3–2002
» да Зьместу «

Андрэй Хадановіч
аналітыка • эсэістыка • крытыка • рэцэнзіі

кніга

Тадэвуш Канвіцкі
   
Малы Апакаліпсыс

---

Пераклад пабачыў сьвет пры дапамозе Польскага інстытуту ў Менску й Польскай фундацыі “©POLAND” Міністэрства культуры й нацыянальнай спадчыны Рэспублікі Польшчы.

Гэта надыходзіць канец сьвету. Гэта насоўваецца, набліжаецца ці, хутчэй, падпаўзае мой уласны канец сьвету. Канец майго асабістага сьвету. Але, перш як мой сусьвет распадзецца на аскепкі, рассыплецца на атамы, выбухне ў вакууме, мяне яшчэ чакае апошні кілямэтар маёй Галгофы, апошні круг у гэтым маратоне, некалькі апошніх прыступак уверх або ўніз па лесьвіцы абсурду.

Я абудзіўся ў тую змрочную часіну, якой пачынаецца безнадзейны восеньскі дзень. Ляжу і гляджу ў поўнае хмараў акно, дакладней, поўнае адной хмары, падобнай да счарнелай ад старасьці шпалерыны. Гэта часіна падбіцьця балянсу жыцьцёвага капіталу, часіна штодзённага “пераўліку”. Некалі людзі маракавалі апоўначы, перад цяжкім сном, цяпер яны б’юць сябе ў грудзі пад раніцу, абуджаныя тахканьнем надарванага сэрца.

Побач, на століку, ляжыць чыстая папера. Нітрагліцэрына сучаснага літаратара, наркатычны парашок зьнядужанага індывіда. Можна занурыцца ў плыткае белае жарало старонкі, схавацца ад самога сябе і ад прыватнага сусьвету, які неўзабаве ўжо выбухне і зьнікне. Гэтую безабаронную бель можна запэцкаць злой крывёй, моцным ядам, смуродлівымі рыгамі — а гэтага ніхто ня любіць, нават сам аўтар. На гэтую бяздумную бель можна выцадзіць слодыч штучнай згоды, амброзію робленай бадзёрасьці, саладжавы сыроп лісьлівасьці — а гэта любяць усе, нават сам аўтар.

У які бок пахіліць на гэтым апошнім крузе? У горкае лева ці салодкае права? За акном тая самая хмара або груд аднастайных хмараў. Па заржавелым падваконьні праляцеў дождж на доўгіх тонкіх нагах. Нешта там некалі было. Імклівы рух формаў, фарбаў, кавалкаў эмоцыяў. Маё або чужое жыцьцё. Хутчэй нейкае выдуманае. Зьлепак з прачытанага, нязробленага, старых фільмаў, няскончаных мараў, пачутых легендаў, несасьнёных сноў. Маё жыцьцё. Катлета зь бялку і касьмічнага пылу.

У гэтай хмары або ў гэтых некалькіх злучаных ў адно восеньскіх хмарах патанае Палац культуры, што некалі, за часамі маёй маладосьці, быў Палацам культуры і навукі імя Іосіфа Сталіна. Агромністая сьпічастая пабудова абуджала страх, нянавісьць, несла магічную пагрозу. Помнік пыхі, статуя несвабоды, каменны торт перасьцярогі. А цяпер гэта толькі вялікі барак, пастаўлены рубам. Зьедзеная грыбком і бросьняю старая прыбіральня, забытая на сярэднеэўрапейскім раздарожжы.

Аконца міргае мне некалькімі завялымі флёксамі. Какетуе зь лісьлівай фамільярнасьцю. А хто мяне паставіў рубам? Мяне паклалі на бок. Кінулі на бок. Я ляжу на левым баку і слухаю сваё сэрца, якога не чуваць. І думаю пра той нясьпешны лацужок хімічных рэакцыяў, у выніку якога ў мяне расплюшчваюцца вочы, у мяне буркоча ў страўніку, у мяне моршчыцца скура на лбе, у мяне скавыча прыглушаным болем незалечаны пухір, у мяне ў галаве або вонках адбываецца рух слоў, уяўленьняў, якія мы называем думкамі, у выніку якога зьяўляецца аблачына хваляў, якая ёсьць нудой або спазмам нянавісьці, што страляе ў касьмічную прастору снарад страху перад вечным няведамым або патрон асалоды пазнаньня долі праўды. У шмат якіх маіх сяброў аднойчы раптам абрываўся гэты ланцужок хімічных рэакцыяў, і я ня ведаю, дзе яны цяпер: ці каюцца ля прыгаршчы фосфару, закапанай у магільную зямлю, ці імкнуцца ў глыб бясконцасьці і адбіваюцца ад чорнай сьцяны канца гэтае бясконцасьці, каб вярнуцца сюды, дзе мяне ўжо ня будзе.

У доме чуваць першыя адзнакі жыцьця. Гэты вялікі лякамабіль у выглядзе прыбытковага дому патроху рушыць у штодзённасьць. І я бяру першую цыгарэту. Найсмачнейшая цыгарэта — цыгарэта перад сьнеданьнем. Яна скарачае жыцьцё. Я шмат гадоў заўзята скарачаю сабе жыцьцё. І ўсе крадком скарачаюць сваё жыцьцё. Нешта ў гэтым ёсьць. Нейкі вышэйшы загад або, можа, закон прыроды перанаселенай плянэты.

Я люблю гэтае лёгкае кружэньне галавы пасьля моцнай зацяжкі горкім дымам. Я хацеў бы годна разьвітацца зь сьветам. Бо я змалку разьвітваюся з жыцьцём і не магу разьвітацца. Забаўляюся на чыгуначных пераездах, хаджу пад сьценамі, дзе падае дахоўка, напіваюся да непрытомнасьці, задзіраюся з хуліганамі. І гэтак набліжаюся да фінішу. Я на фінішнай прамой. Я хацеў бы неяк разьвітацца з вамі. Хачу завыць нялюдзкім голасам, каб мяне пачулі ў найглушэйшым кутку плянэты, можа нават у суседніх галяктыках, можа нават у сядзібе Госпада Бога. Ці гэта марнасьць? Ці гэта абавязак? Ці гэта інстынкт, які, нібы падчас катастрофы, нібы падчас касьмічнай катастрофы, загадвае нам крычаць празь вякі ва ўнізаную зорамі прастору?

Мы сталі фамільярнымі з сусьветам. Космасам выцірае сабе рот прадажны паэт, недалёкі гумарыст, падступны журналіст, таму я і не магу задзіраць галаву ўверх, дзе носяцца заржавелыя спадарожнікі і задубелыя адкіды касманаўтаў.

Хацелася б неяк разьвітацца. Усю ноч сьніў зубы. Трымаў у прыгаршчы купу зубоў, як зерне кукурузы. У адным нават сядзела плёмба, танная плёмба з варшаўскай стаматалягічнай паліклінікі. Нешта сказаць пра сябе да канца. Не для перасьцярогі, не для навукі, не для забавы. Проста сказаць тое, чаго ніхто іншы ня можа выказаць. Бо я перад сном або, можа, у першай мімалётнай аблачынцы сну пачынаю разумець сэнс экзыстэнцыі, сэнс часу і сэнс быцьця па-за жыцьцём. Я разумею гэтую тайніцу за долю сэкунды, за імгненьне далёкіх успамінаў, за кароткую хвіліну прыемных або страшных прадчуваньняў і адразу падаю на камяністае дно благіх сноў. Усе зь неяк так уладкаванымі мазгамі напружваюць рэшту сілаў, каб зразумець. А я ўжо блізка. Гэта значыць, наблізіўся. І аддаў бы ўсё, што маю, да апошняга драбочка, але ў мяне нічога няма, і таму я аддаў бы ўсё гэтае нічога, каб пабачыць таямніцу ва ўсёй яе простасьці, пабачыць раз і запомніць назаўсёды.

Я двуногі, народжаны пад Віслаю немаладымі бацькамі, гэта значыць, што я ўспадкаваў у генах увесь іх двуногі досьвед. Я сам бачыў вайну, гэты страшны шал сысуноў, якія забіваюць адзін аднаго аж да поўнага зьнядужаньня. Я назіраў пачатак жыцьця і яго канец у выглядзе таго акту, які мы называем сьмерцю. Я пазнаў усю жывёльнасьць сабе падобных і ўсю іх надзычайную анёльскасьць. Я прайшоў цярністым шляхам індывідуальнай эвалюцыі, якую завуць лёсам. Я адзін з вас. Я дасканалы ананім гома сапіенс. Таму наравісты выпадак не павінен даверыць мне таямніцу, калі яна наагул паддаецца раскрыцьцю.

Тое, што я кажу, удае на нейкую ўзьнёсласьць, на раскошу латругі або на адхіленьне выраджэнца. Але і ўсе вы, хто часам напружвае свае ляныя мазгавыя зьвіліны, зазнаяце такія самыя жаданьні і амбіцыі. Такія самыя страхі і інстынкты самагубства. Такія самыя бунты і рахманасьць.

Дзьве п’яныя нашэньніцы скінулі высокі стос скрынак з бутэлькамі малака. Цяпер, зьнерухомеўшы, назіраюць вынікі катаклізму, перажываючы складаны, але разам з тым просты працэс трансфармацыі жаху ў легкадумную весялосьць. Празрысты дождж зачапіў крылом наш струхлелы ад старасьці дом. Наш варшаўскі дом эпохі позьняга сталінізму, эры дэкадэнцкага сталінізму, пэрыяду спольшчанага і спарахнелага сталінізму.

Трэба ўставаць. Трэба ўзьняцца з ложка і выканаць пятнаццаць спраў, над сэнсам якіх нельга задумвацца. Нарост аўтаматычных звычак. Блаславёны рак бяздумнага парадку традыцыі. Але апошняя вайна ня толькі забіла некалькі мільёнаў людзей. Апошняя вайна зьнячэўку і незнарок ператварыла ў друз вялікі палац культуры эўрапейскай маральнасьці, эстэтыкі і абычáю. У “ролс-ройсах”, “мэрсэдэсах” і “масквічох” эўрапейскае людзтва ўехала назад у змрочныя пячоры і ледзяныя гроты.

За акном мой горад пад хмарай, як старая, счарнелая шпалерына. Горад, у які мяне закінуў кон майго ўласнага гораду, якога ўжо ня помню і ўсё менш сьню. Кон загнаў мяне ўсяго на некалькі соцень кілямэтраў, але аддаліў ад няспраўджанай экзыстэнцыі на цэлую вечнасьць рэінкарнацыі. Гэты горад цяпер сталіца народу, які ператвараецца ў нішто. Пра гэта таксама трэба сказаць. Але каму? Тым, каго ўжо няма або хто адыходзіць у нябыт? А можа, тым, хто жарэ асобных людзей і цэлыя народы?

Горад пачынае шумець, як прывадны пас. Ён выходзіць з начнога забыцьця. Ён рухаецца да свайго прызначэньня, якое я ведаю і якому хачу запабегчы.

Павук зьяжджае па невідомай нітачцы з-пад столі. Схуднеў, нябожа, зьмізарнеў, бо мух усё меней. Жыве так з мной зь вясны. У свой час я палегчыў яму ловы. Мы пасябравалі з мусу. У яго чамусьці няма сябрукоў, а мае адышлі з гэтага сьвету.

Таму перш згавару пацеры. За сябе, за блізкіх і памерлых сяброў. Мая малітва, укладзеная мною практычна і сьцісла, выглядае як плаксівы ўльтыматум. Адны жаданьні і крыху куртуазнасьці. Калі я малюся, дзікія блюзьнерскія думкі пабразгваюць каля галавы. Я старанна іх адганяю, хоць яны толькі прымяраюць маю сьціплую веду да агромністай і старасьвецкай канструкцыі рэлігійных аксіёмаў, інкруставаных у гэты пахмурны і мэлянхалічны будынак, узьведзены людзьмі зь сьветлых і цёмных эпохаў, добрых і ліхіх. Потым я доўга хрышчуся, без канца роспачна хрышчуся, каб гэтым рытуальным жэстам адагнаць благія думкі, благія жаданьні і благіх духаў.

Я свабодны. Я адзін зь нешматлікіх свабодных людзей у гэтай краіне нябачнага заняволеньня. Заняволеньня, неахайна пакрытага лякам мадэрнасьці. Я доўга і бяскроўна змагаўся за гэтую марную асабістую свабоду. Змагаўся за сваю свабоду з спакусамі, з амбіцыямі і голадам, які безвач гоніць усіх да разьніцаў. Да быццам бы сучасных разьніцаў чалавечае годнасьці, гонару і нечага там яшчэ, пра што мы даўно забыліся.

Я свабодны і адзін. Бо адзінота — досыць нізкая цана за гэтую маю невялікую раскошу. Я вызваліўся на апошнім крузе, калі ўжо няўзброеным вокам відаць фініш. Я свабодны ананім. Мае ўзьлёты і падзеньні пайшлі ў шапках-няўгледках, мае посьпехі і грахі паплылі на карвэтах-няўгледках і мае фільмы і кнігі паляцелі скрозьдонна ў сэйфах-няўгледках. Я вольны ананім.

Дзеля гэтага я закуру яшчэ адну цыгарэту. На галодны страўнік. Вось надыходзіць мой канец сьвету. Гэта я ведаю пэўна. Мой заўчасны канец сьвету. Хто будзе яго вестуном? Раптоўны пранізьлівы боль пад грудзямі? Жудасны віскат колаў аўто, якое хоча затармазіць? Вораг, а можа, сябар?

А гэтыя бабы за акном дагэтуль яшчэ абмяркоўваюць катастрофу з малаком. Расьселіся на дабітых кантэйнэрах зь цёмна-шэрага плястыку, закурылі цыгарэты і назіраюць, як вадзяністае малако сьцякае ў каналізацыйны люк, зь якога бухае пара, бо, відаць, ізноў памылкова ў вадаводныя трубы пусьцілі гарачую ваду зь цеплаэлектрацэнтралі. І я раптам усьведамляю, што ўжо шмат гадоў ніхто не разносіць малака, што гэтая карціна бабаў-работніцаў няпэўнага веку, якія пхаюць вазкі з бутэлькамі малака, што гэты вобраз асацыюецца ў маёй сьведамасьці з прамінулымі гадамі, калі я быў малады і сьвет быў малады.

Мабыць, здымаюць касьцюмаваны фільм, думаю я і прытуляюся лобам да вільготнае шыбы. Але за акном нармальная, штодзённая брудная вуліца. Невялікія купкі людзей пад сьценамі дамоў сьпяшаюцца па сваіх справах. З Палацу Культуры, як і звычайна раніцай, калі падвышаецца тэмпэратура, адрываецца спарахнелы блёк каменнай абкладкі і з шоргатам ляціць уніз па шчарбатых расколінах будынку. Адно цяпер я заўважаю на сьцяне гэтага гмаху вялікага арла на чорным тле, гэта значыць на чырвоным, але счарнелым ад дажджу. Наш белы арол маецца няблага, бо зьнізу яго трымае агромністы зямны шар, абняты сярпом і молатам. Нейкі вадасьцёк аказваецца глыбокім голасам акарыны. Гэта вецер, можа, яшчэ летні, а можа, ужо зімовы, прыляцеў з плошчы Дэфілядаў і абяртае таполі срэбным бокам да сонца, якое ўвязла ў мокрых хмарах.

Скончыліся цыгарэты. А калі канчаюцца цыгарэты, чалавека агортвае раптоўнае жаданьне зацягнуцца дымам. І я адчыняю чарговыя шуфляды маёй шафы, дзе хаваю зьняважлівыя лісты і старыя рахункі, сапсаваныя запальніцы і фінансавыя квіты, фатаграфіі з маладосьці і сонныя парашкі. І тут, паміж касмылёў ваты ды ролікаў бінтоў з тых даўніх добрых часоў, калі яшчэ для мяне быў сэнс класьціся на апэрацыю, якраз у гэтай замшэлай ад старасьці каморы знаходжу пажоўклую старонку, праляжалую шмат гадоў бачыну, як узгаловак помніка або як надмагільная пліта, паперу, зь якой я некалі распачаў новую прозу, што ніколі ўжо не атрымае канца. А пачынаў я працу ў тую дзівосную пару на Новы год, адразу пасьля Калядаў, яшчэ з прыемным пахмельлем, якое пульсавала ў здаровай галаве. А пачынаў на Новы год таму, што трымаўся тады забабонаў і хацеў новы біялягічны і астранамічны цыкл ушанаваць працай. Пазьней я зразумеў, што мой уласны Новы год пачынаецца ў канцы лета або на пачатку восені, і, відаць, таму я пакінуў пісаць і ніколі ўжо больш не напісаў ні слова.

Значыць, ляжала тая паперына, некалі белая, а цяпер жоўтая, доўгімі месяцамі, кварталамі і гадамі так і ня скончаная, не запоўненая, з выцьвілым дэвізам, пакліканым блаславіць кранальныя сцэны, узьнёслыя думкі і вытанчаныя апісаньні прыроды. Я зьдзьмухваю пыл варшаўскіх фабрык з гэтага васковага трупа майго ўяўленьня і чытаю словы, якія былі жыцьцявым дэвізам аднаго старога польскага магната ў XIX стагодзьдзі: “Калі інтарэсы Расеі гэта дазваляюць, я ахвотна зьвяртаю пачуцьці да сваёй першай бацькаўшчыны”.

