учынкаў”. Тут складзены вялізныя скарбы беларускай культуры, незвычайна багатыя помнікі нашага старога пісьменства. Тут беларусы здаўна закладалі і закладаюць свае навуковыя ўстановы. I калi думка беларускага палiтычнага дзеяча зьвяртаецца сёньня да Менску, думкi вучоных плывуць да Вiльнi.

“Вiльня цi Менск?” Гэтае пытаньне, бясспрэчна, разьвяжа толькi будучыня. Але здаецца, што разьвязка тут можа быць толькi кампрамiсная: Вiльня пры ўсялякiх варунках павiнна абслугоўваць абодва народы, для якiх гэтае места было калыскай у часах нарадзiн iх культуры.

3 красавіка

Антон Навіна, Антон Луцкевіч (1884—1942). З 1906 жыў і працаваў у Вільні. Палітык, пэдагог, літаратурны крытык, аўтар артыкулу “Вільня ў беларускай паэзіі” (гл. у гэтай Анталёгіі).

Артыкул “Два цэнтры” быў зьмешчаны ў віленскай газэце “Гоман”.

У гэтым творы, які можа разглядацца і як імпрэсія, упершыню адкрыта гаворыцца пра культурна-гістарычнае значэньне Вільні для Беларусі, пра тое, “чый” гэта мусіць быць горад у будучыні, а таксама пра суадносіны дзьвюх сталіц — старой і новай, Вільні і Менску. Твор пісаўся ў красавіку, пасьля абвешчаньня БНР у Менску, куды сама ідэя незалежнасьці была прывезеная і адстаяная там віленчукамі. Моцны эмацыйны пачатак і вобразная аргумэнтацыя дазваляюць разглядаць гэты тэкст у асяродку паэтычных твораў, тым больш што ён многае тлумачыць у настроях іншых аўтараў Анталёгіі.
 

1919. Францішак Аляхновіч
Ты, Вільня, мяне ўзгадавала

Францішак Аляхновіч (1883—1944) нарадзіўся ў Вільні. Найбольш ведамы як драматург і аўтар кнігі “Ў кіпцюрох ГПУ”. Жыцьцё і дзейнасьць Аляхновіча шчыльна зьвязаныя зь Вільняй. Загінуў ад рукі невядомага забойцы. Пахаваны на могілках Роса.

Дата напісаньня вершу меркаваная. Паэт кажа пра Вільню то “мачыха”, то “маці”, маючы на ўвазе месца беларусаў у тагачасным горадзе. Пазьней гэты матыў Вільні-мачыхі паўторыць Міхась Машара.

Друкуецца паводле “Хрэстаматыі новай беларускай літаратуры” Ігната Дварчаніна (Вільня, 1927).
 

1920. Алесь Гарун
Днi

Жыву на чацьвёртым паверсе ў гатэлi, саўсiм не выходжу, бо чуюся хвора, праседжую днi прад вакном у фатэлi, — сягоньня... учора... заўчора...

Нi дум, нi пачуцьцяў. Праз дым цыгарэткi за шыбамi вочы ўвесь дзень на папасе: ў тумане там ловяць касьцёлаў сыльвэткi, дым з комiнаў, часам — сход галак на дасе; драты тэлеграфу вiсяць у паветры, мiж iмi калмацяцца тучкi капрызна; запаў небасхiл ў алавяныя нетры, далёка, над грудай Панараў вялiзнай.

...Часьцей за усё пападаецца воку насупраць вакно ад гары, стыль “бароку” крыху непакоiць... Наогул жа днiны праходзяць прыемна: някрыўдна, няўцешна. Сяджу у фатэлi, занятак ядыны — шаптаць: “Усё добра, ўсё добра!..” Хоць... сьмешна!..

Так... Людзi ж... Зьяўляецца зрана дзяўчынка:

— Прыбраць пан пазволiць?

— Так... Але, прыбраць!

— Гарбаты прынесьцi? З цытрынай?

— З цытрынкай! I потым газэты...

— Газэт жа шмат браць?

— Дзьве возьмеш...

Праз хвiлю гатова гарбата, празь пяць хвiль звычайна прыходзяць “кур’еры”, праз квадранс прыбрана. Цi ў буднi, цi ў сьвята, — у дзесяць за ёй зачыняюцца дзьверы, i больш не трывожаць да самай вячэры. Нiхто не трывожыць... Так добра... Бязь меры!..

Алесь Гарун, Аляксандар Прушынскі (1887—1920). У Вільні быў незадоўга да сьмерці ад сухотаў.

У вершы згадваюцца Панары — чарада ўзгоркаў на захадзе Вільні, якія пасьля будуць апетыя і іншымі паэтамі.

Друкуецца паводле: Алесь Гарун. Сэрцам пачуты звон. — Менск, 1991. С. 193.

1921. Ігнат Канчэўскі
Верасьнёвае пано

Ігнат Канчэўскі (1896—1923) нарадзіўся ў Вільні, тутсама памёр ад сухотаў. Найбольш вядомы сваім філязофскім эсэ “Адвечным шляхам”, якое выйшла пад псэўданімам Ігнат Абдзіраловіч. Верш “Верасьнёвае пано” падпісаны псэўданімам Ганна Галубянка.

Друкуецца паводле копіі аўтографу з архіву Андраніка Антаняна.
 