Што тады я меў на ўвазе? Ці я хацеў штораніцы, нашча, чытаць гэтае прызнаньне сваім дзецям? Ці меўся разаслаць яго на сьвяточных паштоўках да сучасных сабе магнатаў навукі, літаратуры або кінэматографу? Ці спрабаваў убіцца ў ласку цэнзару дзеля прозы, памерлай ужо ў ложку анэмічнага натхненьня?

Шыбы ў вокнах хваравіта дзынкнулі. Недзе з суседняй вуліцы выскачыў гістэрычны сыгнал міліцэйскіх аўтамабіляў. Я зірнуў на гадзіньнік, прывезены мне калісьці сябрам, Станіславам Д., з экскурсіі па Савецкім Саюзе. Я ведаў, што гэта значыць. Як і штодня ў гэты час, па горадзе ў атачэньні міліцэйскага эскорту імчаў бранявы рэфрыжэратар з прадуктамі для міністраў і сакратароў партыі. Кавалькада машын праляцела пад маім домам, распырскваючы калюгі малака па праезнай частцы. Архаічныя малочніцы, выцягнутыя на гэты дзень зь нейкага дому для састарэлых, затапталі, тайком хрысьцячыся, недакуркі на брудным ходніку.

Раптам азваўся гонг ля маіх дзьвярэй. Я сьцішыўся ля акна, ня верачы сваім вушам. Я быў перакананы, што гэтая прылада не функцыянуе ўжо колькі гадоў. Але вытанчаны гук ксыляфону паўтараўся настойлівей. Нацягваючы на хрыбеціну стары халат, падарунак швагра Яна Л., я асьцярожна рушыў за парог. Прыадчыніў дзьверы. На лесьвічнай пляцоўцы стаялі Губэрт і Рышард, абодва ў сьвяточных гарнітурах, што помнілі сярэдзіну спакойных сямідзясятых гадоў. Губэрт у правай руцэ трымаў палку, а ў левай — грознага выгляду чорную торбу. У мяне хутка забілася сэрца, і не без дай прычыны, бо абодва за цэлы год прыходзілі разы з два і кожны іх візыт азначаў радыкальныя зьмены ў маім жыцьці.

— Можна? Не зарана? — весела запытаўся Губэрт.

Я добра ведаў гэтыя іх штучныя ўсьмешкі, за якімі крыўся ўдар, скіраваны ў мой спакой.

Я таксама звольна ўсьміхнуўся, гасьцінна расчыніў дзьверы і, калі яны цырымонна ўваходзілі ў калідор, у думках пачаў ліхаманкава адгадваць мэту іх прыходу. Дзякуючы ім я падпісаў дзясяткі пэтыцыяў, адозваў і пратэстаў, якія гадамі скіроўваліся да нашага негаваркога ў гэтым сэнсе рэжыму. Я некалькі разоў траціў працу, шмат разоў цішком пазбываўся грамадзянскіх правоў, амаль штодня мне даводзіцца перажываць нейкія дробныя, няяўныя прыніжэньні, пра якія сорам нават успамінаць, але з-за якіх, калі яны назапашваюцца гадамі, перастае хацецца жыць. Таму мы сардэчна абняліся, пхнучыся па цесным калідоры з усьмешкамі старых дружбакоў, але мяне агарнула вялікая напружанасьць і перасохла ў горле.

Урэшце мы апынуліся ў маім пакоі і ўселіся на драўляных крэслах, пастаўленых у адзін рад, быццам у самалёце, які ляціць да невядомых і жаданых прыгодаў.

— Ты добра выглядаеш, — гукнуў Губэрт, стаўляючы каля сябе гэтую злавесную кульбу.

— І ты нішто сабе, — зычліва адказаў я.

Нейкі час мы натужна пераглядаліся. Губэрт паклаў жылістыя далоні на кавеньку. Яго сьляпое вока глядзела нерухома, другое вока ён прымружыў, углядаючыся ў мяне ці то прыязна, ці то іранічна. Некалі яго катавала або антыкамуністычнае падпольле, або афіцэры-сьледчыя з службы бясьпекі, і ад таго забытага ўсімі інцыдэнту ён хадзіў заўсёды з кавенькаю ды наракаў на здароўе. Рышард, якога я помніў яшчэ як золатавалосага анёлка, быў паўнаватым лысаватым бляндынам, героем бесьсюжэтных раманаў бяз знакаў прыпынку і без дыялёгаў.

Як на старых дзядзькоў, дык мы яшчэ добра выглядалі, гэта факт. Але паўза трохі зацягнулася і трэ было нешта казаць.

— Можа, возьмеце па чарцы?

— Чарка не зашкодзіць, — гукнуў Губэрт. — Якая ў цябе?

— Чыстая, бульбяная. З імпартнай бульбы.

— Тым больш нельга адмовіцца.

Голас Губэрта быў зычны, быццам настроены на большае памяшканьне, чым мой загрувашчаны пакой.

Калі я даставаў з шафкі пляшку і чаркі, яны абодва з Рышардам цішком аглядалі пакой. Забулькатала вадкасьць з імпартнай сыравіны, я прысеў на край крэсла. Цыгарэта нашча — гэта нездарова, а сотка бульбянай гарэлкі — гэта проста сьмерць. Можа, і лепш. Я падняў чарку ўверх.

— Будзьма!

— Тваё здароўе, — аказаўся нарэшце Рышард і хутка пракаўтнуў зьмесьціва чаркі.

За акном на імгненьне аціх вецер і таполі павярнулі сьпелую буяную зеляніну ў наш бок. Дом быў, як на злосьць, надзвычай ціхі, і наша маўчаньне станавілася ўсё гучнейшым. Але я цьвёрда наважыўся не распачынаць першым размовы і змусіць іх раскрыць карты.

Губэрт разважліва адставіў чарку.

— Ты мала выходзіш з дому, — сказаў ён.

— Але. Восень выбівае мяне з каляіны.

— Дэпрэсія?

— Нешта накшталт.

— Пішаш нешта?

— Во цяпер пачаў.

Ён прыглядаўся да мяне неяк недаверліва. Рышард наліў сабе наступны кілішак.

— І што гэта будзе?

— Нічога асаблівага. Нешта я падахвоціўся напісаць трохі дурніны пра сябе.

— Ты заўсёды пісаў пра сябе.

— Можа, і маеш рацыю. Але я хацеў пра іншых.

— Найлепшы час.

— Каб забыцца.

Усё гэта ўдавала на экзамен. І я пачуваўся экзаменаваным. Але я ўсё жыцьцё адчуваў сябе экзаменаваным выпускніком, у найлепшым разе — студэнтам.

— Ну што, Рышардзе, — гукнуў раптам Губэрт. — Відаць, час брацца за справу.

Рышард хітнуў галавой.

— Трэба нешта падпісаць? — паслужліва здагадаўся я, зіркаючы на чорную торбу.

— Не, гэтым разам у нас іншая справа. Можа, ты, Рышардзе, пачнеш?

— Гавары, гавары, калі ўжо пачаў, — хапатліва сказаў Рышард.

Ува мне расло нейкае дурнаватае цяпло. Я машынальна ўзяўся за бутэльку. Хацеў наліць і Губэрту заадно.

— Дзякую. До, — ён стрымаў мяне як бы крышку афіцыйна, і я падумаў, што гэта нядобры знак.

Па сутнасьці, мне ўсё адно. Я вольны чалавек, які лунае высока над гэтым горадам і здалёк, з лагодным задуменьнем прыглядаецца да дзіўных людзей і іх дзіўных пачынаньняў. Я несьвядома ўключыў тэлевізарчык, які стаяў на стале. Пачулася выцьцё ветру, шорганьне нейкіх палотнаў, а праз імгненьне з срэбнага экрану выплыла відовішча ўрачыста ўбранага аэрапорту. Ганаровая варта маршавала ўпоперак экрану, нейкія цывільныя прыкрываліся палітончыкамі ад ветру, а над ганаровай вартай і над цывільнымі як ветразі ўздымаліся чырвоныя сьцягі, якія дзе-нідзе, як бы сарамліва, чаргаваліся зь бела-чырвонымі штандарамі.

— Во-во, — наважыўся перарваць маўчаньне Губэрт. — Даўно мы з табой не гаманілі.

Я ўздыхнуў, саромеючыся свайго ўздыху. Глыбей сеў у крэсла.

— Але. Страчваем паміж сабою кантакт, — сказаў я тонам сьвецкага чалавека. — Нас усё менш.

— Кожны толькі пра сябе думае, — дадаў Рышард.

— Але я бачу вынікі вашай дзейнасьці.

— Якая там дзейнасьць, — махнуў рукой Губэрт. — Падтрымліваем слабы агеньчык.

— Гэта факт. Выглядае так, што гэтая краіна сапраўды як бы памерла, — гукнуў я, ня ведаючы, куды яны хіляць.

— Гэтулькі гадоў мітусьні. Мы пастарэлі, зьмізарнелі, выдаючы свае паўлегальныя бюлетэні, пэрыёдыкі, адозвы, якія мала хто чытае. Хіба толькі моладзь. Але моладзь жэніцца, заводзіць дзяцей, купляе малы “фіят”, атрымвае прысядзібную дзялку, садзіць памідоры. Нас зацягвае мяшчанства, савецкае мяшчанства.

— Канец. Магіла, — дадаў Рышард, наліваючы сабе чарку.

Празь няшчыльныя дзьверы балькону на падлогу праточвалася вада. Трэ было б знайсьці анучу і выцерці, але мне крышку ня хочацца, а крышку я саромлюся сяброў. Цяжка нам даецца гутарка. Нязручна прастарэкаваць аб справах, пра якія мы думаем кожны божы дзень, якія нават сьнім у благія ночы. Некалі гэта выглядала лепей. Мы былі дзецьмі XIX стагодзьдзя. Нашыя бацькі належалі да легіёнаў або да POW ^*, мы былі ў AK ^** або ZWZ ^***. Гэта значыць, як гэта сёньня сказаць, гэта значыць, як гэта пасьля гэтулькіх гадоў выказаць, гэта значыць, гэта нічога ня значыць, нічагусенькі, у канцы нашага цудоўнага XX стагодзьдзя, стагодзьдзя тыраніі і расьперазанай дэмакратыі, недарэчнай сьвятасьці і геніяльнага гультайства, нікчэмнага мастацтва і начэпнай графаманіі.

Бачу ўзоранае ў мяне здаровае вока Губэрта.

— Чуеш?

— Так, пэўна ж.

— Мы хочам табе сёе-тое прапанаваць. Ад імя сяброў.

Адчуваю нейкі мароз на сьпіне. Вельмі павольна адстаўляю чарку.

— Што вы хочаце прапанаваць?

— Каб ты сёньня а восьмай вечара ўчыніў акт самаспаленьня ля будынку Цэнтральнага Камітэту партыі.

На экране тэлевізару нічога не зьмянілася. Вецер, вялікае шаргатаньне сьцягоў і чаканьне. Адно цяпер пачынае гучаць музыка з студыі, паважная і ўрачыстая.

Я зь цяжкасьцю праглынуў сьліну, зьмяшаную з гарэлкай.

— Ты жартуеш, Губэрце?

— Не. Не жартую, — ён выцер з лобу нябачны пот.

— Але чаму я? Чаму вы да мяне з гэтым прыйшлі?

— Ну а хто? Нехта гэта мусіць зрабіць.

— Я разумею, усё разумею, толькі не разумею, чаму я?

Губэрт зірнуў на Рышарда.

— Я ж казаў, што так будзе.

Рышард узіраецца ў падлогу.

— Слухай, — пакутліва адгукаецца ён нарэшце, — мы доўга меркавалі. Прааналізавалі ўсе кандыдатуры. Выпаў ты.

На акне стаіць маё дрэўца шчасьця. Адно цяпер я бачу, як яно забуяла апошнім часам, як абрасло маладымі, дужымі лісткамі. Гэтулькі гадоў яно чаўрэла, а цяпер раптам безь ніякай звонку прычыны пайшло ўгору, пусьціла ў бакі шмат магутных вузлаватых галінак.

— Ведаеш, — ціха кажа Губэрт, — такі ўчынак толькі тады будзе мець сэнс, калі ўзрушыць людзей, тут, у краіне, і паўсюль за мяжой. Ты ведамы нашым чытачам, і на Захадзе дзе-нідзе чулі пра цябе. Твая біяграфія і твой характар найлепш адпавядаюць гэтай сытуацыі. Пэўна ж, мы цябе ня можам намаўляць і ня будзем гэтага рабіць, гэта твая справа, твайго сумленьня. Я хачу перадаць табе думку ня толькі маю ці Рышардаву, але ўсяе суполкі, якая спрабуе змагацца. Даруй, што я не ўжываю ўзьнёслых слоў.

— Я сумняюся, што мая сьмерць выканае тую ролю, якая на яе ўскладзеная. Я ведаю такіх, якіх гэткая ахвяра зрабіла б сымбалем у сусьветным маштабе.

Яны зірнулі на мяне зь цікавасьцю. Губэрт настойліва расьціраў сьсінелыя пальцы.

— Пэўна, маеш на ўвазе Яна? — спытаўся ён.

— А хаця б. Яго фільмы ведае ўвесь сьвет, і яго кнігі чытаюць у шмат якіх краінах на правох унівэрсальнай літаратуры. Штогод мы зь біцьцём сэрца чакаем, што ён будзе ўзнагароджаны Оскарам або Нобэлем.

Губэрт ледзь заўважна ўсьміхнуўся.

— Гэта завялікая цана, завялікі кошт для гэтай краіны і гэтага грамадзтва. Ты сам сабе адказаў.

— Добра. А нашыя кінэматаграфісты, а нашыя кампазытары? Я магу адразу пералічыць некалькі прозьвішчаў, гаднейшых ад мяне.

— Ты ў самы раз, стары, — сказаў Рышард і ўзяў бутэльку.

Адчуў, відаць, што слабее, надумаў падбадзёрыцца.

— Жыцьцём і крывёй трэба распараджацца абачліва, — азваўся змучаным голасам Губэрт. — Яны маюць выканаць іншую ролю. У гэтым зьнявечаным народзе кожны геній-самародак мае найвышэйшую цану. Іхная сьмерць не нашмат бы нас узбагаціла і страшна зьбядніла.

— А чаму ня ты, ня Рысік?

Яны незадаволена зірнулі на мяне. Іх прысароміла мая хісткасьць.

— Нашто ж тады нам было да цябе прыходзіць? — спытаўся Губэрт. — Скажам табе адкрыта: твая сьмерць будзе мець на парадак большы эфэкт. Ці ж ты гэтага не разумееш?

— Стары, ты ў самы раз, — дадаў мяккасардэчны Рышард, які мучыўся цяпер разам з мной.

— Паслухай мяне, Губэрце. Я ніколі не мяшаўся ў функцыянаваньне нашага творчага арганізму. У вашыя справы, справы шматпакутнай апазыцыі ў краіне, якая нікога не цікавіць, у гэтыя вашыя справы я таксама ніколі не мяшаўся. Але цяпер мушу табе сказаць, што я пра гэта думаю. Вы выгадавалі глухіх і сьляпых дэміюргаў. Такіх, якія ў цудоўным творчым натхненьні, прадукуючы ўнівэрсальнае прыгожае мастацтва, не заўважалі ні нас, што поўзалі ў брудзе, ні штодзённых мукаў грамадзтва. Яны самааддана пільнавалі распалены ў іх агонь геніяльнасьці і хапатліва карысталіся славай, створанай масавай прапагандай рэжыму, якая штодня імі хвалілася і іх сусьветным прызнаньнем песьціла свае комплексы. Вы, зьнясіленая апазыцыя, таксама ня скупіцеся на пахвалы ім, падмазваючы харызмай маральнае згоды. Яны адкарміліся на нашай паняверцы, на нашых прыніжэньнях, на нашай ананімнасьці. Яны свабодна гойсалі па нівах нацыянальнага мастацтва, адкуль выгналі нас або адкуль мы самі сышлі па ўласнай волі. Калі вы прыходзілі да іх па подпіс пад самым сьціплым публічным зваротам, які не падабаўся расьперазанай кіраўнічай вярхушцы, яны вас нахабна выстаўлялі за дзьверы, міргаючы сваёй прыслузе, што вы правакатары, агенты спэцслужбаў. Іх веліч паўстала з нашага добраахвотнага скурчваньня. Іх геній вырас на нашых творчых магілах. Чаму хто зь іх не павінен заплаціць жорсткай фізычнай сьмерцю за дзесяцігодзьдзі скрадзенай, звышчалавечай велічы?

Я вымыкнуў тэлевізар, у якім цывільныя і вайскоўцы чакалі некага і не маглі дачакацца. Па бальконе праляцеў град, зрынаючы ў бездань прэзэрватыў, што завяў на жалезнай балюстрадзе. Гэтыя прэзэрватывы для мяне былі нібы букецікі ландышаў, якімі абдорвалі мяне суседзі зь верхніх паверхаў у вольныя ад працы дні.

— Кожнага з нас у большай ці меншай ступені мучае зайздрасьць, — зьбянтэжана сказаў Губэрт, зьбялеўшы і ўсё гарлівей расьціраючы сьсінелыя пальцы. — Але пра гэта сёньня ня будзем гаварыць, можа, калі пасьля.

— А калі ты з мной пагаворыш, калі я зараз выканаю твой загад?

— Ну, ведаеш, стары, — адставіў чарку Рышард. — Гэта нягожыя аргумэнты.

— Я ніколі нічога не казаў, хоць у мне ўсё клякатала. Ці трэба табе, Губэрце, пералічыць тых, хто ўсё жыцьцё ішоў пад руку з урадам, удаючы, што ідзе асобна? А спрытнейшыя ўбралі свае опусы ў адзежкі ўнівэрсальных модаў, сусьветных фрустрацыяў, заходніх мэлянхоліяў і нібыта левых нэўральгіяў. Калі ссаветызаваліся да такой ступені, што і ў нас зьявіўся культ недазволенага, двухсэнсоўная жарсьць лізаньня забароненага, убогая асалода ад палітычнай парнаграфіі, прыбранай у порткі алюзіі, калі і ў нас узьнікла гэтае перакручваньне ўдзелу ў выхітраным пратэсьце для самаапраўданьня за ўсе грахі калябарацыі, то яны першыя, прагныя прызнаньня, ахвочыя да посьпеху, учапіліся за новую каньюнктуру і засьмецілі мастацтва фальшывымі жэстамі нацкаваных Рэйтанаў ^*, праехаліся ўздоўж і ўпоперак па нашым бедным мастацтве, затапталі ў ім рэшткі сумленьня. Навошта ты перад імі падаеш ніцма, калі яны па тваіх крыжох караскаюцца на залатыя яблынькі, якія сілкуюць іх пыху? Нашто лісьлівіш, калі іх доля разыходзіцца з тваёю доляй?

— Ты сам выбраў сваю долю. Няма часу на такія дыскусіі. Што, Рысю, мо выйшаў наш час? — Губэрт цяжка нахіліўся і выцягнуў зьнізу гэтую чорную торбу, у якой мог ляжаць зварот аб скасаваньні сьмяротнай кары або звычайная бомба, вырабленая ў хатніх умовах.

— Пачакай, Губэрце, — я стрымаў яго руку. — Скажы мне асабіста, як чалавек чалавеку, чаму ты выбраў мяне?

Ён вырваў руку з маёй далоні.

— Я нікога не выбіраў. У мяне такія самыя правы, як і ў цябе. І абавязкі такія самыя.

— Але ў мне мусіць быць нешта такое, чаму я падыходжу, а іншыя падыходзяць менш.

Дождж замгліў шыбы. Нейкае дзіцё па суседзтве грала адным пальцам мэлёдыю, якую я помніў з даўніх, вельмі даўніх часоў.

— Дык жа ты жывеш, апантаны сьмерцю, — ахрыпла шапнуў Губэрт. — Я ніколі не разглядаў твой комплекс як літаратурную манеру. Ты найбліжэйшы да гэтай сьмерці, ты не павінен яе баяцца. Ты вельмі старанна падрыхтаваў сябе і нас да свае сьмерці. Пра што ты думаў да таго, як мы прыйшлі?

— Пра сьмерць.

— Бач, яна ля цябе. Досыць падаць руку.

— Досыць падаць руку.

— Але, гэтага досыць.

— Сёньня?

— Сёньня а восьмай вечара, калі скончыцца паседжаньне зьезду партыі і дэлегаты з усёй краіны будуць выходзіць з будынку.

— А яны ўсе?

— Хто?

— Тыя, патрэбныя народу.

— Яны ў граху і сьвятасьці, у канфармізьме і бунце, у здрадзе і выкупленьні нясуць у вечнасьць душу народу.

— Брэшаш. Задушышся гэтым трызьненьнем. Твае вочы ўжо вылазяць з арбіт.

Рышард зырваўся з крэсла, перакульваючы чарку.

— Пакінь яго! — крыкнуў ён і пачаў шнарыць за пазухаю ў Губэрта, які здранцьвеў, выцягнуў ногі, быццам хацеў абгледзець свае брудныя боты.

Рышард пачаў пхаць яму ў сьсінелыя вусны белыя гарошыны таблетак. Сілком уліў паміж сьцятых зубоў некалькі кропелек гарэлкі. Губэрт паварушыў сківіцамі, прыплюшчыў павекі, потым разгрыз адну таблетку і паспрабаваў яе праглынуць.

Нехта пазваніў у дзьверы. Я адшчапіў дрыготкімі рукамі. На парозе стаяў падпіты госьць, трымаючыся за вушак.

— Набярэце вады, бо будзем адключаць, — ад яго сьмярдзела неператраўленым алькаголем.

— Вада мне ўжо непатрэбная.

— Наліце мо ванну і яшчэ што. Адключаем на цэлы дзень.

— Дзякую. Пэўна, труба лопнула?

— Усё лопаецца. Можна, пасяджу ў вас пяць хвілін, ледзьве на нагах стаю.

— Даруйце, але прымлеў прыяцель. Мушу выклікаць хуткую дапамогу.

— Усе цяпер слабыя. Ня буду замінаць. Будзьце здаровы.

— І вы бывайце.

Ён пайшоў стукацца да суседзяў. Я бегма вярнуўся праз калідор. Губэрт, ужо выпрастаны, сядзеў на сваім крэсьле. Натужна ўсьміхаўся, каб схаваць раптоўны спалох.

— Пазваніць лекару?

— Ня трэба. Ужо палепшала. На чым мы спыніліся?

Нібы вялікі паветраны зьмей, па-над дахамі места плыў лапік сонечнага сьвятла. Знаёмы верабей ускочыў на парэнчу балюстрады і дзівіўся, што я яго не вітаю.

— Губэрце, ці ёсьць сэнс? Ці ты верыш у гэты сэнс?

— Ты толькі сёньня пытаешся?

— Чаму ты ўсё жыцьцё быў такі заўзяты? Ва ўсім. Справа ў гармонах ці ў голасе зь нябёсаў?

— Пакінь яго, яму трэба дахаты, — адпіхваў мяне Рышард.

— Мо бліжэй да будынку партыі?

— Бачыш, сьмерць сьмерці не раўня, — здушаным голасам гукнуў Губэрт. — Нам усім трэба ўзьнёслая, шляхетная, сьвятая сьмерць. Ты можаш падарыць нам менавіта такі скон.

— За грахі, стары, — дадаў Рышард і паспрабаваў усьміхнуцца. — Маеш досыць сваіх і нашых грахоў на сумленьні.

— Але яны ўсе маюць гэтулькі сама, — сказаў я роспачна, бо і мне перадалася гістэрыя таго паскуднага восеньскага дня.

— Іх ужо няма. Ты цяпер сам-адзін з Богам альбо, калі хочаш, з сваім сумленьнем.

— І куды ж яны падзеліся?

— Засталіся далёка, на малой нешчасьлівай плянэце.

— Губэрце, гэта нейкі дурны жарт. Вас нехта на гэта падбіў.

— Не, гэта ня жарт. Ты сам добра ведаеш. Ты шмат гадоў чакаў нас. Годзе сабе хлусіць, скажы, што чакаў.

Ён доўга глядзеў на мяне сваім здаровым вокам, а тады пачаў шукаць торбу, якую ў часе прыступу скінуў пад стол.

— Губэрце, гэта ты мне адкажы, ці верыш ты ў карысьць ад гэтага.

Ён зь цяжкасьцю падышоў, абняў мяне і пацалаваў халоднымі вуснамі ў абедзьве шчакі.

— Аб адзінаццатай ты мусіш быць на вуліцы Вісьлянай, 63. Там цябе чакаюць Галіна і Надзежда. Яны з тэхнікі.

— З тэхнікі самаспаленьня?

— Не ўскладняй справы, стары, — уставіў сваё слова Рышард.

Мяне ахапіла раптоўная злосьць.

— І што ты тут мне ўдаеш наіўнага мужыка з-пад піўбару? Лепей ужо, чорт цябе бяры, расстаў усе коскі і кропкі.

Рышард разгубіўся, адступіў да дзьвярэй.

— Табе замінае адсутнасьць кропак? — спытаўся ён няпэўна.

— Бо калі б ты ўжываў знакі прыпынку, дык, можа, ня трэ было б у гэтай краіне паміраць напаказ.

Млявы гром прагрукатаў з аднаго канца места ў другі. Дзьверы балькону зь енкам адчыніліся пад парывам ветру. Я хацеў іх прымкнуць, але клямка адарвалася.

— Стары, і пазыч яшчэ пяць тысяч на таксоўку. Ён ня дойдзе дахаты ў такое надвор’е, — Рышард забраў у Губэрта зачараваную торбу і ўжо паглядаў у змрок калідору.

Я выцягнуў з кішэні пяцітысячную банкноту. Яны ўзялі без падзякі, рушылі ў перадпакой. І тут нас сустрэў нейкі гуд, высокі гук тэлефонных дратоў, які веставаў непагадзь. Гэтым шкляным енкам яны гучалі шмат гадоў таму, калі сьвет яшчэ быў нармальны і спакойны.

Губэрт стаў перад гурбою старых тапак, што назьбіраліся няведама скуль за цэлае жыцьцё.

— Калі ты кінуў пісаць? Ужо ня помню, — сказаў ён, касавурачыся невідушчым вокам на гэтае сьмецьце на падлозе.

— Але ж я пішу.

— Ты зноў пачаў пісаць у гэтую пару. Пішаш свой тэстамэнт. Але я пытаюся пра бэлетрыстыку.

— Ня помню. Можа, пяць, можа, сем гадоў таму. Тады я адным махам пераступіў церазь дзьве цэнзуры, собскую і дзяржаўную. Напісаў апавяданьне ў нейкі самвыдатаўскі часапіс, і гэта быў мой апошні тэкст. Я стаў вольным імпатэнтам.

— Ты нарадзіўся нявольнікам. Няволя цябе вызваліла, дала табе крылы і зрабіла правінцыйным клясыкам. А потым на кару, як злая чарадзейка, усё забрала.

— Няволя заўжды гінула ад рук нявольнікаў, — азваўся Рышард. — Разумееш мяне, стары?

Гэты дзіўны гук, гук, нібы шчуроў забіваюць, зьявіўся ў нашым доме колькі месяцаў таму. Тыднямі шукаў яго крыніцу, абшукаў гарышчы, скляпы, але нічога не знайшоў. Ён усчынаўся зьнянацку і раптам за колькі дзясяткаў хвілін сьціхаў. Удзень і ўночы. Ён трымаў жыхароў дому ў стане гістэрыкі.

— Але твор гэты я дапішу да канца. Ня твор, жалобны трэн. Напішу ў думках і адразу ж забудуся. Літаратурны твор для аднаго чытача.

— Выбірай словы. Найлепшыя захавай на вечар. Ты будзеш там крычаць з усіх сілаў. Самымі залатымі думкамі. Людзі іх запішуць і будуць перахоўваць, як біблійныя вершы. Твой літаратурны шэдэўр.

Ён знайшоў у цемрадзі маю руку і моцна сьціснуў яе. Мне падалося, што ў ягоным здаровым воку мільгаюць хуткія іранічныя іскры. Мяне зноў агарнула злосьць.

— Хто вас падбухторыў? Які сукін сын нацкаваў вас на мяне?

— Нехта мусіць гэта зрабіць. Мы даём табе шанец. Ты будзеш першы. Апярэдзіш усіх канкурэнтаў. Яны паціху будуць прымяншаць твой чын. Першы раз ты пэўна іх пераможаш.

— Ці варта? Трэба штодня спальваць сябе там, у цэнтры, пад мурамі Крамля. Тамтэйшыя пажары захапляюць разявакаў па ўсім сьвеце. А нашыя рэгіянальныя падпалы раздражняюць міжнародную публіку, дадаюць лішнія дэталі да захапляльнага відовішча барацьбы дабра зь ліхам. Слухай, Губэрце, а можа, наша сонечная сыстэма зышла з свайго вызначанага найвышэйшай воляй шляху і цяперака рушыць у глыб сусьвету, дзе ўсіх нас замірыць няведамы касьмічны кон? Можа, нас чакае супольная перамога альбо супольная параза?

— Што можна выйграць ці прайграць апроч таго, што можам выйграць ці прайграць тут?

— Добра, ідзеце ўжо.

Я адчыніў дзьверы. Яны неяк марудзілі з адыходам. Губэрт пачаў чытаць шыльдачку на дзьвярох суседа. Яны заўсёды цікавалі маё жыцьцё, хоць добрым тонам было пагарджаць ім. Вось ён чытаў гэтую таблічку, нібы візытоўку сакратара ЦК, і ня ведаў, што за гэтымі дзьвярыма ўжо дзесяць гадоў памірае стары пэнсіянэр, штодня з высілкам памірае і ня можа памерці. Згары, па прыступках і па ўскрайках сходаў, падалі брудныя кроплі вады. Гэта наш кансьерж, якога цяпер пачалі называць домакіраўніком, невылечны псых, мыў лесьвічную клетку. Яго ўжо гэтулькі разоў паказвалі па тэлевізіі, пісалі пра яго ў газэтах, а ён усё працягваў з той жа ўпартасьцю мыць штоквартал нашы сходы, адзіны домакіраўнік у цэлай краіне, які гэта рабіў.

— Не падвядзі, стары, — азваўся Рышард.

— Мне трэба падумаць.

— Яны чакаюць аб адзінаццатай. Галіна і Надзежда, — дадаў Губэрт.

— А калі я гэтага не зраблю?

— То будзеш жыць так, як жыў дагэтуль.

Яны пайшлі ўніз па сходах, падтрымліваючы адзін аднаго, нібы два сьвятыя, нібы Кірыл і Мэтод. А я ж помніў Рышарда здаўна, калі мы былі маладыя. Помню шалёную п’яную ноч у нейкім двары пад Варшавай і супольны начлег у пуні на саломе. Рышард быў тады ці то крытыкам, ці то кіназнаўцам і ляжаў побач, а паміж намі была п’яная дзеўка, якой я потым ніколі не спатыкаў. Мы ляжалі ледзь прытомныя на маім зялёным брызэнтавым плашчы, які я прыслужліва разаслаў, дзяўчына паенквала празь цяжкі п’яны сон, Рышард важдаўся пры ёй, хрыпла сапучы ад раптоўнага юру, таму яна адвярнулася да мяне тварам, а сьпінай да Рысіка. Я адчуваў яе вільготны, сонны подых у сябе на шчацэ. Рышард не адступаўся, непрытомны, але пажадлівы, усё поркаўся пры ёй, ірваў ёй апранахі, гістэрычна дыхаючы, падкладаўся пад яе безуладнае цела. А потым, калі я ўжо затрызьніў, Рысік, відаць, дабіўся свайго, бо раптам заскуголіў, закачаўся ў растрэсенай саломе. Яна, ня чуючы экстазу суседа, абвейвала мяне лёгкім, спакойным подыхам. Толькі наранку, калі ўсе сп’яну ўставалі з той вясковай пасьцелі, я накінуў свой брызэнтавы плашч, машынальна сунуў руку ў кішэнь і з абурэньнем пераканаўся, што гэта мая кішэнь папоцемку стала ахвяраю Рысікавай жарсьці, што юнацкай прагнай любасьцю, можа нават першай любасьцю, ён любіў маю кішэнь.

А цяпер Рысік піша аморфную прозу бяз знакаў прыпынку, ходзіць ад’ютантам пры Губэрту — паважаная постаць літаратурнага сьвету. Я вярнуўся ў свой пакой, каб паглядзець на іх у акно. Якраз нейкім цудам ім на дарозе папалася вольная таксоўка, але яны абмінулі яе і годна пайшлі ў бок Новага Сьвету. Мне было цікава, ці сочаць за імі. Але ніводная машына ня рушыла зь месца і ніхто ня выбег за імі з аркі суседняга дому. Агенты мелі сёньня важнейшыя справы.

Губэрт раз павесіўся ў шафе, калі яго зацкавалі падчас нейкай акцыі, бо тады, пры канцы шэсьцьдзясятых, рэжым яшчэ любіў жорсткія відовішчы і брутальныя акцыі. Вось Губэрт і павесіўся, але рабіў гэта, пэўна, першы раз у жыцьці і спрыту ня меў. Вяшак абарваўся, шафа перакулілася, і Губэрт выжыў. Так, выжыў, каб праз гады вынесьці мне сьмяротны прысуд.

Ізноў загрымела ў цесным нізкім небе. Я пайшоў у ванну памыцца. Кран балесна захрыпеў, гікнуў, але рэшткі вады яшчэ цяклі. Я машынальна мыўся і думаў, ці добра я раблю, што мыюся і прыбіраюся перад такой пэрспэктывай. Але ж сьмерць трэба прыняць як прычасьце, нашча і ахайна. Ці трэба аднак, паміраць? Ці мяне хто сілком сьпіхне з моста ці абліе бэнзынам? Пастанова ж у маіх руках. Магу годна памерці і нягодна жыць далей.

Ізноў азваўся гонг. Я падумаў, што Рышард з Губэртам забыліся нешта ці вяртаюцца, каб адклікаць прысуд. Сьцякаючы кроплямі вады, я падбег да дзьвярэй. На прыступцы сядзеў стары зь вялікай скураной торбай.

— Вы да мяне? — спытаўся я.

— Так, да вас. У мяне загад адключыць газ.

— Але сёлета ж ужо тры разы адключалі.

— Слухайце, я ня ведаю, загадаюць — адключаю, загадаюць — падключаю. У іх, бач, галавы няма. Штодзень нейкі дом бухае, дык, каб паставіць пракладку, загадваюць адключаць. Добра яшчэ, што вашая кватэра ёсьць, бо ў мяне тут нумары кватэраў, якіх ва ўсім доме няма, — і ён паказаў мне брудную паперку.

— Ну дык вымыкайце за адным махам і электрычнасьць. Мне ўсё адно.

— Вам усё адно, — вымавіў з хітрай усьмешкай стары і спрытна ўскочыў у ванну, — а мне ня ўсё адно. У мяне паўнамоцтвы толькі на газ.