1921. Натальля Арсеньнева
***

Натальля Арсеньнева (1903—1997). З маленства жыла ў Вільні, скончыла тут беларускую гімназію і ўнівэрсытэт. Пасьля другой сусьветнай вайны эмігравала ў ЗША.

Верш узяты зь першага зборніка: Натальля Арсеньнева. Пад сiнiм небам. — Вiльня, 1927. С. 22.

1921. Натальля Арсеньнева
Восень у Вiльнi

Друкуецца паводле: Натальля Арсеньнева. Мiж берагамi. — Нью-Ёрк—Таронта, 1979. С. 15.
 

1924. Казімер Сваяк
Вастрабрамска Мацi Божа

Казімер Сваяк, Кастусь Стаповіч (1890—1926). Нарадзіўся на Віленшчыне, скончыў Віленскую духовую сэмінарыю (1914), быў сьвятаром. Пахаваны ў Вільні на могілках Роса.

Дата напісаньня вершу меркаваная. Друкуецца паводле: Голас Душы. — Рым, 1949. С. 261.

1924. Мiхась Чарот
Атаман

Міхась Чарот, Міхась Кудзелька (1896—1938). Жыцьцём і творчасьцю зь Вільняй ня зьвязаны.

Гэты ўрывак прыведзены як ілюстрацыя “новага кантэксту” Вільні ў беларускай паэзіі — ужо савецкай. Падобныя згадкі старой сталіцы ў міжваенных вершах менскіх паэтаў частыя.

Цэлы пласт савецкіх твораў распавядае пра бальшавіцкія атакі, рэвалюцыйны парыў камунараў, пра камсамольцаў на Лукішках і падобнае. Тутсама і падкрэсьленая сацрэалістычная бесканфліктнасьць. Вось чаму, да прыкладу, ніколі не патрапіць у падобныя анталёгіі верш Уладзімера Дубоўкі “Камсамолка Ганна” альбо “Сёмая гадавіна” Паўлюка Труса зь яе ўтапічнай сусьветнай рэвалюцыяй: “Прыйдзе час, i пад сьцягам свабоды // Павянчаецца зь Нёманам Вiсла // I над Вiльняй зазьзяе пагодай, — // Хай панурыя хмары ня вiснуць!..”

Друкуецца паводле: Міхась Чарот. Выбранае. — Менск, 1982. С. 45.
 

1925. Уладзiмер Жылка
Вершы аб Вільні
І.

ІІ.

Прага

Уладзімер Жылка (1900—1933). Першыя публікацыі і кнігі выйшлі ў Вільні. Ягоны лёс, кароткае жыцьцё і вершы дазваляюць бачыць у Жылку праўдзівага спадкаемцу Максіма Багдановіча. Хіба што ў Багдановічавым жыцьці болей расейскіх адрасоў, а ў Жылкавым ёсьць яшчэ і Прага, навучаньне ў Карлавым унівэрсытэце. Праўда, памёр Жылка ўсё ж у Расеі, куды быў сасланы за свае перакананьні, — у далёкім горадзе Ўржуме.

Вершы друкуюцца паводле віленскага часопісу “Студэнцкая Думка” (1925), дзе былі апублікаваныя як цытаты ў артыкуле Антона Навіны “Вільня ў беларускай літаратуры”. А пісаліся яны ў праскім прадмесьці Радоцін, дзе жыў паэт. Як вынікае зь лістоў Жылкі да Антона Луцкевіча, тамсама, у Радоціне, паэт пісаў і “Аповесьць аб Вільні”, якая не захавалася.
 

1925. Антон Навіна
Вільня ў беларускай літаратуры

О, места роднае, каханае!
Цябе зальле крывіцкі рух!
Ул. Жылка

Што можа быць мілей чалавеку за родны кут, дзе ён радзіўся, узрос, перажыў усе радасьці і трывогі дзіцячае й юнацкае пары? І ці дзіва, што думкі паэта, асабліва калі ён на чужыне, ірвуцца да роднай зямлі зь нязьведанай сілай і даюць яму найвышэйшыя мамэнты натхненьня і творчасьці?

Бо ж звычайна прадметам паэзіі зьяўляецца іменна тое, што найбольш захоплівае пачуцьцё і выабражэньне паэта. Дык зусім натуральна, што і нашая адраджэнская паэзія, твораная бадай выключна сынамі вёскі, захопліваецца перадусім жыцьцём вёскі, апявае яе красу і... нядолю.

Адраджэньне беларускага народу — гэта адраджэньне, галоўным чынам, беларускае сялянскае масы. І наша новая паэзія на гэтай падставе ня толькі па зьместу, але і па сваёй ідэалёгіі зьяўляецца паэзіяй вясковай. Жыцьцё места, дзе беларусы займаюць — сярод масы чужацкага насяленьня (да таго — чужацкае інтэлігенцыі) — зусім малы і неадпаведны лічэбнасьці іх куточак, ад самага пачатку беларускага руху адбівалася ў нашай паэзіі вельмі слаба.

Навет такі пісьменьнік-інтэлігент, як Вінцук Дунін-Марцінкевіч, хоць і правёў палову жыцьця на мястовым бруку, толькі ў адным месцы рысуе жыцьцё места Магілёва (у “Гапоне”), дый то толькі звонку, A vole d’oisean. Абуховіч у сваіх мэмуарах пакідае таксама толькі мімалётны абраз Менску, не ўваходзячы ў яго ўнутранае жыцьцё. А Мацей Бурачок дык адносіцца да места прост непрыхільна, навет варожа.

[...]

Зь местам збліжае беларускую паэзію толькі рэвалюцыйны 1905 г.: так, найбольш яркая прадстаўніца тагачасных настрояў беларускіх, без пары памёршая Аляізія з Пашкевічаў Кейрысовая (“Цётка”), дала цэлы рад вершаў, пасьвячоных рэвалюцыйным падзеям 1905 году на мястовым грунце (“Хрэст на свабоду”, “Чырвоны штандар” і інш.). Але другія пісьменьнікі таго часу, хоць настроеныя таксама рэвалюцыйна, пераносяць свой рэвалюцыянізм выключна ў вёску (Купала, Колас і інш.).

Першы ўнікнуў глыбей у жыцьцё места, захапіўся ім да глыбіні душы і знайшоў у ім дастойную апяваньня красу — Максім Багдановіч. Дый ня дзіва: здаецца, ад двох гадоў веку ён жыў у месьце (Ніжні Ноўгарад, Яраслаўль) і толькі студэнтам убачыў сваімі цялеснымі вачыма беларускую вёску, якую перш аглядаў з аддаленьня толькі вачыма душы. Характэрна, што чужыя месты, дзе ён жыў, не давалі Максіму Багдановічу натхненьня: толькі ў Вільні — духова родным месьце — “зьвярнуў яго Пэгас на вулкі з прывольных палявых дарог”, толькі тут да яго душы прамовіла краса, укрытая ў месьце.

За Багдановічам ідуць: Колас, Зьмітрук Бядуля, Аляхновіч (драматычныя творы), далей — цэлы рад наймаладзейшых нашых паэтаў, вырасшых на грунце сацыяльнае рэвалюцыі. Адны зь іх, як Якуб Колас, бачаць вонкавае хараство места — вачыма селяніна, якога паражае веліч гэтае нябачанае масы гмахаў і вуліц; другім места апавядае аб даўно мінулых часох (Багдановіч, Бядуля); трэціх захопліваюць праблемы сучаснага мяшчанскага жыцьця (Аляхновіч); іншыя бачаць у месьце арэну, на якую, кажучы словамі Міхася Чарота (“Беларусь лапцюжная”),

бачаць арэну, дзе творыцца новая беларуская кузьня сацыяльнае працы (А.Гурло: “Званы працы” ў зборніку “Барвенак”), — куды, як у Мэкку, цягнуцца й вочы беларускіх адраджэнцаў-нацыяналістаў (Ул. Жылка: “Вершы аб Вільні”).

Ды ня кожнае места мае такую прывабную сілу для тварцоў нашае адраджэнскае літаратуры: навет Менск, сучасная сталіца Беларускае Радавае Рэспублікі, прымушаны ўступіць тут месца спрадвечнай сталіцы Беларусі — Вільні. Прымушаны ўступіць месца Вільні, бо ня мае таго, што мае Вільня: ня мае жывое дагэтуль 600-гадовае гістарычнае традыцыі, ня мае відавочных памятнікаў даўнае культуры і мастацтва, а галоўнае — ня мае сваёй асаблівай Душы, якую мае надвялейская сталіца і якая вызірае з кожнае вулкі старых кварталаў Вільні.
 

* * *

Хаця храналягічна першым пяўцом Вільні зьяўляецца ў нас бясспрэчна Максім Багдановіч, мы пачнем наш агляд не зь яго, а — з Коласа. Справа ў тым, што паэтычныя творы, пасьвячоныя Вільні, дзеляцца зусім выразна на дзьве групы: тыя, што малююць вонкавае хараство Вільні (гэтых менш), і тыя, якія захопліваюцца ўнутраным жыцьцём гэтае нашае адвечнае сталіцы — “Душой” места і яго людзьмі. У першай групе перадусім зварачвае на сябе ўвагу апісаньне Вільні Коласам у яго паэме “Новая Зямля”.

Запраўды, дадзены Коласам абраз Вільні — высока мастацкі. Гэта — від места з Замкавае Гары, від, які рэдка можна знайсьці ў вялікшых местах Эўропы наагул. І тым цікаўнейшым зьяўляецца гэтае апісаньне, што яго робіць верны сын вёскі, які першы раз папаў сюды і здумеўся, гледзячы на незвычайную для яго, запраўды высокую красу Вільні. У сваёй ацэнцы Вільні з вонкавага пункту гледжаньня Колас ужывае прыраўнаньняў і абразоў зь вёскі і яе жыцьця, якія для яго бясспрэчна прадстаўляюць найвышэйшую меру красы:

І зусім ня дзіва, што Коласаўскі герой, які першы раз папаў сюды з свайго глухога лесу, шчыра залюбаваўся гэтым відам:

І ўсё ж сэрца вяскоўца не магло да канца захапіцца гэтым прыгожым абразом: краса вёскі аказалася для яго больш прывабнай! І растаялі нашы дзядзькі, як той воск на сонцы, калі з той жа Замкавай Гары — за морам дамоў і вуліц — угледзелі яны так знаёмыя і родныя ім абразы ніў, палёў і лясоў:

Запраўды, нейкай тайнай прадстаўлялася Коласу ўнутранае жыцьцё ўсіх гэных гмахаў і муроў, і яго наш паэт зусім не закрануў... Вільня так і асталася для яго нейкай “незнаёмай красуняй”.