І праўда, ён умомант закруціў вэнтыль, здэмантаваў паклю ў газавай калёнцы і ўжо сядзеў на ўскрайку ванны, прыпальваючы склееную цыгарку.

— У цёплай вадзе добра выкупацца ці хаця б, выбачаюся, сраку памыць, — гаманіў стары, аглядаючыся ў ваньне. — Але што рабіць, загад ёсьць загад. Хіба што пагаварыць з кіраўніцтвам, ну, разумееце. Даць у лапу.

— Не хачу я гаварыць з кіраўніцтвам. Я сёньня памру.

Стары сьлесар весела заўсьміхаўся.

— Што гэта вы акурат сёньня надумаліся? Сёньня такі дзень добры! Гэты іхны расейскі сакратар прыяжджае. Увесь горад прыбраны, ад ранку аркестры паўсюль граюць. Кажуць, што нейкі фэстываль цяпер, вялікае іхнае сьвята, а можа, і нашае. Выкінулі тавары на прылаўкі, паўсюль — пад Палацам культуры, па-над Віслай — людзі зранку стаяць у чэргах, а вы памерці надумалі.

— Дык памру ім на зло.

Сівы майстэрак выцер сьлёзы радасьці.

— Ну вы гумарыст. Калі б можна было памерці ім на зло, дык ужо палякаў на сьвеце не было б. Ведаеце што, я падключу вам газ, але ручкі вэнтыляў заплямбую. Зраблю такую шырокую пятлю, што зможаце газам карыстацца, толькі каб асьцярожна.

— Ня трэба мне газу. Вазьмеце калёнку на ўспамін.

— Крыўдлівы вы. Не дык не. Падпішэце тут, калі ласка.

Я правёў яго ў калідор. Мінаючы, ён памацаў мой плашч, што вісеў пры дзьвярох.

— Добрая воўна. Замежная.

— Бярэце на здароўе.

— А што, магу заплаціць. Пяцьдзясят тысяч дам.

— Аддам задарма. Толькі калі будзеце апранаць гэты плашч, уздыхайце па маёй душы.

— Вы, можа, артыст, га? Любіце пажартаваць, га?

Але спрытна злажыў плашч, паклаў у торбу і ўжо стаяў перад дзьвярыма суседа. З суровым выразам твару націснуў кнопку званка.

Я вярнуўся ў свой пакой, сеў у фатэль, які яшчэ не астыў пасьля Губэрта. Сапраўды, вецер нёс па-над горадам нейкія касмыкаватыя гукі музыкі. Добра, што я аддаў плашч, апрануся лягчэй, лягчэй будзе праскочыць на той сьвет. Так, быццам бы я ад іх атрымаў жыцьцё і гнеўна вяртаў яго ім. Нейкі сымбаль. Яшчэ адзін сымбаль. Для вечнасьці ці для сучасных ідыётаў? Мудрагелісты і нечытэльны жэст. Жэст, які таўруе наш марыянэткавы, згодніцкі рэжым, ці жэст, які зьвінавачвае вечную Русь, схаваную за збуцьвелай шырмай Савецкага Саюзу. Пратэст супраць няволі грамадзкай ці супраць няволі народнай. Пра якую свабоду тут гаворка, за каторую з шматлікіх свабодаў пайду ў агонь, у сьвяты агонь сьмерці?

Гэта блазнаваньне ці ўзьнясеньне?

Я заўжды магу ў апошнюю часіну ўскочыць у нейкую мышыную дзірку, суцяшаю сябе, але ведаю, што нікуды я ня ўскочу, апроч як туды, куды мне сказалі. Апранаюся сьціпла, але акуратна. Загадалі крычаць, а гэта для мяне найгоршае. Агонь можа вытрываю, але сораму не перажыву. Змагар павінен быць нахабны й бессаромны. А я шмат эратычных момантаў змарнаваў, бо саромеўся расшпіліць нагавіцы.

Уключаю тэлевізар, трэба ж нешта зрабіць, у мяне дрыжаць рукі, не магу сабрацца з думкамі. На малым экранчыку бачу самалёт, а пад ім двух мажных мужыкоў, якія цалуюцца ў вусны. Гэта наш сакратар і гэты іхны расейскі, цар цароў, гаспадар паловы сьвету. У нашага дабрадушны твар кардынала ці кансьержа, якога сёньня называюць домакіраўніком. Таго гісторыя і гены ўзнагародзілі калмыцкай фізіяноміяй. Памілаваліся і слухаюць гімны. А наш гімн цяперака — Інтэрнацыянал. Атрымалі яго па старэйшым браце, як камізэльку.

Хаваю ў кішэню пашпарт. Бяз гэтага ані руш. Прозьвішча, імя, дата нараджэньня, бацька, матка, рост, вочы — усё няважна. Важны мой нумар, колькі літараў і шэраг лічбаў. Такім мяне ведае паліцыя, мясцовыя ўлады, служба аховы здароўя. Такім мяне ведаюць кампутары і пільнуюць, каб ня высьлізнуў, не схаваўся ад прыгнятальнікаў, не адкруціўся ад нахабнага пратэктарату. Пайду з дому. Трэба выйсьці з гэтых чатырох сьценаў. Выхад з кватэры — гэта яшчэ не пастанова. У мяне наперадзе цэлы дзень. За дванаццаць гадзінаў зарабляліся капіталы і зьнішчаліся дынастыі. За дванаццаць гадзінаў паўставалі і гінулі імпэрыі.

Ідучы па сходах, зазірнуў у паштовую скрынку, нават адчыніў яе на ўсякі выпадак. Заскрыгаталі дзьверцы, пасыпалася іржа. Усярэдзіне было трошкі ссохлага павуціньня. Ну й дзякуй Богу. Добрых лістоў пошта не разносіць ужо шмат гадоў.

На вуліцы дала ў вушы музыка. Гучалі магутныя гучнагаварыльнікі, гулі нейкія аркестры, дзесьці грымеў з панурай упартасьцю вайсковы бубен. А перад Палацам культуры, які некалі так захапляў мяне, як урочышча, як страшны курган, дзе пакутуюць злыя духі, — перад гэтым Палацам на эстрадзе гойсала мноства гожых параў у керэзіях і нацыянальных гарсэціках, абшытых цэхінамі, у паўлінавых пёрах і карунках, зробленых у горадзе Жывец. А масавік, прытупваючы, падпяваў з моцным акцэнтам: “Кракавяк вот так я!”

Па старой звычцы я ўстаў у чаргу да газэтнага шапіка, купіў пачак цыгарэт, але газэт ужо не было. Гэта таксама благі знак. Шчасьлівая купля газэты ўраньні заўжды была нашым першым посьпехам. З газэтай пад пахай чалавек зьвяртаў на сябе ўвагу. Некалі я нават завязаў інтымныя ўзаеміны зь дзяўчынай, якая прагна паглядала на маю газэту. Газэт ніхто не чытаў, хоць раздабыць іх каштавала шмат намаганьняў. Але газэты трэба было мець. Такі ўжо склаўся звычай.

З камяніцы на другім баку вуліцы выйшаў паджылы пан з хваравітымі вачыма на худым твары. Я знаў яго з выгляду, і ўся вуліца яго знала. Ён быў арыгінал і дзівак, апаратнік, які зь невядома якіх прычынаў не збудаваў сабе замкавай вілы ва ўрадавым квартале і працягваў жыць разам з намі, звычайным пээнэраўскім быдлам. Ён паглядзеў на мяне, і я паглядзеў на яго, мы не павіталіся, бо яму не выпадала, а мне гонар не дазваляў. Ён сеў у чорны “мэрсэдэс” і рушыў па вуліцы, за ім памкнулася машына аховы.

У мяне заўжды было нейкае дзіўнае прадчуваньне, што мой лёс спляцецца зь ягоным лёсам. Падазраю, што яму таксама такое прадчувалася. Таму я крадком назіраў за ўбогім жыцьцём апаратніка, ягонымі ад’ездамі і прыездамі, ягонымі нуднымі даўжэзнымі прамовамі ў тэлевізіі, сачыў у газэтах за ягонай службовай кар’ерай, зычліва пераймаўся зьяўленьнем урадавага рэфрыжэратара, які прывозіў яму сэрвэлят, шынку, кумпякі і абястлушчаны тварог. Дапушчаю, што і ён, абняты якою нядобраю думкаю, цікавіўся ўпотай маім гэткім жа нецікавым быцьцём.

Я выйшаў на Новы Сьвет, аброслы кустамі сьцягоў, чырвоных і бела-чырвоных сьцягоў. Але ў нашых бела-чырвоных сьцягох чырвань зь цягам часу павольна расла, а бель меншала. І цяпер нашыя сьцягі таксама былі чырвоныя, але з малой белай стужкай уверсе. Вось жа, гэтыя старыя дамкі, што вылузваліся, як цагляныя лярвы, з коканаў тынку, выпусьцілі зь сябе ліхую кроў сьвяточных сьцягоў і драмалі над каньёнам вуліцы, паўзь якую маршавала школьная дзятва і калектывы ўстаноў і фабрык. А па-над сьвяточным тлумам ляпаў у паветры гіганцкі транспарант з надпісам: “Жыве саракавая гадавіна Польскай Народнай Рэспублікі”.

Я задумаўся, разважаючы аб тым лёзунгу, і гэта прыцягнула ўвагу пэнсіянэра з газэтай пад пахай. Ён усьміхнуўся, нібы разумеючы.

— Вы таксама заўважылі?

— Перапрашаю, што?

— Ну, не прыкідвайцеся.

— Маеце на ўвазе саракавую гадавіну?

— Дадалі сабе добрую пару гадоў, — ён захіхікаў. — У мяне добрая памяць.

— Думаеце, дадалі?

— Я ня думаю, я ведаю.

— Пакажэце газэту. Паглядзім дату.

— Як гэта вы так не заўважалі? Даты ў газэтах ужо ад даўна нейкія такія раздушаныя, быццам хто на літары абцасам наступіў. Гляньце самі.

І ён сунуў мне газэту, а я моцна схапіў яе ў кулак.

— О, што гэта вы, не! — запратэставаў пэнсіянэр. — Жонка яшчэ не чытала.

— Калі ласка, аддайце мне газэту.

Ён пачаў вырываць з маёй далоні тонкі сувой “Трыбуны люду”.

— Пусьці, пусьці, а то выклічу міліцыю.

— Я цяжка хворы, мо пайду ў бальніцу ці наагул памру.

— Усе так кажуць.

У гэты момант газэта разарвалася, і ў маёй далоні засталася каштоўная палова з рэпэртуарам кіно, тэатраў, з праграмай тэлевізіі, зь дзяжурнымі паліклінікамі і аптэкамі, з паведамленьнямі пра імпрэзы і зьліквідаваныя маршруты транспарту. Яму дасталася другая палова, якой ніхто ніколі не чытаў: палітычныя навіны, прамовы, у тым ліку прамовы майго знаёмага апаратніка, нарыс пра распад капіталізму і заклікі да мацаваньня ідэйнасьці.

— Жулік, жулік! — вішчаў пакрыўджаны стары, але ніхто не зважаў на яго, бо ў гэты сьвяточны дзень ўсе нешта гарлалі.

Я хутчэй зьмяшаўся з натоўпам, несучы здабычу. Мне было неяк прыемна, што ён аблаяў мяне гэтай старой лаянкай, якую я помніў змалку. Апроч таго, я трымаў у руцэ праваднік па сёньняшняй Варшаве. Але ў гэты момант мне ветла адсалютавалі два маладыя міліцыянты.

— Пройдземце з намі.

Мы ўвайшлі ў кароткую арку з засіканымі сьценамі. У самую пару, бо зноў усчаўся дождж.

— Вашы дакумэнты, — папрасіў старшы міліцыянт.

Я падаў яму зношаную кніжачку пашпарту, якая спатрэбілася мне ўжо ў першыя пятнаццаць хвілін майго падарожжа. Падарожжа куды? Мне стала холадна.

— Які сёньня дзень? — спытаўся я.

— А навошта гэта вам? — недаверліва азваўся малодшы.

— Трэба.

Яны пераглянуліся, і старшы сказаў з націскам:

— Дваццаць другога ліпеня.

— Як гэта ліпеня? Ужо ж позьняя восень. Град ідзе.

Старшы, не адказваючы, пачаў перапісваць мае асабовыя зьвесткі. Ніжэйшы разглядаў мяне без зычлівасьці. Таварыш нешта паказаў яму ў пашпарце, а ён хітнуў галавой, што разумее.

— Вас ня дзівіць, што мы перапісваем вашыя зьвесткі?

— Мае зьвесткі часта перапісваюць.

— Гэта нядобра. А куды вы ідзяце?

— У “Сямейны”.

— Што гэта значыць?

— Мой улюбёны малочны бар.

Я хацеў яшчэ спытацца, які цяпер год, але адчуваў, што гэта быў бы ўжо перабор. Нехта падходзіў з мораку пад’езду.

— Здароф, дзядзя, — ляпнуў ён мяне фамільярна, і я пазнаў Кольку Нахалава. — Гэта мой знаёмы. Пра што гамана?

— Праходзьце, калі ласка, — з націскам вымавіў старшы.

— Эй, маладец, пацішэ. Гдзе твой номер?

— Што-што?

— Номер должэн быць, — сказаў ён і пацягнуў міліцыянта за рукаво мундзіру.

— Мы зь міліцыйнай школы. З Галяндзінава.

— Всё-такі номер должэн быць!

Трохі зьніякавелыя, сілячыся захоўваць годнасьць, міліцыянты вярнулі мне пашпарт і пайшлі.

— Табе цэглы ня трэба? Добрай, сталінскай?

— Ці ты звар’яцеў? Нашто мне цэгла?

— На лецішча ці на асабняк. Гуту “Варшава” разьбіраюць. Можна танна купіць.

— Не, дзякуй.

— У мяне ёсьць прэзэрватывы з урадавай крамы. Дзяржаўная цана, пяцьдзясят злотых.

— Не ўжываю.

— Ну, можа, хоць паўлітра разап’ём?

— Дзякуй, але я хворы.

— Хочаш, прадам бальзам Шастакоўскага. Проста з Прыбалтыкі.

Я ведаў Кольку Нахалава няведама адкуль. Ён ужо шмат гадоў гойсаў па Варшаве, зарабляючы няясна з чаго. Здаецца, ягоны бацька, генэрал КГБ, быў дарадцам Службы бясьпекі ў Шчэціне. Калі пайшоў на пэнсію, зьняў польскі мундзір, адзеў савецкі, спакаваў рэчы і паехаў зь сям’ёй дадому, у Маскву. А Колька застаўся. Спадабалася яму ў Польшчы, хоць часам сп’яна даставаў ад каго па мордзе.

— Мне трэба ўжо ісьці — сказаў я, каб нешта сказаць.

— Я таксама лячу. Ты куды, налева ці направа?

— Проста. На другі бок вуліцы.

— Ну то будь здаров. Калі што трэба будзе, заўсёды знойдзеш мяне ў “Парадызе”.

Ён амаль пабег, а я пры выхадзе з брамы ўбачыў маладога, па-правінцыйнаму апранутага хлопца, які паважлівым паклонам павітаў мяне ці некага за маёю сьпінаю. Але за мной нікога не было, таму я прывітаўся ў адказ з пэўным зьдзіўленьнем. Маладзён нясьмела ўсьміхнуўся, бялявы маладзён з шчырымі вачыма, такіх хлопцаў шмат было падчас вайны ў акоўскім падпольлі.

— І тады прыйшла раптам сьмерць. У тую зімовую зорную ноч прыйшла лютая сьмерць, — пачаў дэклямаваць прыцішаным голасам хлопец з правінцыі.

Усё больш было вар’ятаў, ніхто іх ужо не лячыў, бо псыхіятрычныя больніцы былі перапоўненыя міністрамі, сакратарамі, дырэктарамі. Калі-нікалі трапляліся апазыцыянэры, якіх туды памяшчалі для перасьцярогі. Але неўзабаве ня стала для іх месцаў, бо спаміж апаратнікаў усталявалася мода хавацца ў вар’ятнях ад апалы, дэтранізацыі або судовага перасьледаваньня.

Удаючы абыякавасьць, я мінуў хлопца і перайшоў на другі бок вуліцы. Унурыўся ў гарачае нутро малочнага бару з назвай “Сямейны”, напоўненага ёлкім смуродам. Да касы стаяла вялізная чарга. Гэтая новая няўдача мяне зьбянтэжыла, я няпэўна пакруціўся каля шкляных патрэсканых столікаў і здумаў пайсьці, калі з чаргі нехта паклікаў прыязным голасам:

— Гэй, дружа!

Я хацеў уцячы, бо пазнаў Рышардавага брата, але было ўжо запозна.

— А, гэта вы? — сказаў з прыкрасьцю.

— Што заказаць?

— Можа, гарачае малако і якую булачку.

— Малака сёньня ўжо няма. Але ёсьць масьлёнка.

— Хай будзе масьлёнка.

Чакаючы Рышардавага брата і свайго сьняданку, я мучыўся, прыгадваючы ягонае імя. Аніяк ня мог успомніць. Ліхаманкава перабіраў у галаве славянскія імёны, заходнія, усе імёны антычнага паходжаньня, але ніводнае неяк не пасавала суровай постаці філёзафа-марксіста, якога ўсім сэрцам ненавідзеў Рышард. Браты не сустракаліся, пагарджаючы адзін адным.

За дваццаць хвілін мы ўжо сядзелі пры століку, застаўленым непрыбраным посудам.

— Як маецеся, пане дацэнце? — спытаўся я дзеля ветлівасьці.

Філёзаф аж папярхнуўся масьлёнкаю.

— Прашу мяне так не называць!

— Выбачайце, але я ня меў нічога благога на думцы.

Ён укусіў сухую булку і прачытаў звычную лекцыю.

— Слова дацэнт у цяперашнія часы гучыць абразьліва.

— Я ня ведаў.

— Не перабівайце мяне. Форма заахвочваньня шляхам прызначэньня ў дацэнты ня вытрымала выпрабаваньня практыкай. У нас цяпер цэлая армія дацэнтаў і шмат клопату зь імі. Разумееце, некаторыя ледзьве школу паканчалі, і то з слабымі атэстатамі. А якія амбіцыі. Даводзіцца рыхтаваць іх, давучваць. Мы стварылі адмысловыя курсы ўдасканаленьня дацэнтаў. Я іхны дырэктар. Вы ведаеце, што гэта значыць? Вялізная праграма, гіганцкі матэрыял, трэба было б дванаццаць гадзінаў штодня праводзіць заняткі, а яны ўвесь час прагульваюць. То на бальнічных, то па тэлефанаваньнях ад жонак альбо, што горш, з Цэнтральнага Камітэту. У мяне ўжо цярпеньня няма. О, якраз, — ён паглядзеў на гадзіньнік. — Празь пяць хвілін пачынаецца лекцыя. Трэба ляцець. Шкада.

— Да дацэнтаў?

— Ат, не. У цэнзуру. У мяне лекцыя ў цэнзуры.

— Там таксама ёсьць дацэнты?

— Ёсьць і дацэнты. Але не пра тое гаворка. У цэнзуры створаны асобны дэпартамэнт алюзіяў. Мне даручана чытаць лекцыі. Алюзія ў мастацкім творы, алюзія ў сродках масавай інфармацыі. Крывіцеся? Вы заўсёды кіслы.

— Масьлёнка перакісла, вось і я крыўлюся.

— Я, ведаеце, прыхільнік алюзіяў. Я стварыў тэорыю функцыяваньня алюзіяў у сацыялістычным грамадзтве. Вы мяне слухаеце?

— Слухаю, слухаю. Трохі задумаўся.

У канцы залі сядзеў той правінцыйны маладзён, і ён ізноў усьміхаўся.

— Дык вось, алюзія ў нашых умовах, — працягваў філёзаф, — выконвае значную ролю. Не называючы рэчаў сваім імем, яе выяўляюць, на яе намякаюць і ўводзяць у падсьвядомасьць успрыманьніка. У выніку гэтага няяўная праўда стаецца праўдай яўнай. Напружаньне, выкліканае прагай праўды, ці, хутчэй, я б сказаў, комплексам праўды, гэтае жудаснае напружаньне ў выніку распружваецца якраз праз умела ўжываную алюзію. Таму алюзійнасьць нельга зьнішчаць, наадварот, яе трэба падтрымліваць, і нават вучыць разумнай, абачлівай алюзіі. Праз пэўны час успрыманьнік будзе намёку на праўду аддаваць перавагу перад самой праўдай. Бо алюзія ёсьць свайго кшталту формай мастацтва. Алюзія — гэта праўда, убраная ў шаты мэтафары.

— Я заўжды захапляўся цэнзурай.

— Прызнаемся шчыра, ня ўсё яшчэ ў нас працуе добра. Увесь час мы сутыкаемся з рознымі прыкрымі хібамі. Але сапраўды, трэба прызнаць, што цэнзура мае пэўныя амбіцыі, і нельга не аддаць ёй належнае — яна ідзе наперадзе ў нашай дынаміцы грамадзкіх пераменаў. А гэта не выпадкова, скажу я вам. Нашая сыстэма ёсьць сыстэмай інтэлектуальнай, створанай інтэлектуаламі. Хто ж прыдумае лепшую цэнзуру, калі не інтэлектуал?

— У мяне сёньня быў Рышард.

— Які Рышард?

— Ваш брат.

— Ён ідыёт. Маю права на такое слова, бо гэта, урэшце, мой брат. Таму не ўжываю горшага слова — правакатар. Ідыёт зь неўтаймоўнымі амбіцыямі. Дзіва, што яго не зрабілі дацэнтам. Ён марыць пра міжнародную славу. Таму піша бяз знакаў прыпынку апазыцыйную прозу. Але ён не разумее маёй тэорыі алюзіі ў прозе. Таму ягоная проза такая — нібыта праўдзівая, але цалкам непраўдзівая, нібыта сучасная, але цалкам старасьвецкая. Ён асёл, скажу я вам.

Правінцыйны дзяцюк увесь час глядзеў на мяне, ягоныя вусны бязгучна варушыліся. Нехта нахабна скардзіўся ў акно кухні, што яйка нясьвежае. Абражаная кухарка расплакалася, пачала здымаць хвартух і службовы каптур, хочучы кінуць працу. Касірка выняла касу і ў абдымку зь ёй пабегла супакойваць кухарку. На вуліцы загрымеў аркестар, які праходзіў міма. Усе зірнулі ў пацямнелыя ад пылу вокны. Але гэта быў толькі аркестар дашкольнікаў.

— Вы зь імі нават не вітайцеся, — сказаў дацэнт.

— З кім?

— Ну, з гэтымі вашымі апазыцыянэрамі. Яны такія ж апаратнікі, як і дзяржаўныя. Раскормленыя, распанелыя, пажыцьцёвыя. Рэжым прызвычаіўся да іх, а яны да рэжыму. Які рэжым, такая і апазыцыя. Яны косьць ад косьці рэжыму. Пішэце для цэнзуры. Яна вас цэніць. Яна адна вас любіць. У вас здольнасьць да алюзіі. Але алюзія — гэта найвышэйшае прызначэньне мастацтва. Помніце, што казаў Джойс? Што нават за трыста гадоў літаратурныя работнікі не расшыфруюць ягонай алюзіі. У яго не было дзяржаўнай цэнзуры, таму ён стварыў і ўстанавіў над сабой сваю ўласную.

На сьцяне вісеў каляндар, моцна заседжаны мухамі. Ён паказваў травень 1980-га году. І я ня ведаў, ці гэта стары, забыты каляндар, ці новы, дзеяньне якога яшчэ не пачалося. Касірка вярнулася ў касу. Кухарка стала пры печы ў кухні. Пераможаны кліент з роспаччу еў нясьвежае яйка.

— Я помню Вас геніяльным маладым філёзафам, — азваўся я пасьля паўзы, а ён чуйна застыў з паднесеным да рота кавалкам чэрствай булачкі. — Вы круціліся каля маладой каталіцкай інтэлігенцыі. Што вас штурхнула да марксізму? Лянота, так?

Ён з злосьцю кінуў сваю булачку на стол. Яна адляцела ад пустой сальніцы і ўпала на падлогу. Яе адразу ж падабраў знаёмы мне бадзяга, які гнязьдзіўся на нашай вуліцы. Ён абапіраўся на двухмэтровы сьвежаакораны кій, як апостал.

— Я слухаю, працягвайце, — сказаў філёзаф, сілячыся стрымаць абурэньне.

Мы разам паглядзелі на тэлевізар, які вісеў пад стольлю бару. Сярод страшных перашкод паказалася выява машыны, у якой ехалі абодва сакратары, наш і савецкі. Іх якраз затрымалі мэталюргі, апранутыя ў белае, як пекары. З апатычным энтузіязмам яны пачалі цалаваць нашых кіраўнікоў у вусны.

— Вы баяліся адказнасьці за жыцьцё на свой страх і рызыку, — сказаў я, дапіваючы масьлёнку. — Вы баяліся чыстай паперы, баяліся цэнзуры, баяліся канкурэнцыі з боку іншых дынамічных філёзафаў. Вось вы і схаваліся за іканастас партыі, заселі ў калегіях, камітэтах, расьселіся ў дырэктарскіх і сакратарскіх фатэлях. Цяпер вы кіруеце, а іншыя працуюць. Цяпер вы цэнзуруеце чужыя тэксты. Цяпер вы — гнюсны, лянівы, злы бог таленавітых калегаў.

Я ўбачыў кропелькі поту на ягоным ілбе, ён нахіліўся да мяне з паблажлівай усьмешкай. Але ягоныя далоні, хоць і абапертыя на стале, гістэрычна дрыжалі.

— Вы таксама дурань. Ці вы не разумееце, што мы перажываем чарговы патоп? Акіян гаўна з усходу заліў нас ад Буга да Эльбы. І трэба перажыць гэты катаклізм. Уратавацца біялягічна. Захаваць уласную душу. Гэта шчасьце нашае, што расейцы абрынуліся на гэтую зямлю, зьедзеныя праказай камунізму. Штодзень дзякуйце ў малітве сваім багом за тое, што гэтыя расейцы зьнясіленыя ідыёцкай дактрынай, разбэшчаныя вычварным жыцьцём, зьняможаныя крэтынскай эканамічнай сыстэмай. Штовечар дзякуйце небу за тое, што яны маюць графаманскае мастацтва, што ў іх мазгох блукаюць нейкія абрыўкі думак ідэалістаў дзевятнаццатага стагодзьдзя, што яны стаяць у чэргах, што ня маюць моднай адзежы, што чытаюць польскія буржуазныя штотыднёвікі, што, адным словам, качаюцца ў брудзе чалавечых нізоў. Уявеце сабе Расею вольную, дэмакратычную, з капіталістычнай сыстэмай эканомікі. Такая Расея за колькі гадоў створыць геніяльнае мастацтва, якое паставіць сьвет на калені. Такая Расея напэўна перасягне Амэрыку індустрыйна. А нас Расея ўсмокча, як пыласос павучка. Бяз танкаў, бяз здрады, бяз высылак у Сібір паглыне нас на правох культурнай і цывілізацыйнай вышэйшасьці. Усе будуць імкнуцца туды, як цяпер у Амэрыку. Вы таксама будзеце шукаць спаміж продкаў расейскіх бабуль і дзядуль, вы таксама захочаце паехаць на Камчатку ў рамках гуманітарнай акцыі ўзьяднаньня сем’яў. Глядзеце, яны цалуюць штучна і пад прымусам, — ён паказаў на тэлевізар, дзе абодвух сакратароў цяпер цалавала моладзь. — А павінны цалаваць гэтага калмыка ў ногі з сапраўднай, сьвядомай і глыбокай удзячнасьцю.

Я сядзеў, трохі прыбіты лекцыяй філёзафа. Хацеў запярэчыць яму і шкадаваў, што з мной няма Губэрта. А ён глядзеў на мяне, як вуж на лябараторную мышку. У куткох яго вуснаў засох жаўтаваты шумок ці рэшткі масьлёнкі.

— Скажэце гэта Рышарду, калі надарыцца выпадак, — бэсьціў мяне ён, бачачы маё аслабленьне. — Гэты асёл разам з хеўрай хітрых і дурных сяброў заўзята пілуе галіну, на якой сядзіць. Галіна зламаецца, і яны таксама ўпадуць у велізарную расейскую яму. А летучы ў гэтую дрыгву, і нас усіх пастрасаюць, як ігрушы.

— Вы Касандра. Злая варажбітка польскага нацыяналізму, — сказаў я стомленым голасам. — А наш шавінізм — гэта нуль, плявок на сусьветным шляху. Гэтай дарогай нам не прабіцца, спадары філёзафы ад Паскаля й Сартра. Я нікому не раскажу пра гэтую гутарку. Яе трэба забыцца.

— Вы зрабілі ўсе стаўкі на іх і баіцёся прайграць, — зьдзекліва засьмяяўся філёзаф. — Мне пляваць. Я толькі прадэманстраваў вам яшчэ адно гледзішча. Я — кропля бялку ў акіяне хаосу, які мы называем сусьветам. Мне ўсё адно.

Ён раптоўна ўстаў ад стала, забраў свой кубак, непатрэбны сподак і занёс іх у аконца для бруднага посуду. Ён быў пэдантычны нават ва ўзбуджаным стане. А пасьля выйшаў на вуліцу, не разьвітаўшыся.

Гэты дзяцюк з правінцыі цяпер сядзеў бліжэй, пры суседнім століку. Ён ізноў дэклямаваў, нібы ў мой гонар, аднекуль ведамы мне верш.

— І з глухім грукатам замкнуліся за ім дзьверы, як быццам загарнулі кнігу ці апусьцілі цяжкое века труны.

Я выйшаў з бару. Хлопец таксама падхапіўся ад століка, баючыся выпусьціць мяне з-пад вока. Ён ня быў падобны да віжа. Нашыя сэксоты апранаюцца модна, гэта эўрапейцы, якія абаранілі дысэртацыі па сацыялёгіі альбо праве. А бязвусы твар гэнага быў сама пачцівасьць.

Я ішоў паўз шчыльны натоўп, а ён краўся за мной і рабіў гэта няздарна, сутыкаючыся зь мінакамі, як вясковы мужык. Пасярод вуліцы, разганяючы школьнікаў зь сьцяжкамі, імчала міліцыйная машына. Выхіліўшыся ў адкрытае акно, афіцэр міліцыі даваў нейкія ўказаньні курсантам з Галяндзінава.

Да мяне падышоў малады мужчына, зацягнуты ў модныя бэжы, у люстраных адсонцавых акулярах, хоць, далібог, ужо колькі тыдняў ніхто ня бачыў сонца.

— Агеньчык ё? — запытаў ён, разьмінаючы ў пальцах цыгарку.

— Прабачце, не куру.

— Нічога. Можа, зойдзем у пад’езд?

— А чаму ж у пад’езд?

— А таму, — і паказаў мне мэталёвы значок агента.

— Мяне сёньня ўжо перапісвалі. У пад’езьдзе на другім баку вуліцы.

— Нічога. Перапішам яшчэ раз. Калі ласка, пашпарт.

Я падаў яму свой зацяганы, некалі заліты гарбатаю ці якім соўсам дакумэнт. Ён узяў яго ў рукі і рабіў выгляд, што чытае. На задворках гэтай камяніцы — а гэта быў той дом на Новым Сьвеце, дзе месьцяцца дзьве заалягічныя крамы, — дык вось, на задворках з боку вуліцы Гурскага на асфальтавай пляцоўцы моўчкі стаяў агромністы натоўп. Усе трымалі ў руках слоікі, плястыкавыя торбачкі з вадой, акварыюмы, а ў гэтым судзьдзі сонна варушыліся рыбкі. Чырвоныя, залатыя, шэрыя, чорныя, белыя. Рыбы маўчалі, і гандляры ці, можа, экспэрты, таксама не падавалі голасу. Стаялі вось так з прыгаршчамі вады, у якіх гуляла крыштальнае сьвятло, і прыглядаліся да чужых рыбак.

— Цікава, што заўжды і паўсюль толькі ў мяне правяраюць дакумэнты, — сказаў я агенту, які з посьпехам мог бы сыграць у амэрыканскім фільме.

— Бывае так часам, — адказаў ён суха.

Ягоны тон мог нават падацца прыхільным. З усяго, што можа мадэрнізавацца ў адсталай краіне, першай мадэрнізуецца паліцыя. Таму гэтая ягоная мадэрновасьць быццам мела элемэнт вышэйшасьці за маю ніжэйшасьць. Я пачуваўся трохі зьбянтэжаным.

Тым часам за маёй сьпінай, на вуліцы, завылі міліцыйныя машыны, раздаўся аглушальны рык матацыклаў ганаровага эскорту, пачуліся рэдкія і нягучныя воплескі. Агент зірнуў па-над маёй галавой, зірнуў без узрушэньня і безь цікавасьці, так, як мэханік глядзіць на спраўную працу машыны.

— Хіба я выглядаю як тэрарыст?

— Спытайцеся пра гэта ў сваёй жонкі, — адрэзаў элегантны агент, згортваючы пашпарт. — Дзякуй, можаце ісьці.

Я вярнуўся на вуліцу, мінаючы дзецюка з правінцыі, які гэтым разам яўна на мой адрас задэклямаваў сцэнічным шэптам:

— Памірае зямля гусьляроў і варажбітоў, памірае зямля прарокаў і мэсіяў, што ўжо ня здолелі збавіць сьвету.

Мог бы галаву даць на адсячэньне, што ведаю гэтую цытату. Выглядала гэта як урывак з паэмы Губэрта альбо з аморфнай прозы Рышарда, хутчэй Рышарда, бо Рышард любіў ціснуць без патрэбы на пэдаль патасу.

У плыткай канаве Новага Сьвету плыла вялікая аблачына атрутных выхлапных газаў неадрэгуляваных рухавікоў. Школьная дзятва з аркестрам дашкольнікаў наперадзе адходзіла ў бок вуліцы Сьвентакрыскай. Абодва сакратары, сплеценыя ў абдымках, маячылі недзе ў пэрспэктыве Кракаўскага прадмесьця.

Я выйшаў з дому пад імпульсам рашэньня. Выразна адчуваў нешта і рашуча нечага хацеў. А цяпер усё размылася. Я зь нейкім душным недаверам успамінаў візыт Губэрта і Рышарда. Можа, я іх наагул прысьніў?