* * *

Побач з вонкавай красой у Вільні ёсьць шмат такога, што з красой ня мае нічога супольнага ды што, як у кожным іншым вялікім месьце, і тутака б’ець па нэрвах, наводзіць нуду, зьнямогу і выклікае жаданьне — як у Коласавых дзядзькоў — вырвацца некуды на вольны прастор, адпачыць ад аднастайнасьці вуліц і камяніц, ад банальнасьці іх аздоб, ад багацьця крамных вітрын... Адчуў гэта ўжо Колас, а йшчэ лепш — у васьмі толькі радкох! — прадставіў Максім Багдановіч у адным зь вершаў “Вянка”:

Места, наагул, не дае Багдановічу сьветлых настрояў, бо ў месьце

бо яно

Але Максім Багдановіч ведае дзьве Вільні. Адна — гэта тое шаблённа-банальнае места, падобнае да ўсіх іншых сучасных мест, якое наш пясьняр рысуе ў пасьвячоным Вільні санэце:

А поруч з гэтымі “чароўнымі прынадамі” сучаснага места, аб якіх Багдановіч так іранічна гаворыць, пясьняр наш бачыць і другую Вільню, якой ня ўбачыш пры мімалётным праезьдзе з вагзалу і йзноў на вагзал, якой ня бачаць мо й вельмі многія сталыя жыхары гэтага места. Гэта — Вільня мінулага — Вільня Скарынаў, Бабічаў, Брагаў і інш. — Вільня, якая на вечныя часы захавала сваё аблічча ў сваіх адвечных крывых вулках, у старадаўных будоўлях, касьцёлах, царквох... Як хораша прадстаўлена гэтая другая Вільня ў вершу Багдановіча, навеяным яму першай і, здаецца, апошняй бытнасьцяй яго ў гэтым месьце ў 1912 годзе і знаёмствам зь віленскімі памяткамі мінуўшчыны:

Хто не перажываў настрояў, якія з такім мастацтвам адтварае Багдановіч у гэтым вершу, — той ня ведае Вільні і не разумее яе — і яе Душы... Багдановіч выкрыў у Вільні гэтую старую яе Душу і зачарпнуў з гэтае крыніцы поўнай жменяй натхненьне да сваёй творчасьці, калі пісаў сваю знамянітую візію “Пагоні”:

* * *

Ад Вільні мінуўшчыны, Вільні, дух якое лунае над штодзённым банальным жыцьцём гэтага места, усё больш губляючы сваё арыгінальнае аблічча, — пераходзе да Вільні сучаснасьці Францішак Аляхновіч.

Паскольку другія нашы паэты прыходзілі да Вільні, прывабленыя яе красой, звонку — з палёў і лясоў неаб’ятнага прастору Беларусі, — пастольку Аляхновіч зьяўляецца наскрозь віленцам, неадродным сынам Вільні. Ён — інтэгральная частка віленскага грамадзянства, хоць і рознаязычнага, але псыхалягічна даволі аднароднага. “Знамяніты” віленскі жаргон — так званая “пальшчызна” — найлепшы гэтаму доказ. І Аляхновіч, творачы радам сваіх драматычных твораў, узятых зь віленскага жыцьця, як быццам паэму аб людзях Вільні — людзях учорашняга (даваеннага) дня, знамяніта адтварае індывідуальныя рысы тыповых віленцаў. У “На Антокалі” і ў “Шчасьлівым мужу”, “Маньцы” і ў “Страхах жыцьця”, урэшце — у “Няскончанай драме”, якая зачапляе і беларускую праблему, — усюды б’ецца пульс віленскага даваеннага жыцьця, сьпісаны прост абразкі і тыпы з натуры! Агульная безыдэйнасьць і маральная нястойкасьць побач з імкненьнем да матэрыяльных выгад і карысьцяў — вось той агульны фон, на якім глохнуць і гібнуць вышэйшыя парываньні душы — да хараства, да творчасьці, да самаахвярнасьці дзеля ідэі. І запраўды “ценямі” здаюцца тыя ідэйныя адзінкі, якія праходзяць праз гэтае банальнае, пустое жыцьцё таўпы і — гібнуць... А якой праўдзівай прадстаўляецца ў такой атмасфэры тая духовая драма, каторую перажывае беларускі адраджэнец Васіль (“Нясконч. Драма”), які ўрэшце ўцякае зь Вільні — у Менск!..

Дарма шукалі бы мы нейкае духовае красы, хараства ў віленскай таўпе, якую так па-мастацку, так праўдзіва, не ўкрываючы нічога, апісвае Аляхновіч. І як праў быў Багдановіч, стаўляючы, як антытэзу, побач з сучаснай Вільняй — шаблённа-банальнай — Вільню старую, поўную дум вялікіх і творчае сілы, авеяную рамантычным туманам, зьвязаную зь вялікімі гістарычнымі падзеямі і традыцыямі!

Але побач з гэтымі дзьвюма Вільнямі існуе яшчэ й трэцяя Вільня. Вось аб ёй мы спэцыяльна пагаворым.