Такія рэчы з мной ужо здараліся. Пару гадоў таму я пазваніў раніцой у выдавецтва з просьбай зьмяніць назоў маёй новай кніжкі. Рэдактарка была ветлівая, але зьдзіўленая. Цьвердзіла, што нічога ня ведае аб гэтай пазыцыі, што ня бачыць яе ў пляне, але зараз пойдзе і спраўдзіць, а тады патэлефануе мне. А калі яна скончыла сваю ветлую і падшытую баязьлівым зьдзіўленьнем прамову, я раптам зразумеў, што рэалізую свой сон, прысьнёны пару гадзін таму. Сон, у якім я мучыўся ад сораму з назову кнігі, якой ніколі не пісаў і ніколі не напішу. Я адразу ж выключыў тэлефон, каб яна ўжо не змагла мне пазваніць.

У краме музычных інструмэнтаў паміж трамбонам і талеркамі вісіць каляндар. Ён выразна паказвае кастрычнік 1979 году.

— Скажэце, калі ласка, які сёньня дзень і год? — пытаюся ў дзецюка, што абслугоўвае вулічны сатуратар.

— Слухайце, мне не да жартаў, — груба адказвае ён. — Бачыце, які рух. А газу не прывезьлі.

— Так, замала газу. Наагул замала газу.

Зараз, зараз. Выйшаў зь цьвёрдым рашэньнем. Спаліць сябе ўвечары. Чаму менавіта спаліць сябе? Якраз бліснула зноў сонца. Горад адразу павесялеў. Навошта ўвогуле я іх слухаў? Як зазвычай, ня стала мне характару? А што гэта — характар? Я ж добра ведаю, даўно зразумеў. Характар — гэта нястача сумневу, характар — гэта ўпартае трыманьне свайго намеру, якім бы бессэнсоўным ён ні быў, характар — гэта нястача ўяўленьня, характар — гэта прыроджаная тупасьць, характар — гэта няшчасьце чалавецтва.

Мне ня стала характару. Буду йсьці так аж да вечару. Але я ж магу збочыць. І ў нейкі момант зраблю гэта. Я спыніўся на аўтобусным прыпынку. Каля слупка праходжвалася кантралёрка, ушыркі большая, чымся ўвышкі, жудасная сланіха з гарадзкой транспартнай управы. Яна падазрона прыглядалася да патэнцыйных пасажыраў.

— Прабачце, — нясьмела пытаюся я, — ці ходзіць яшчэ 155-ы аўтобус, бо я чуў, што яго скасавалі?

— А я хіба ведаю. Пазаўчора яшчэ бачыла. Пастойце і пабачыце.

Характар зжыў сябе. У даўнія прымітыўныя часы змаганьня з усёмагутнай прыродай і зь біялягічнай слабасьцю чалавека характар быў дарэчным, прыносіў карысьць, з жудаснымі высілкамі штурхаў наперад цяжкую камлыгу людзкой немачы. Мы навучыліся хваліць, услаўляць характар, падаць перад ім плазам, рабіць зь яго фэтыш. А сёньня ніхто ня мае навагі скампрамэтаваць характар, хоць ён стаўся цалкам псыхалягічнай катэгорыяй, якая тармозіць, цягне назад. У сёньняшнім шматзначным сьвеце характар — гэта дэспатызм, тыранія і татальная нецярпімасьць. Урэшце прыйшоў час, каб услаўляць нястачу характару ды ўнутраную слабасьць чалавека. Нашая эпоха — гэта высакародныя сумневы, гэта блаславёная няпэўнасьць, гэта сьвятая празьмерная ўражлівасьць, гэта боская нястача цьвёрдасьці.

Я ўціснуўся ў перапоўнены аўтобус. Учадзелы ад выпарэньняў стомленых людзей, я спрабаваў успомніць урэшце, што пагаршае маё самаадчуваньне, маю агульную сытуацыю. Пэўна, пахмельле. Агромністае пахмельле нумар адзін. Дзе я прыдбаў яго? Пры якіх акалічнасьцях?

У маёй краіне няма галечы. Мала хто жабруе на рагох вуліц, а калі і робіць гэта, то неяк безь перакананьня, бяз той нутраной моцы, бяз той маральнай цьвёрдасьці, што ўласьцівая праўдзіваму жабрацтву. Ніхто ня дзеліць запалкі на чатыры часткі і ніхто ня лічыць драбінак солі. Зрэшты, дзяленьне запалак не акупілася б у цяперашнія часы. Ледзьве запаліш тую трэцюю.

Нашая сучасная галеча празрыстая, як шкло, і нябачная, як паветра. Нашая галеча — гэта кілямэтровыя чэргі, гэта нястомнае штурханьне локцямі, гэта злосны чыноўнік, гэта запозьнены без прычыны цягнік, гэта адключаная фатальнымі сіламі вада альбо нястача вады, гэта нечакана закрытая крама, гэта разьюшаны сусед, гэта лжывая газэта і шматгадзінная прамова ў тэлевізіі заміж спартовай трансьляцыі, гэта абавязковая прыналежнасьць да партыі, гэта сапсутая пральная машына, прададзеная ў дзяржаўнай краме, гэта спэцыяльныя крамы, у якіх можна купіць сабе ўсё што хочаш за даляры, гэта манатоннае жыцьцё безь ніякай надзеі, гэта руйнаваньне гістарычных частак гарадоў, гэта выпампоўваньне людзей з рэгіёнаў і атручаныя рэкі. Нашая галеча — гэта міласьціна татальнай дзяржавы, міласьціна, зь якой мы жывём.

Так, гэтае пахмельле мяне аслабляе. А яны ўжылі шантаж. Бо як іначай назваць гэты прыступ Губэрта? Яны старанна зрэжысэравалі сьмяротны прысуд без мажлівасьці апэляцыі. Пэўна, экспэрт-псыхоляг прадбачыў усе мае рэакцыі і навучыў, як іх выкарыстаць. Можа, і гэтае пахмельле на мяне наўмысна навялі. Пахмельле-волат, пахмельле-асілак.

Але ад пэўнага часу бываюць у мяне сухія пахмельлі, пахмельлі без прычыны, пахмельлі самі празь сябе. Пасьля найлепшага дня, пасьля нуднага вечара перад тэлевізарам, пасьля лагоднага засонку абуджаюся ўраньні зь цяжкім пахмельлем. Мала таго, лежачы ціхенька ў ложку, дзякуючы ня ў меру разьвітай фантазіі, у сфэры чыста інтэлектуальнай, даводжу сябе да крайняга пахмельля. Пахмельле — мой найвярнейшы таварыш, пахмельле — мой двайнік.

Ледзьве пасьпелі праехаць праз мост на Павісьле, як аўтобус бяз дай прычыны сапсаваўся. Кіроўца папросту збочыў да бардзюру, вымкнуў рухавік і з помсьлівым здавальненьнем абвесьціў, што далей ня едзе, бо ў яго аварыя. Натоўп ціха, без нараканьня, як рухлівыя палявыя мышкі, пакінуў салён аўтобуса, аблеплены ўрачыстымі лёзунгамі.

Я рушыў да Віслы, мяркуючы, што вуліца Вісьляная павінна знаходзіцца каля ракі. Кіну іх, уцяку ў апошнюю хвіліну куды вочы гладзяць. Але да вечара трэба праяўляць ляяльнасьць. Буду цьвёрда йсьці па тых супынках мукі, якія вызначыў мне таямнічы аэрапаг бунтаўнікоў. Тайнае палітбюро апошніх, хто хворы на бессань у гэтай соннай краіне.

Як напраўду, дык не магу сабрацца з думкамі і яшчэ ня ведаю, што буду рабіць. Калі ўспамінаю той візыт Губэрта і Рышарда, мне здаецца, што гэта быў злавесны ранішні сон. Аднак мне робіцца задушна, бракуе паветра, хочацца ўцячы ў спазьме гістэрыі. Але куды ўцякаць?

Вісла нясе бурую, глеістую, паводкавую ваду. Колькі парусьнікаў, убраных сьцягамі, змагаюцца пасярод плыні зь неспрыяльным ветрам. На другім баку, па-над зьвялымі джунглямі батанічнага саду, запальваецца й гасьне вялізны нэонавы надпіс: “Мы збудавалі сацыялізм!”

Ля ракі я праседзеў шмат цяжкіх хвілін. Гэтыя паламаныя хуліганамі кусты — мой колішні манастыр. Я гадзінамі глядзеў у сьветлую роўнядзь вады, тады яшчэ чыстай, і перажываў у сабе салодкую горыч нейкіх там любоўных паразаў альбо горкую кісьліню літаратурных правалаў. Мае грахі, мае болі, мае сорамы, як купальскія вянкі, адплывалі ў далёкае мора.

Добра было б скочыць у ваду назаўжды. Але мае браты па няшчасьці хочуць, каб я скочыў у агонь.

Мне вельмі хацелася доўга, як мага даўжэй шукаць гэты дом на вуліцы Вісьлянай. А ён, як на зло, знайшоўся адразу. Камяніца сталінскай эпохі. Якая чакае канца свайго існаваньня. Прызначаная на знос. Стомленая шматгадовым жыцьцём. Яе ня песьцілі рамонты, яе не ачышчалі ад грыбка, яе пакінулі на волю ўласнаму лёсу, як усе дамы нашых гарадоў. Жылы ўжо толькі адзін паверх. На іншых выбітыя шыбы, выламаныя дзьверы, абдзертыя сьцены. Але гэта нічога, бо на даляглядзе відаць стромыя новыя скрынкі блёчных дамоў, якім наканавана караценькае, цяжкое жыцьцё матылька.

— Польшча, Польша, Польшча, Польша! — скандаваў чэзьленькі грудок, што маршаваў па ўзьбярэжным бульвары, несучы агромністы партрэт узлаванага калмыка, нашага госьця. Вецер ірваў над іх галовамі нацыянальны сьцяг, увесь чырвоны зь белай стужкай угары. На другім беразе йшоў падобны грудок маніфэстантаў. Яны ўбачылі адно аднаго, пачалі махаць адно аднаму партрэтамі й сьцягамі, цалкам парушаючы сцэнар, проста так, каб паблазнаваць.

На рагу Вісьлянай стаяў гэты дзяцюк з правінцыі і няясна ўсьміхаўся. Хадзіў за мною, як сабака. Ён трымаў у руцэ жоўта-чырвоны кляновы ліст.

Я перайшоў вуліцу і хацеў ужо ўвайсьці ў разьбіты пад’езд, калі пранізьліва азваўся міліцыйны сьвісток. Старшы сяржант з дарожнай міліцыі, у белай запэцканай фуражцы, набліжаўся да мяне лянівым крокам.

— Вы перайшлі вуліцу ў недазволеным месцы, — безуважна сказаў ён. — Ваш пашпарт, калі ласка.

— Мяне сёньня ўжо правяралі. Два разы.

Ён паглядзеў трохі зьдзекліва.

— Думаеце, мне да гэтага справа? Я таксама чалавек.

Але абгледзеў безь цікавасьці мой бедны дакумэнт.

— Дык колькі заплацім?

— Колькі скажаце.

— Што вы такі шпаркі? У вас грошай зашмат?

— Зашмат. Ужо не пасьпею патраціць.

Яму не хацелася адкрываць торбы, шукаць блянкі квітанцыяў. Відаць, у яго таксама была кепская ноч. З брыля яшчэ капала вада пасьля апошняга дажджу. Гаварыць ён таксама ня меў ахвоты. Таму толькі пагразіў мне пальцам і вярнуў дакумэнт.

Калі я ўжо быў на сходах, ён усё-такі сказаў усьлед зь вялікай цяжкасьцю:

— Будзьце ўважлівымі. Наагул, будзьце ўважлівымі.

Дзесьці ў глыбіні места шумна азваліся аркестры. З Прагі данёсься цяжкі гук. Недзе па суседзтве пасыпаліся шыбы. Гэта, пэўна, быў гарматны салют.

На пляцоўцы паміж паверхамі мяне мінуў стары ў пакамечанай адзежы і з старасьвецкай торбай, аперазаны дзягай. На момант я спаткаўся зь ягоным паглядам, усё яшчэ змрочным, з бліскамі згаслага фанатызму. Гэта быў таварыш Сахер, член Палітбюро з шматгадовым стажам. Я спыніўся, зьдзіўлены, пры патрэсканай балюстрадзе і глядзеў у сьпіну гэтага нябогі-старога, якога некалі вазілі ў браняваных лімузынах і ахоўвалі, як каралеўскі брыльянт. Паводле ягонага знаку гарады мянялі назву, ляцелі людзкія галовы. Цяпер жа ён быў усяго толькі безабаронным пэнсіянэрам, які, пэўна, ішоў у краму, каб стаць у чаргу па нізкакалярыйную макарону.

Раптам ён абярнуўся і зірнуў на мяне зьнізу тымі вачыма, якія калісьці гіпнатызавалі старых таварышак, адданых рэвалюцыі.

— Дзень добры, — машынальна павітаўся я.

— Дзень добры, — хрыплым голасам адказаў ён і выйшаў на вуліцу.

Я націснуў прысьцебку званка пры дзьвярох, памаляваных у шэра-сіні колер. Доўга ніхто не адчыняў, хоць я чуў за дзьвярыма нейкі ўладны голас, які цадзіў важкія словы, і кароткія выбухі сьмеху. Урэшце дзьверы прачыніліся на даўжыню ланцуга, і я ўбачыў анэмічную безаблічную дзяўчыну.

— Я паводле даручэньня Губэрта. Да Галіны і Надзежды.

Яна зьняла ланцуг, упусьціла мяне ў вітальню, поўную старога хламу, кашоў для непатрэбнага рызьзя, танных рэпрадукцыяў на сьценах і павуціньня паўсюль.

— Вы ў справе тэхнікі?

— Так. Можна назваць гэта так.

— Праходзьце, калі ласка.

Яна не выяўляла ніякай цікавасьці да мяне. Як быццам я прыйшоў з пральні па брудную бялізну. Я адчуў пэўную прыкрасьць. Блаславёную прыкрасьць. Чыніцьму супраціў. Пасіўны супраціў.

Гэты пакой дзіўным спосабам нагадваў часова абстаўленыя пакоі з гадоў нямецкай акупацыі. Нейкія народныя кілімчыкі на сьцяне, нейкая драўляная мэбля народных майстроў, трохі засохлых кветак у гліняным збане. У адным куце сьвяціўся тэлевізар, у другім на тапчане ляжаў чалавек зь белай барадою.

— Я падрыхтавала для вас трохі брашур, — адазвалася дзяўчына.

Яна была худзенькая, дробная, змарнелая, як уся сучасная моладзь, якая засьпела ўжо гатовы, збудаваны намі сацыялізм.

— Якія брашуры? — спытаўся я, зьдзіўлены.

— Якія датычаць тэхнікі. Вашых папярэднікаў. З розных куткоў сьвету. Гэта варта ведаць.

Я ўзяў у рукі колькі кніжачак і ня ведаў, што зь імі рабіць. Ведаў толькі, што ніколі ў іх не зазірну. З паліцы на сьцяне на мяне шчэрылі зубы пашарпаных хрыбтоў клясычныя творы расейскіх дысыдэнтаў.

— Увага! Ён будзе распранацца! — крыкнуў чалавек зь белай барадой, паказваючы на тэлевізар.

Мы падышлі бліжэй да апарата, дзяўчына пакруціла тумблер, каб павялічыць гук. На вялікім экране старасьвецкага тэлевізара паявіўся прэзыдыюм урачыстага сходу. Пасярэдзіне сядзелі наш сакратар і гэты савецкі з азіяцкімі рысамі ды трымаліся за рукі. Над імі віднелася агромністая рымская лічба “XL”, унізе бег лёзунг па-польску і па-расейску: “Мы збудавалі сацыялізм!”

За сьпінамі прэзыдыюму якраз накіроўваўся да трыбуны чарговы дакладнік, і я адразу пазнаў у ім знаёмага апаратніка, які жыў насупраць майго дому. Ён нясьпешна ішоў да трыбуны, аздобленай зоркай, яшчэ не савецкай зоркай, але ўжо трохі да яе падобнай.

— Таварыш Кабялка, — азваўся ўзрушаны чалавек з тапчана. — Я назіраю за ім ужо шмат месяцаў. Пабачыце, сёньня ён распранецца.

Заля зьезду аціхла, і нам заняло дых. Гэта быў страшны фатум, незразумелая пошасьць, неўтаймоўная эпідэмія, якая абымала ўсю партыю. Ніхто на гэты момант ня ведаў, як яе запабегчы. Яна ўсім зганяла сон з павекаў, паскарала біцьцё сэрца і адначасова зьнясільвала. Удзельнікаў і назіраньнікаў. Супрацоўнікаў дзяржбясьпекі і рэакцыянэраў.

Мой таварыш Кабялка падышоў да трыбуны, трымаючы перад сабой, як алібі, стос паперак з тэкстам прамовы. Вялікімі пакутнымі вачыма паглядзеў у столь, а потым перавёў пагляд на залю і павольна, ледзь заўважна пачаў раскрываць вусны ў агіднай, непрыстойнай, жудаснай усьмешцы.

— Не! Не! — нехта крыкнуў нялюдзкім голасам у залі зьезду.

Але таварыш Кабялка, нібыта кіраваны незямнымі сіламі, захістаўся на трыбуне і павольна, расьцягваючы гэтае дзеяньне, разьдзёр машынапіс прамовы на чатыры часткі і бестурботна выпусьціў іх з рук, а яны з агрэсіўнай хапатлівасьцю пырхнулі на першыя рады дэлегатаў, і акурат з гэтых радоў адразу пачуліся нейкія дзіўныя, гістэрычныя ўсхліпы.

Таварыш Кабялка адкрыў рот, нейкі час мучыў маўчаньнем застылую ў нядобрым прадчуваньні залю, а пасьля звонка і моцна выгукнуў:

— Таварышы здраднікі! Таварышкі сьвіньні!