* * *

Вільня, якую малявалі ўсе разгледжаныя намі песьняры, — гэта ўсё йшчэ сталіца колішняе Беларуска-Літоўскае дзяржавы, гэта — сэрца абшырнага краю зь яго чатырма нацыянальнымі групамі — беларусамі і літвінамі, як аўтахтонамі, і жыдамі ды палякамі, як прымакамі. Вільня, якую нам дагэтуль прадстаўлялі, гэта — сынтэз культурных і ідэйных уплываў усіх нацыянальнасьцяў, пакрыты зьверху пакостам даваеннае маскоўшчыны. Так прадстаўляецца Вільня і Максіму Гарэцкаму, які ў “Антоне” дае нам кінэматаграфічны абразок віленскага жыцьця — на фоне кавярні “Зялёнага Штраля”.

Але Вільня мае сваё пачэснае месца і ў беларускім руху да адраджэньня. Як у XVI i XVII сталецьцях білася тутака беларускае сэрца, змагаючыся з паланіўшай яго чужой культурай, так б’ецца яно тут і сяньня. Тут вырас ідэйна Ян Чачот і Сыракомля, пакінуўшыя ў беларускім пісьменстве значны сьлед у першую пару нашага нацыянальнага адраджэньня; тут працаваў і злажыў сваю галаву паўстанец-беларус Костусь Каліноўскі, “дыктатар Літвы”, які мо першы разглядаў Беларусь як палітычную катэгорыю; тут не адзін матыў пэўне зачарпнуў да сваёй творчасьці Мацей Бурачок, тут расьцьвіла і творчасьць Цёткі; і, як у часох Скарыны першая кніга, так ад 1906 году выходзіць у Вільні першая беларуская легальная газэта, ды з таго часу Вільня зьяўляецца галоўным цэнтрам беларускага руху, кузьняй беларускае адраджэнскае ідэалёгіі — сэрцам Новае Беларусі. І побач з масай чужога нам насяленьня расьце з году ў год лічба сьвядомых беларусаў — актыўных культурных і палітычных беларускіх дзеячоў, якія гуртуюцца ў Вільні, знаходзячы для сябе тутака найлепшыя варункі дзеля працы. Вільня цяпер вабіць беларускіх песьняроў ужо ня толькі беларускай мінуўшчынай ці міжнародавай сучаснасьцяй, але і сваёй сучаснай беларускасьцяй, як месца творчае працы і змаганьня жывых беларускіх сіл.

Толькі зьлёгка — і мо, здаецца, не зусім сьвядома — падыйшоў да гэтага ў сваёй “Няскончанай драме” Францішак Аляхновіч. Затое зусім сьвядома глядзяць на вагу і значэньне беларускага культурна-нацыянальнага цэнтру ў Вільні два нашы навейшыя паэты — Зьмітрок Бядуля (ці Ясакар) і Ўладзімер Жылка.

Бядуля, папаўшы ў Вільню, вельмі добра адчуў Душу гэтага места і даў сваю даніну мінуўшчыне Вільні. Мы маем тут на думцы тыя вершы Бядулі, пасьвячоныя Вільні, дзе пясьняр наш перапрацоўвае легенду аб зялезным воўку і заснаваньні места ды інш. Але адначасна Бядуля бачыць і гэтую новую беларускасьць Вільні, захопліваецца жывой творчай працай, якая кіпіць тутака ад 1905 году, схіляе галаву перад тымі жывымі людзьмі, што тут, на віленскім грунце, выкоўвалі першыя беларускія культурныя цэннасьці.

Бядуля будуе жывы мост паміж Вільняй мінуўшчыны і Вільняй сучаснай.

У 1912 годзе Бядуля, першы раз прыехаўшы ў Вільню і пазнаёміўшыся з галоўным цэнтрам беларускага руху даваенных часоў — рэдакцыяй “Нашай Нівы”, перажыў вельмі глыбака навеяныя яму тут уражаньні. Можна сьмела сказаць, што Вільня аканчальна вызначыла Бядулі яго жыцьцёвы шлях. Бядулю паразіла тут у роўнай меры як адраджэнская работа, так і тая спадчына па далёкай мінуўшчыне беларускага народу, каторую ён убачыў у постаці бясцэнных памятак старасьвеччыны, хаваных у той час с. п. Іванам Луцкевічам у памяшчэньні рэдакцыі “Нашай Нівы”. І сынтэз усяго гэтага прадставіўся Бядулі як “Сьвятое мейсца”, якое пясьняр наш апісаў у кароценькай імпрэсіі, ахвяраванай Івану Луцкевічу (гл. зборнік у памяць Ів. Луцкевіча, Вільня, 1920 г.):

Так колькінаццаць гадоў назад пісаў Бядуля аб галоўным вогнішчы беларускасьці ў Вільні — тэй Вільні, якую ў іншым месцы ён называе “беларускім Сыёнам”. Бядуля як быццам туманна прадбачыць тую будучыню Вільні, аб якой другі наш паэт — пясьняр нашага нацыянальнага самаўяўленьня Ўладзімер Жылка гаворыць ужо зусім канкрэтна ў сваіх недрукаваных яшчэ дагэтуль “Вершах аб Вільні”, напісаных сёлета ў Празе Чэскай і пасьвячоных “старому віленцу Антону Луцкевічу”. Што паміж думкамі-летуценьнямі Бядулі і Жылкі існуе цесная сувязь, на гэта паказуе хаця бы тое, што за motto дзеля сваіх “Вершаў аб Вільні” Жылка ўзяў гэтыя вось словы Бядулі, скіраваныя да далёкае цяпер ад іх абодвух Вільні:

Падаем “Вершы аб Вільні” Жылкі ў цэласьці:

Запраўды, Мэккай выдаецца беларускаму песьняру тая Вільня, зь якое сяньня беларуская Ідэя аказалася прымушанай уцячы ў Мэдыну — Менск, скуль — верыць Жылка — яна, гэтая Ідэя, як некалі Магамэт у Мэкку, вернецца йзноў у Вільню ўва ўсёй сваёй велічы і славе. І сваёй незвычайна чуткай душой паэт прачувае разьвязку споркі аб Вільні, бо вуха яго ловіць ужо гул таго “прыбою”, што “ўсё мацней б’е пад Вільняю” — зь беларускіх палёў!

Гэта й ёсьць тая трэцяя Вільня — Вільня будучыны.

* * *

У паэзіі — у самай аснове яе — ёсьць бясспрэчна элемэнт прадбачаньня, вешчаваньня. Паэт — запраўды ў пэўнай меры прарок, і прадбачаньне ім будучыны мае пад сабой моцны грунт: бо жыцьцё далёка не заўсёды разьвіваецца рацыянальна — згодна зь лягічнымі меркаваньнямі чалавечага розуму. І вось якраз паэт сваёй чуткай душой умее часам улавіць тое, што, аб’ектыўна разважаючы, звычайныя людзі лічаць немагчымым — ірацыянальным.

Мо сяньня такім ірацыянальным будзе здавацца летуценьне Ўладзімера Жылкі аб будучай Вільні як аб месьце беларускім: запраўды, трудна даць веры таму, каб такія магутныя тут сяньня ўплывы, як польскі і жыдоўскі, уступілі месца беларускім уплывам. Але, але ўся гісторыя Вільні, колішняй сталіцы Літвы, стаўшайся галоўным асяродкам беларускае культуры ад самага свайго заснаваньня, пасьля абярнуўшайся ў рассаднік польшчыны і — у “русскую твердыню”, а цяпер ізноў аберненай у “czysto polskie miasto”, — усе гэтыя зьмены ясна паказуюць, што нішто вечным лічыцца тут ня можа... І хто ведае, ці летуценьні-сны Жылкі не бліжэй да праўды, чым вера сучасных гаспадароў Вільні ў тое, што места, збудаванае потам і крывёй беларускага і літоўскага народаў, можа вечна працівіцца і адбіваць “прыбой зь беларускіх палёў”?!..

6 чэрвеня, Вільня

Атрымаўшы гэты артыкул у праскім прадмесьці Радоцін, Уладзімер Жылка піша Антону Луцкевічу ліст: “Галоўнае, што радуе ў Вашым артыкуле, гэта тое, што мы адзінакава гледзімо на Вільню. Ваша аўтарытэтнае слова яшчэ болей пераконвае мяне, што к вырашэньню “Віленскага пытаньня” прыйдзем толькі нашым шляхам. І яшчэ — веру: зьдзейсьненьне сапраўднае сувэрэннасьці нашага народу, сапраўднае незалежнасьці адбудзецца толькі ў Вільні ці... нідзе. Менск — этап у разьвіцьці і поступе нашае ідэі” (Уладзімер Жылка. Выбраныя творы. — Менск, 1998. С. 274).
 

1927. Хведар Ільляшэвіч
***

Хведар Ільляшэвіч (1910—1948) нарадзіўся ў Вільні, дзе скончыў беларускую гімназію і ўнівэрсытэт.

Верш друкуецца паводле кн.: Недапетая песьня. Жыцьцё і літаратурная спадчына Хведара Ільляшэвіча. — Нямеччына: Вехі, 1982. С. 52.

1927. Хведар Ільляшэвіч
* * *

Верш друкуецца паводле: Недапетая песьня. Жыцьцё і літаратурная спадчына Хведара Ільляшэвіча. — Нямеччына: Вехі, 1982. С. 62.

1929. Хведар Ільляшэвіч
Места вагнявокае
* * *

Верш друкуецца паводле: Недапетая песьня. Жыцьцё і літаратурная спадчына Хведара Ільляшэвіча. — Нямеччына: Вехі, 1982. С. 62.

1929. Хведар Ільляшэвіч
* * *

Лукішкі

Верш напісаны ў віленскай турме на Лукішках, дзе па некалькі гадоў сядзелі многія беларускія паэты. Многія і пачыналі пісаць вершы менавіта ў часе свайго арышту. Скажам, Алесь Салагуб толькі ў гэтай турме і быў паэтам, бо пасьля вызваленьня таемна перайшоў мяжу ў БССР, дзе яго схапілі і расстралялі. Характэрная і назва зборніка яшчэ аднаго лукіскага вязьня Валянціна Таўлая -— “Пілую вершам краты”. Падрабязна гэты тагачасны віленскі турэмны “парнас” апісаны ў паэме Міхася Машары “Падарожжа”.

Друкуецца паводле: Недапетая песьня. Жыцьцё і літаратурная спадчына Хведара Ільляшэвіча. — Нямеччына: Вехі, 1982. С. 62.
 