У гэты момант пачаліся моцныя перашкоды. Белыя палосы працялі экран, нешта заскрыгатала, карцінка зьяўлялася і зьнікала, як быццам нехта хацеў яе адключыць і зь нейкіх прычынаў ня мог адключыць. Таму таварыш Кабялка паказваўся на імгненьне і адразу ж зьнікаў. А калі паказваўся, дык штосілы варушыў вуснамі, але нічога не было чуваць, бо гук такі ўдалося вымкнуць. І гэтак таварыш Кабялка зьвяшчаў сваю немую прамову, свой вінавальны вырак, да якога рыхтаваўся чвэрць стагодзьдзя, сваё крэда, укладзенае праз мноства няспаных начэй, сваю споведзь, вынашаную ў засохлым горле праз усе пакуты прыніжэньняў, і гэтак таварыш Кабялка крычаў немым голасам, а аўдыторыя на колькі сэкундаў замерла ў звышнатуральнай летаргіі.

Нарэшце, як у сьне, нехта павольна падняўся з адкідной сядушкі, яшчэ нехта адарваўся ад сьцяны, якіясьці рукі трохі ўмольна, а трохі драпежна выцягнуліся зь нерухомай сьцяны прэзыдыюму, і тады карцінка вярнулася да нармальнай жыцьцёвай хуткасьці. Таварыш Кабялка, працягваючы бязголасна крычаць, зьняў пінжак і кінуў яго ў засланы пурпурам праход, разьвязаў гальштук, павесіў яго на мікрафон, не расшпіляючы гузікаў, зьдзёр зь сябе белую ўрачыстую кашулю і нарэшце пачаў сьцягваць нагавіцы. Але агенты былі ўжо блізка. Ён заблытаўся ў спадаючай адзежыне, небясьпечна пахіснуўся, яны накінуліся на яго, схапілі за рукі і ногі, павалаклі за сьпінамі прэзыдыюму за кулісы. А ён драпаўся, выкручваўся зь іх рук, пляваў пенай на ўсе бакі, брыкаўся нагамі, матляў галавой, нібы эпілептык, і гэтак зьнік за пунсовай заслонай, бліснуўшы яшчэ белымі кальсонамі савецкае вытворчасьці.

Раптам паказалася застаўка з двума галубкамі, якія цалаваліся. Адзін быў чырвоны, і другі быў чырвоны, але зь белым хвосьцікам. Пад імі была тая самая магічная рымская лічба “XL”. Пачуліся велічныя гукі пятай сымфоніі Чайкоўскага.

Хвіліну мы маўчалі, як над труной, у якую паклалі нябожчыка.

— Гэта мой сусед, — сказаў я ўрэшце.

— А я яго любіў, — прамовіў чалавек з барадой. — Пэўна, ён быў моцны п’яніца.

— Усе п’юць, — азвалася Галіна.

— Але ён піў шчыра. Таму так скончыў, — чалавек з барадой хацеў павярнуцца на другі бок, але па кароткім намаганьні здаўся.

Галіна падышла да дзьвярэй, якія вялі ўглыб кватэры.

— Я на хвілінку адыдуся.

Я застаўся адзін з чалавекам на тапчане. Ён вельмі доўга глядзеў на мяне, урэшце паварушыў вуснамі і вымавіў:

— Гэта вы.

— Але. Я.

— Падыдзеце бліжэй. Сядзьце, калі ласка, каля мяне. Я спаралізаваны, — а калі я прысеў на ўскрайку тапчана, дадаў. — Часткова. Вы помніце вайну?

— Якую вайну?

— Ну, гэтую нашую. Нашую вялікую вайну.

— Я браў у ёй удзел. Мне здавалася, што не забудуся яе да канца жыцьця. Але ўжо даўно забыўся.

— А я помню. Для мяне яна трывала доўга. Яшчэ дзесяць гадоў па вайне. Я быў у савецкіх лягерах.

Ён уважліва прыгледзеўся да мяне.

— Не, ня тое, што вы думаеце. Мяне пасадзілі не за камунізм. Я быў у акоўскіх лягерах, то бок, ня толькі для акоўцаў, для ўсіх. Лягеры, як бабілёнская вежа. Але нас, акоўцаў, было шмат. Таму я так сказаў.

Патроху раздаваўся патэтычны Чайкоўскі пад покрывам тых двух чырвоных галубкоў, зь якіх адзін меў белы хвосьцік. Стары аковец нэрвова варушыў пальцамі правай рукі, што ляжала на столцы коўдры. Я здагадаўся, што кровазьліцьцё разьбіла правую паўкулю ягоных мазгоў. Гэтая рука жыла сваім уласным жыцьцём.

— Вы хацелі б павярнуцца на іншы бок? — спытаўся я.

— Але. Вы заўважылі?

Я дапамог перакуліць худое і страшэнна цяжкае цела на другі бок. Цяпер ён глядзеў у сьцяну з абдзертымі шпалерамі. І так было лепей.

— Пэўна, баіцёся, — азваўся ён ціха.

— Яшчэ ня ведаю, ці зраблю гэта.

— Страх — гэта людзкая рэч. Я таксама баяўся да таго моманту, калі мне сказалі, што жонка і дачка памерлі ў турме. Ад таго моманту перастаў баяцца. А катаваньні — страшнейшая за сьмерць рэч.

— Наагул, з ранку не магу зьберціся з думкамі. Хачу запыніцца, ясна ўбачыць сваё становішча, хачу наважыцца і не магу.

— А жонка і дачка не памерлі. Жылі на волі. Яны хацелі мяне зламаць, але толькі выпрасталі.

— Ці трэба мне зрабіць гэта?

— Ня ведаю. Тады мы ўсё ведалі, цяпер нічога ня ведаем. Тады сьвет быў просты. Цяпер перакруціўся. Сам сабою перакруціўся, ці яго перакруціў гэты час ідэалёгіі, як ураганы. Можа, гэта слабасьць, а можа — сіла.

— Што будзе слабасьцю ці сілаю?

— Вашая сьмерць.

— Мая незаўчасная сьмерць. Мая сьмерць у пару.

— Мы і так павольна паміраем з хвіліны на хвіліну. Сьвет таксама памірае з намі, праўда?

— Сьвет ня можа памерці. Ужо многім пакаленьням здавалася, што сьвет памірае. Але гэта толькі іхны ўласны сьвет паміраў.

— Добра вы сказалі. Але калі сьвет не памірае, то мусіць зь нечага жыць.

— Што гэта значыць?

— Гэта значыць, што ён патрабуе чалавечай сьмерці.

Застаўка зьнікла. Паказалася карцінка залі паседжаньня зьезду. Нехта прамаўляў, у залі гучалі воплескі, а сёй-той яшчэ выкрыкваў воклічы захапленьня. Усё вярнулася да нормы. Да ненармальнай нормы на пэўны час.

— Вы лежыцё тут і назіраеце гэтую жменьку моладзі, гэтую невялікую купку, на якую нешта зышло. Нешта накшталт згрызотаў сумленьня за грахі бацькоў, нешта накшталт гневу на паскуднасьць быцьця, нешта падобнае да спазму калектыўнай маральнасьці біялягічнага віду. Яны ж плывуць супраць плыні, але стаяць на месцы.

— Страшная ноч. Кашмарны сон. Трэба крыкнуць, каб абудзіць людзей.

— Браце мой па лясох, па лягерох, па паняверцы, па роспачы, па разьдзяўбаным жыцьці, браце, што мне рабіць?

— Сам будзеш ведаць. Калі наблізіцца часіна.

Адчыніліся дзьверы, і я ўбачыў Галіну, якая засланяла сабой другі пакой.

— Можна вас папрасіць?

Я ўвайшоў туды, а яна зачыніла дзьверы. Пры акне, пад сьвятлом, стаяла дзяўчына з пышнымі, нібы зьбітымі ў лямец валасамі, на якіх палымнеў руды бліск.

— Гэта Надзежда, — сказала Галіна.

Я пакланіўся, але дзяўчына з рудымі валасамі засталася нерухомай. Попельны цень закрываў яе твар.

— Вы ведаеце, дзе гэта мае адбыцца?

— Ля будынку ЦК партыі.

— Не, рашэньне зьмянілі. Перад Заляй Кангрэсаў, дзе адбываецца зьезд.

“Хто зьмяніў рашэньне? — падумаў я. — Гэтыя дзеці, масонская лёжа ці няведамы дэміюрг, прыкуты да варшаўскіх сутарэньняў?”

— Мне ўсё адно, — сказаў я і адразу ж усьведаміў, што гэта словы філёзафа, Рышардавага брата.

Здрыганулася сьцяна, раздаўся гук з боку Віслы. Апошні запозьнены салют. Нехта прасалапячыў, альбо далі збой гарматы.

— Трэба бэнзын і надзейныя запалкі. Вы, я бачу, нічога пры сабе ня маеце?

— Я падумаў, што можна купіць на аўтазапраўцы.

— Трэба мець талёны. Ды, апроч таго, ашукваюць. Даліваюць вады.

— Дык што будзем рабіць? — спытаўся я з пэўнай надзеяй.

— Вы застаняцеся тут. З Надзеждай. Яна вам патлумачыць дэталі. Я тут ведаю гаспадарчую краму, пайду й куплю вадкасьць.

— Але сёньня нацыянальнае сьвята.

— Нічога. Яны праводзяць пераўлік. У нас ёсьць грошы на хабар.

— У мяне таксама ёсьць трохі грошай. Можа, хай будзе за мой кошт?

— Да вечара яшчэ далёка. Яшчэ пасьпееце выдаткаваць, — і раптам усьміхнулася, зусім нечакана, дадаючы: — А Надзеждзіна бабуля была каханкаю Леніна, вы ведаеце?

— Не. Упершыню чую, — я зноў пакланіўся нерухомай дзяўчыне пры акне.

Галіна накінула кароткую куртачку, бо вецер ізноў застукаў у вокны, і выйшла, ціха зачыніўшы дзьверы. Віхор злосна грукатаў аб закітаваныя шыбы. Яшчэ ён даносіў далёкія і размытыя гукі музыкі ці воклічы сьвяточных гурмаў. Мы стаялі адно супраць аднаго, яна бачыла мяне, а я ня мог разгледзець рысаў яе твару. Мы маўчалі вельмі доўга, але я, о дзіва, не адчуваў няёмкасьці. Мог бы так стаяць да вечара. Нарэшце яна памкнулася ў мой бок, спачатку павольна, нібы сонна, пасьля ўсё хутчэй і ўрэшце ўпала на калені, схапіла маю руку, прытуліла да яе вусны і сказала надзіва нізкім голасам:

— Вы геній.

Я разумеў, што гэта нейкі незаслужаны камплімэнт, хацеў падняць яе, але толькі блытаўся ў яе валасах, сухіх, зблытаных і рудых, як у Леніна ў маладосьці.

Яна бяздонна ўздыхнула і раптам сама падхапілася з падлогі, выбегла ў той пакой, дзе ляжаў сівабароды.

— Ну і хай, — сказаў я сам сабе, бо мусіў нешта сказаць, а нічога іншага мне не прыйшло да галавы.

Разгледзеўся крадком. Гэта, відаць, быў Надзеждзін пакой, бо з усіх сьценаў на мяне паглядалі барадатыя і суровыя фізіяноміі расейскіх дысыдэнтаў.

Яна вярнулася празь якую хвіліну, зь вясёлай усьмешкай, але выціраючы верхам далоні куткі вачэй.

— Вы на мяне не злуяце? — спыталася нізкім, як даўней казалі, гартанным голасам.

— Ай-яй, чаму ж.

— Я заўжды так, зраблю глупства, а потым саромеюся. Не магу прывыкнуць да вашых звычаяў. У нас усё проста. Як хто кахае, то кахае. А як ненавідзіць, то ненавідзіць.

— Што край, то абычáй, — адказаў я дыпляматычна.

Яна дастала з шафкі пляшку з чорнай вадкасьцю і два кілішкі.

— Вып’ем за згоду? — спыталася яна, яшчэ крыху плачучы, але ўжо заразьліва сьмеючыся.

Натуральна, яна мела зялёныя вочы, шчокі зь ямкамі і ўвогуле была пры целе.

— Дык мы ж і не сварыліся.

Яна наліла ў абедзьве чаркі па вялікай порцыі.

— Гэта мая сібірская наліўка. Прывезла з Масквы і сказала сабе, што вып’ю толькі з самай вялікай нагоды. Ведаеце, я была ў вас закаханая.

— Я ў вас і цяпер закаханы.

— У вас заўжды іронія ды іронія. А я праўду кажу. Некалі мне вас паказалі здалёк, ну, я і закахалася, як вар’ятка.

— Можа, вы мяне з кім блытаеце?

— Не. Я вас нават чытала. У вас нашая душа. Толькі ў ёй крышачку такога тутэйшага. Як бы непраўдзівага.

Дзякуючы дзіўнаму зьбегу акалічнасьцяў, недзе паблізу, на нейкай эстрадзе пры беразе Віслы, духавы аркестар зайграў стары вальс “На сопках Манчжурыі”. Гэта быў прыгожы і фатальны для мяне твор.

Яна падала мне келіх з таямнічым зёлкавым лікворам, не адрываючы рукі. Гэтак мы трымалі ўдваіх маю шклянку, напоўненую сібірскай агнявой вадой. Я слухаў старасьвецкі вальс, і нешта сьціскала мне сэрца.

— За Ваша здароўе.

— За Ваша здароўе.

— За наша здароўе.

Нейкая прыкрасьць апякла мяне праз імгненьне. Так, тост быў недарэчы. Але што ўжо там, і я нагбом кульнуў сваю цыкуту.

— Можа, прысядзьце, — яна паказала на жалезны ложак, прыкрыты нейкім футрам, пэўна, сібірскім. — Нездарова гэтак стаяць і стаяць.

— Праўду сказаць, здароўе мне ўжо не патрэбнае.

Я глядзеў на дно шклянкі, дзе ляжалі рэшткі зёлак. Бог ведае, на што яны ўплываюць.

— У вас пахмельле. Я адразу зразумела. Вы на мяне не пакрыўдавалі, праўда?

— Пані Надзежда, па-польску Надзея...

— Ах, як вы прыгожа сказалі. Можна, я вас пацалую.

Што сапраўды зрабіла. І я на момант адчуў яе гарачыя, досыць шырокія вусны каля сваіх вуснаў. А аркестар усё граў “На сопках Манчжурыі”, мэлёдыю, пад якую, здаецца, шмат гадоў таму я пабачыў дзённае ці ночнае сьвятло альбо зьявіўся на сьвет.

— Што вы пра мяне падумаеце, — сказала Надзея, закрываючы зьлёгку раскосыя зялёныя вочы.

Я, дарэчы, заўважыў, што пад дзіўнымі празрыстымі адзежамі, якія нагадвалі агромністую хустку ці тэатральнае понча, а хутчэй, досыць рызыкоўную рызу, — што пад гэтымі адзежамі яна ня носіць станіка. Ужо трохі разбэсьцілася нашым паў-Захадам.

— Найлепшае, дачка стэпаў і нерушаў.

— Вам, палякам, нельга верыць.

— Можна яшчэ трохі гэтай амброзіі расейскага народу?

Мы стукнуліся чаркамі. Мэлёдыя старога вальсу плыла над нашым домам, як белы каўкаскі лебедзь, хоць я ня ўпэўнены, што на Каўказе вядуцца лебедзі.

— Ах, як я вас кахала.

— Вы ўсё ў прошлым часе, любая Надзежда, альбо Надзея.

— Хацела нават сьмерць сабе зрабіць.

Ізноў па маёй сьпіне праляцеў лёгкі мароз. Альбо яна трохі нявыхаваная, альбо неяк занадта прызвычаеная да сьмерці.

— Вашая проза ўплывае на мяне проста фізычна.

— Я ўжо не пішу.

— Ах, Божа мой, чаму?

— Абрыдла.

— Як можа абрыднуць літаратура! Нельга так казаць. Вы ж творца, геній, на вас увесь сьвет глядзіць.

Сібірская наліўка рабіла сваё. Пакой расплыўся ў бакі, нібы запрашаючы да казачка. А аркестар скончыў вальс “На сопках Манчжурыі” і яшчэ раз пачаў “На сопках Манчжурыі”. Але гэтым разам вальней, нібы маючыся ўпісаць кожную ноту ў мае разьмякчэлыя мазгі.

— І як ты пачуваешся, дзіця, у нашай паў-Эўропе? У нашай былой паў-Эўропе?

— Ня надта.

— Іначай уяўляла сабе Польшчу?

— А скуль вы ведаеце?

— Бо я вас ведаю.

— Нас, расейцаў?

— Не, расеек. Расейцаў таксама ведаю.

— А скуль Вы ведаеце расеек? З Тургенева, Талстоя, Ляскова?

— Ты ж сама сказала, што ў мяне вашая душа.

— Я сказала?

— На пачатку.

— Аднак вы іншы.

— І Польшча іншая?

— Іншая.

— Лепшая ці горшая?

— І так, і так.

— Што гэта значыць?

— Я сумую па Маскве.

— Ці можна сумаваць па гэтым месьце?

— Я б басанож па сьнезе пайшла.

— У Маскву?

— Так, у Маскву.

Мне карцела спытацца, чаму ёй не паляцець абутай “Аэрафлётам”, але не спытаўся.

— Ты, Надзейка, патрыётка?

— Гэта вы — польскія нацыяналісты.