1933. Уладзімер Жылка
Тэстамэнт
27

Гэты фрагмэнт завяршае паэму пажаданьнем паэта памерці ў Вільні і быць пахаваным на могілках Роса. Сьледам за Жылкам спадзеў застацца ў Вільні навечна выкажуць Натальля Арсеньнева і Максім Танк. Аднак ува ўсіх трох выпадках пажаданьне ня зьдзейсьніцца. Жылка пахаваны далёка ў Сібіры, Танк — у роднай вёсцы ля Нарачы, а Арсеньнева — у Амэрыцы.

1933. Міхась Машара
З цыклу “Месту”
* * *

6 лютага, Таболы

Міхась Машара (1902—1976). Як паэт і літаратар раскрыўся ў міжваенным часе ў Вільні. Друкавацца пачаў у 1927 г. у часопісе “Заранка”. У пачатку 1927 рэдагаваў у Вільні газэту “Наша воля”, быў зьняволены ў гарадзкой турме на Лукішках, дзе праседзеў больш за чатыры гады. У Вільні выдаў зборнікі вершаў “Малюнкі” (1928), “На сонечны бераг!” (1934), “Напрадвесьні” (1935), “З-пад стрэх саламяных” (1937), паэмы “Вясельле” (1933), “Сьмерць Кастуся Каліноўскага” (1934), п’есы “Вось тут і зразумей” (1933), “Лёгкі хлеб” (1936), “Чорт з падпечча” (1938).

З прыходам савецкае ўлады ў 1939 Машару ўдалося пазьбегчы рэпрэсіяў і выгнаньня, пайшоўшы на шчыльнае супрацоўніцтва з новай адміністрацыяй. Быў дэпутатам так званага Народнага сходу Заходняй Беларусі. За савецкім часам пісаў пераважна прозу пра віленскае жыцьцё міжваеннага часу (раманы “Крэсы змагаюцца”, “Сонца за кратамі”, “Лукішкі” ды інш.).

Міхась Машара быў адным з паэтаў-фаварытаў у міжваеннай Вільні — разам з Н. Арсеньневай і М. Танкам. У ідэйным пляне паміж гэтымі нацыяналісткай і камуністам ён займаў прамежкавую пазыцыю, вагаўся.

Верш узяты з пэрыёдыку “Родны край”, 25.03.1933.
 

1934. Мiхась Машара
З цыклу “Падарожжа”
IV

V

VI

¹ Верагодна, ужо рымскай нумарацыяй разьдзелаў Машара хацеў “зьвязаць” сваё “Падарожжа” з Коласавай “Новай зямлёй”. Як і Колас да яго і Панчанка пасьля, Машара распавядае пра наведаньне Вільні, пачынаючы ад прыезду. Як і ў Коласа, у Машары ўвесь час гарадзкія рэаліі параўноўваюцца з зразумелымі і блізкімі вясковымі.

Віленскі вакзальны тунэль уразіў яшчэ Коласавага дзядзьку Антося. А дачка віленскай мэмуарысткі Зоські Верас спадарыня Галіна Войцік кажа, што, па вялікім рахунку, з даваенных часоў тыя тунэлі мала зьмяніліся. Падобнае ўражаньне перажывае сёньняшні віленец, які ўпершыню трапляе ў менскае мэтро.
 

VII

² Вяскоўца Машару, як і дзядзьку Антося, уражвае “павага”, зь якой трымаюцца гарадзкія людзі. Выходзячы на віленскі вакзал, Машара ў найлепшых традыцыях тагачаснай беларускай паэзіі складае сваю дэклярацыю Вільні — амаль так, як сёньняшні беларус зь Беларусі запаўняе памежную паперыну пра тое, з чым ён сюды едзе.

VIII

³ Матыў “прэтэнзіі”. У паэтаў ранейшага часу — да 1920-х гадоў — такога матыву яшчэ не было, бо месца Вільні ў беларускім нацыянальным самасьцьверджаньні яшчэ толькі асэнсоўвалася. Тэзы Антона Луцкевіча (“Два цэнтры”), верагодна, яшчэ ўспрымаліся як аўтарскія, суб’ектыўныя. І слова “Вільня” не пісалася яшчэ шырока на беларускіх нацыянальных сьцягах. Першымі гэта зробяць Уладзімер Жылка і Міхась Машара. Праўда, калі ў Жылкі прэтэнзія на Вільню спалучаецца з асабістым жаданьнем жыць у Вільні і быць пахаваным у Вільні, дык для Машары гэта чысты лёзунг і прэтэнзія на Вільню перамежваецца ў яго з шчырым жаданьнем вырвацца з гораду, вярнуцца ў вёску. Пазьней, разам з гвалтам над нацыянальным рухам, разам з сталінскім генацыдам гэты матыў з матыву наступу і прэтэнзіі ператворыцца ў матыў жалю і шкадаваньня па “страчанай Вільні” альбо ўвогуле зьнікне зь беларускай паэзіі.
 

IX

⁴ У гэтым месцы Галіна Войцік пратэстуе. Не было на шляху ад вакзалу да Вострай Брамы, куды кіраваўся паэт, ані каштанаў, ані вішняў:

— Гэта ўжо чыстая паэтыка, — кажа спадарыня Галіна. — Каштанаў не было, галаву даю. А вішняў — тым больш. У горадзе былі адны ліпы. Каштаны былі ў Бэрнардынцы над Віленкай, і яны ў 39-м вымерзьлі (зіма 39-га/40-га году была вельмі марозная) — ды на Каштанавай вуліцы — яна і цяпер так называецца — там старыя-старыя, вось гэтыя і цяпер яшчэ растуць. Гэта цяпер у горадзе маса розных дрэваў, а тады былі ліпы, адны ліпы…

Х

⁵ Сяргей Харэўскі кажа, што колісь Вострая Брама выглядала зусім ня так, як цяпер: “За часоў Машары яна была пафарбаваная чыста набела. Быў крыж, які зусім нядаўна зьнялі. Літоўскія рэстаўратары адкрылі там абраз Хрыста. Вострая Брама пабудаваная ў 1514 годзе. Мела два абразы: у бок Беларусі абраз Хрыста, а ў бок Вільні быў абраз Маці Божай. Цяпер усё, што мы бачым, зусім іншае. Часта пытаюцца — што там за выява, што за чалавечак, што за тварык пад гзымсам. Гэта выява Гермэса, апекуна гандляроў і зладзеяў.

Чаму Брама называецца Востраю? Калі б мы праляцелі над старымі вуліцамі на самалёце, дык пабачылі б, што ўсе яны ўтвараюць абрыс сэрца. І гэты абрыс сэрца — як у картах масьць бубна — упіраецца вострым канцом у гэтую браму”.
 

ХІ

ХІІ

ХІІІ

XVI

⁶ Гэта яшчэ адзін эпізод, які апратэставала Галіна Войцік. Надпісу на дзвярох не было:

— Не на дзьвярох, а на сьцяне. Дзьверы там былі жалезныя, а на сьцяне там яшчэ і цьвік ёсьць цяпер, на каторым вісела шыльда.

⁷ Навіна — літаратурны псэўданім Антона Луцкевіча, які на той час быў дырэктарам музэю. У апошніх двух радках перададзена пэўная “няёмкасьць” аўтара. Рэч у тым, што А. Луцкевіч на той час быў ушчэнт зганены ў менскім друку як нацыянал-фашыст і лідэр “беларускай санацыі”. Адначасова Машара ведаў, што гэта — паважаны беларускі дзяяч і навуковец, адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня нашаніўскае пары, прызнаны літаратурны крытык і выкладчык літаратуры. Вось жа два процілеглыя матывы — аўтарытэт камуністычнага Менску і аўтарытэт Луцкевіча — спляліся ў гэтую няёмкасьць.

⁸ У колішнім Беларускім музэі цяпер кельлі манахаў-уніятаў з Украіны. Па закрыцьці ягоныя экспанаты былі падзеленыя паміж музэямі Літвы. Быццам прадчуваючы страту, Машара зафіксаваў найважнейшыя экспанаты ў сваёй паэме:

XVII

XVIII

ХХ

ХХІ

⁹ Галіна Войцік катэгарычна пратэстуе супраць “асфальтаў”:

— Не было! Пры паляках не было асфальту. Быў брук усюды гэты самы. На праспэкце была пакладзеная чорная базальтавая костка — таксама не асфальт. А вуліца Вялікая Пагулянка — гэта Басанавічаўс цяпер — там гранітная костка, яна і цяпер ляжыць. Гэтая костка вельмі моцная, гэта сапраўдны граніт, грубы такі, толькі што яна досыць сьлізкая, для машынаў дрэнна. Але тады й машынаў не было. Пару аўтобусных лініяў было...

ХХІІ

ХХVI

¹⁰ “Шлях моладзі” — часопіс, у якім друкаваліся і левыя, і правыя паэты, належаў, тым ня менш, хрысьціянскім дэмакратам, хадэкам. Хадэкамі былі і ўсе супрацоўнікі. Камуністычныя выданьні зьяўляліся і зьнікалі, а хадэцкія выходзілі гадамі. Тым ня менш, у віленскім грамадзтве панаваў стэрэатып, што беларус — ледзьве не сынонім бальшавіка, які не адварочваючы галавы пазірае на чырвоны ўсход. Згадвае Галіна Войцік:

— Самая моцная партыя былі хадэкі. Яны і найдаўжэй выдавалі свае часопісы. Іх менш канфіскоўвалі. І “Крыніца”, і “Калосьсе” — яны ж да 39-га году выходзілі. Было шмат ксяндзоў-беларусаў, прычым беларусаў сьвядомых. А з праваслаўных сьвятароў быў адзін-адзіны Коўш, які змагаўся за беларускасьць…

ХХVII

XXVIII

XXIX

ХХХ

ХХХІ

ХХХІІ

¹¹ Сяброўскія радкі Машары пра Хведара Ільляшэвіча і Язэпа Найдзюка выклікалі рэўнасьць Максіма Танка (пра што я скажу ніжэй).

ХХХІІІ

¹² Трохпавярховы дом № 1 на Завальнай цяпер не існуе, на яго месцы — сквэр з помнікам літоўскаму пісьменьніку Пятрасу Цьвірку. У міжваенным часе ў прылеглых да гэтага скрыжаваньня будынках месьцілася шмат беларускіх установаў.

ХХХІV

ХХХV

ХХХVI

XXXVII

ХХХVIII

ХХХІХ

XL