— Бачыш, дзіця з раскосымі вачыма, такая наша доля. Што б мы вам ні казалі, заўжды пачуем, што мы — шавіністы.

Яна раптам прытулілася да мяне. Чулыя гукі вальсу майго маленства, як цыгарэтны дым, слаліся па гэтым дзявочым зрасейшчаным пакоі.

— Ах, навошта гэтыя заўсёдныя звадкі паміж намі і вамі. Мы ж усе славяне. Ці ня лепей было б, калі б вы прылучыліся да нас з добрай волі. Мы б разам забыліся пра ўсе гэтыя непатрэбныя крыўды, прэтэнзіі, непрыязьні, якія падзялялі нас гэтулькі стагодзьдзяў. Мы зможам вас любіць, як толькі вы нас палюбіце.

— Але ж вас, расейцаў, ужо няма. Апошніх славянаў, гэта значыць вышэйшыя слаі, выразаў твой дзедушка Ленін. Ад Буга да Хабараўску гуляе Азія.

Яна адштурхнула мяне так моцна, што я паваліўся на падушку.

— Я ведала, што расчаруюся. Божа, якая я няшчасная.

І зноў выбегла з пакою. Я зь цяжкасьцю падняўся, сеў на касьцістым краі ложка. Гэтая сібірская любачка зусім мяне прыбіла. Лучыла на спрыяльную глебу. То бок, сьцякла на маё беднае, безабароннае пахмельле, на маю старэчую хваробу. Так, помню, учора піў сам з сабою. Заслаў абрусікам стол, паставіў талерку, паклаў нож з лыжкаю і відэльцам ды кавалак сыру. Нясьпешна, з годнасьцю, як на званым абедзе, прыняў паўлітра чыстай з айчыннай бульбы. Гаварыў сам з сабою, спачатку ветліва, з гумарам, пазьней, здаецца, крыху лаяўся. За акном да поўначы выпрабоўвалі гучнагаварыльнікі. Уперамежку перадаваліся дзікая музыка і выбачэньні ананімнага дыктара за шум у позьні час.

Яна зноў вярнулася, сьмеючыся і выціраючы раскосыя зялёныя вочы.

— Я ўсё ўспрымаю ўсур’ёз, а Вы пэўна жартавалі.

— Ну-ну, жартаваў, мая Надзея.

— А я Вас зараз удушу і набуду спакой.

— Нельга мяне душыць да пары.

Але яна не зьвярнула ўвагі на маю алюзію. Падышла да мяне, абаперлася далікатнымі, так, сапраўды далікатнымі каленямі аб мае калені і паклала абедзьве далоні на маю пульсаваную шыю.

— Баіцёся?

— Як і кожны чалавек. Баюся, што буду баяцца ўсё болей.

— Мой аднакурсьнік зрабіў тое самае. Пад Крамлём.

— Шмат людзей ужо гэта зрабілі.

— Хочаце сказаць, што ня варта?

— Ня ведаю, ці ня варта. Мо аднойчы выявіцца, што варта.

— А Вы ніколі не адчувалі, што я пра Вас думаю?

— Я наагул ня ведаў, што ты існуеш, Надзея.

— Ах, няхораша Вы кажаце. Вы такі звычайны, а я думала...

— У звычайнасьці ўся мая сіла.

— Вы згаджаецеся на звычайнасьць?

— Даўно згадзіўся.

— Нельга. Чалавек — дзіўная, нязвыклая, цудоўная істота.

— Асабліва чалавек расейскі. Баганоша.

— Вы зноў пачынаеце.

Я ўзяў запясьці яе рук, якія лёгка сьціскалі маю шыю. А аркестар усё граў на маю згубу “Сопкі Манчжурыі”.

— У гэтай краіне трэба прызвычаіцца да звычайнасьці. Яна здаецца табе тупой, мяшчанскай, пазбытай палёту, але яна мае таксама пэўныя перавагі, якія нярэдка стаюцца патрэбнымі. Пішаш вершы, Надзейка?

— Пішу.

— Штотыдзень?

— Бывае, што й часьцей. Я не магу жыць так нармальна, як вы тут жывяце.

— Мы не жывём нармальна. Жывём так, як нам загадваюць.

— Вы верыце ў Бога?

— Веру. То бок, стараюся верыць.

— Бачыце. Вы толькі стараецеся. Як вы ўсе.

Сорамна казаць, але ад яе біла гарачыня пышнага расейскага цела. Мне здавалася, што сярод каляровых плямак, якімі стрымела яе адзежа, што сярод гэтых пастэльных вочак я бачу таксама міндалёвыя, шырока адкрытыя вочкі яе цыцак. Я згадваў пад празрыстай тканінай масіўныя, жаночыя, гарачыя грудзі. Такія грудзі, якіх на захад ад Віслы ўжо няма. І раптам я пачуў у сваім немаладым, замучаным пахмельлем целе нейкія непрыстойныя флюіды.

— Я б забрала Вас да нас, на старую Русь. Дзе далягляд далёкі, як нідзе больш, і неба вялікае, найвялікшае. Вы працівіцеся велічы, бо ня маеце адвагі. Плюньце на ўсё і ідзеце шукаць Бога.

— Ужо запозна, позьняя Надзя.

Яна адчувала мой пульс, але і я лавіў удары яе крыві ў надзіва тонкіх і крохкіх запясьцях рук. Я з сарамлівасьцю адзначыў, што думкі мае трохі блытаюцца. Што я працінаю вачыма ядваб ці, можа, батыст гэтай дзіўнай рызы. Дысыдэнты з дакорам глядзелі на мяне з усіх сьценаў.

— Ведаеце што, давайце ўцячом, — раптам сказала Надзя.

— Што Вы такое кажаце?

— Хадзем, ніхто нас ня ўбачыць. Уцячом ад людзей.

— Але куды, унучка Чынгісхана?

— Пабачым. Заўсёды знайдзецца трохі месца для нас дваіх.

— Ты пакінеш іх адных? А хто збавіць сьвет?

— Вы цынік. Божа, чаму я ў Вас закахалася. Калі б я ведала...

Нечакана разышліся хмары, адкрываючы яскрава-блакітнае неба. Запалымнела агромнае чыстае сонца і зрабілася горача, як у жніўні. Вялікі прастакутнік сьвятла загарэўся на падлозе. А аркестар усё яшчэ граў вальс “На сопках Манчжурыі”.

— Я пазытыўны цынік. Таму я прыдамся. Мне з вамі па дарозе.

— Вы ня можаце наважыцца на вар’яцтва, так? Ні разу ня здолелі.

— Надзя, дарагая, нядобра рабіць мне такія закіды ў той момант, калі Галіна пайшла купляць гаручае.

Яна хацела нешта сказаць, але прамаўчала. Глядзела на мяне сваімі раскосымі вачыма, якія зусім не былі зялёныя, хоць мусілі быць зялёныя. Гэтыя вочы мелі інтэнсіўную фіялетавую глыбіню, і мне здавалася, што яны крыху фасфарызуюць. Яна прысела перада мной.

— Шкада, што я не насьмелілася пазнаёміцца з Вамі раней.

— Ты мяне зь некім блытаеш.

— Не, далібог. Спытайся ў Галі.

— Ты пачулася спаміж нас згубленай і шукала братняй душы. Кацапскай, дзікай, сумасшэдшай душы.

— За што вы нас так ня любіце?

— Я ўсіх не люблю. Альбо, калі хочаш, усіх люблю. Нават гэтых няшчасных сакратароў, вашага і нашага, якія ў гэтую хвіліну, можа, без ахвоты цалуюцца ў вусны. А цябе, Надзя, я папросту кахаю. Закахаўся ў цябе зь першага пагляду.

— Ты ўсё-такі польскі пан. Белапаляк.

— Хадзі сюды, сядзь каля мяне.

— Яшчэ чаго. Ужо ўсё прайшло.

— Але так будзе зручней.

— Вы мне абыякавы.

— Добра. Тым больш можаш сесьці на свой дзявочы ложак.

— Адкуль вы ведаеце, што я дзяўчына? Можа, у мяне было ўжо тры мужы?

— Першы быў артыст, другі — кіраўнік сэктару ў ЦК, а трэці — паляк, які вывез цябе з айчыны.

— Гаварэце далей. Я адчуваю агіду. Прынамсі, вылечуся ад ачмурэньня.

Яна пахла хной ці якім сібірскім зельлем. А гэтыя валасы маглі быць водарасьцямі ў таямнічай рацэ Ўсуры. Яна села каля мяне зь сярдзітым выразам твару.

— Надзя, мілая, ты кпіш зь мяне. Вы ўсе трошкі кпіце з паджылага чалавека, прыдатнага ўжо толькі на распалку.

— Я не хачу гаварыць.

— Ты мусіш з мной гаварыць, гэта твой абавязак. Ты павінна мяне заглушаць, аглушаць, зьнячульваць.

Я зь зьдзіўленьнем заўважыў, што гэтыя пышныя валасы, як чапец з чыстага золата, — што гэтыя валасы лёгенька дрыжаць, а яна хавае твар у іх гушчары.

— Не, Надзю, так няможна. Чаму ты плачаш?

Я абняў яе, прыцягнуў да сябе.

— Сама ня ведаю, — усхліпнула яна. — Я такая засмучаная.

Я пацалаваў яе ў шчаку, дзе бег цурок сьлёз.

— Я кахаю цябе. Я пакахаў цябе за гадзіну, на прасторы цэлай эпохі, апошняй эры маёй зямной бясконцасьці. Верыш?

Яна паслухмяна хітнула галавой. Я адчуваў яе гарачы цяжар у сваіх руках. Так было шмат разоў. Як шмат было начэй, заранак, надвячоркаў. Але цяпер мне здавалася, што я трымаю цела, блаславёнае найвышэйшай сілай, магічнае цела кабеты, якое сьніш цэлае жыцьцё.

Цела дзявочае й жаночае, цела-прыгода, цела-прытулак. Мяне проста першы раз агарнула нейкая пранізьлівая жарсьць за маладой кабетай, зьяднанай з мной сястрынскім, а можа, толькі спагадным абдымкам.

Адным словам, мяне абняў няведамы мне дагэтуль настрой чуласьці і трывогі, шчасьлівай палёгкі і нядобрых прачуваньняў. Узмацнялася музыка духавога аркестру за акном, і ўва мне расла хаатычная пажада. А яна ўсё мацней тулілася да мяне, быццам хацела прыціснуць да празрыстай сьцяны няўхільнага.

Таму я пашукаў яе ў гэтай рызе, і знайшоў нечакана махрыстыя прасьветы, і пераканаўся, што яна голая пад гэтым пончам. Я хацеў уцямна нешта падумаць наконт гэтага, але ня здолеў, бо ўбачыў перад сабой ладныя ўзгоркі яе грудзей, і мне здалося, што першы раз у жыцьці я бачу пекныя жаночыя грудзі, і мяне гэта страшэнна ўразіла, і з заспакаяльнай асалодай я паклаў галаву ў цяністай цясьніне паміж тымі грудзьмі.

Недзе там, за маёй галавой, калацілася цьмяная сьведамасьць удзелу ў магічным абрадзе, і тая мітусьня, тое зацьменьне, тая гарачка, якая заўжды суправаджае мяне ў гэтыя грэшныя хвіліны, увесь двухзначны анімалізм зьнік у мэлёдыі нашых бязладных шэптаў і пацалункаў.

Пасьля я хацеў увайсьці ў яе і ня мог. Шакаваны, я змагаўся зь яе супрацівам, але гэта ня быў яе супраціў, бо яна мяне хацела, гэта быў супраціў яе бязгрэшнасьці. Урэшце я ўнурыўся ў цёплую, хвалёўную цемрадзь.

— О Божа, — шапнула яна.

І тут пранізьліва зазваніў тэлефон над нашымі галовамі. А мне падалося, што зарагатаў адбойны малаток. Ён стаяў на падваконьні, па-здрадніцку схаваны, і крычаў да нас з усёй сваёй мэханічнай моцы.

Я замёр, яна таксама аціхла. Званок хрыпеў па-над намі настойліва, пакрыўджана, дакорліва.

— Вазьмеце слухаўку! — крыкнуў хворы з другога пакою.

Я падняўся, накрыў яе той рызай, а яна захіліла твар рукой, такой дзіўна прыгожай, якой я ніколі дагэтуль ня бачыў. Запраўды, згнутая ў локці рука маладой жанчыны ў тое імгненьне падалася мне нейкаю хваравітаю дасканаласьцю. Не адрываючы вачэй ад тых дзівосных авалаў, апраўленых у празрыстыя залацістыя цені, я падняў цяжкую, нібы вясло, слухаўку. А валасы Надзежды, чырванаватыя, неверагодна жывыя і пажадлівыя валасы, рассыпаліся па грубай шэрай коўдры гэтага бальнічнага ці турэмнага ложка.

— Алё! — сказаў я хрыпла.

— Гэта Галіна. Усё ў парадку. Толькі якую вы хочаце каністру? Бо ёсьць выбар. Чырвоную, жоўтую, блакітную?

— Каністру?

— Вы ведаеце для чаго. Дык якога колеру?

— Гэта мае значэньне?

— Ня ведаю. Можа мець. Я падумала, трэба запытацца.

— Добра. Хай будзе блакітная.

— Тады бывайце. Я зараз буду.

Па небе зноў плылі хмары, набрынялыя навальнічнаю чарнатой. Мой аркестар няведама калі змоўк. Пад акном маршавала групка зь некалькіх чалавек, скандуючы няроўнымі галасамі:

— Польшча, Польша!

Яны несьлі пакамечаны транспарант зь літарамі, якія складалі лёзунг: “Хай жыве 22 ліпеня 1999 году!”. Я паклаў слухаўку на відэльцы.

Надзежда раптам устала і, не зірнуўшы ў мой бок, як люнатычка, выйшла з пакою. Трохі ачмурэлы, я глядзеў у серабрыстую патрэсканую шыбу. Убачыў рэшткі той сібірскай наліўкі ў маёй ці Надзеждзінай чарцы. Машынальна паднёс яе да вуснаў, выпіў горка-салодкі зярністы асадак. Я намагаўся апанаваць хаатычныя думкі, знайсьці рацыянальны пачатак у гэтай дзіўнай сытуацыі.

Унізе каля разьбітага вулічнага ліхтара стаяў той хлопец з правінцыі і бавіўся з жоўта-чырвоным кляновым лісьцем. Ён чакаў мяне.

Найлепей было б выйсьці адсюль крадком і дачакацца Галіны на сходах. Але як гэта зрабіць? Пакой меў толькі адныя дзьверы, за якімі былі мая нязбытная Надзея і гэты спаралізаваны стары, які бянтэжыў мяне больш за ўсё. Я лучыў у пастку, як казалі даўнейшыя літаратары. У пастку ўласнай легкадумнасьці. У пастку чараў расейскай дзяўчыны з раскосымі вачыма. І пахмельле мяне трасе, гэтае заробленае ўчора пахмельле.

Дзьверы з трэскам адчыніліся. Увайшла Надзежда, трымаючы ў абедзьвюх далонях шклянкі з гарбатай. Яна ўсьміхалася, як быццам зусім нічога не адбылося, хоць у яе раскосых вачох яшчэ стаялі рэшткі сьлёз.

— Хочаш чаю? — спыталася яна сваім звычайным, гэта значыць надзіва нізкім голасам.

Я моўчкі ўзяў сваю шклянку. Прастакутнік сонечнага сьвятла ўжо пачынаў караскацца на сьцяну насупраць. Ізноў недзе гралі аркестры, але сярод іх не было нашага, таго, што граў “Сопкі Манчжурыі”.

— Галіна ўжо ідзе, — паведаміла Надзея.

— Ты на мяне злуеш? — спытаўся я няпэўна.

— Можа, і злую, — сказала яна, а пасьля дадала пасьпешліва. — Злуюся, што наагул цябе спаткала.

Я глядзеў на яе зь цяжкім сэрцам. Яна адкінула на сьпіну цяжкі вэлюм чырвоных валасоў і задумліва піла моцную гарачую гарбату, утаропіўшыся ў затуманеную шклянку.

— Надзею, ты не звар’яцела? — азваўся я ўрэшце.

— Чаму? Ты пра што?

Зьбянтэжаны, я таксама ўтаропіўся ў сваю шклянку.

— Ты ведаеш, пра што я. Я — чалавек прахадны. Заўтра ўжо буду вельмі далёка. Чаму ты гэта зрабіла? Чаму згадзілася?

— Мо таму.

— Як ты наагул захавалася ў гэтым сёньняшнім сьвеце?

— Бачыш, я — руская барышня, — засьмяялася яна і паварушыла лыжачкай гарбату, у якой ужо не было цукру.

— Даўней я б сказаў: як шкада, дзяўчо, што мы не спаткаліся раней.

— Але цяпер ужо ведаеш, што спаткаліся, калі было трэба.

— Нічога ня ведаю, Надзю. У мяне гудзе ў галаве, і я думаю, што гэта ўсё няпраўда. Проста прысьніў вельмі рэалістычна.

— Сёньня ўжо ніхто ня верыць у сны. Сны — гэта сьмецьце благога дня. Сны — графаманскія, не напісаныя вершы.

— Ты ўсё лепей гаворыш па-польску.

— Калі хачу, то вельмі добра гавару па-польску.

— Я гэтулькі хацеў бы табе сказаць. Калі б не засаромеўся і калі б быў час на гэта.

— Я ведаю ўсё, што ты хочаш сказаць.

— Так добра мяне ведаеш?

— Наагул ня ведаю. Сёньня ўбачыла цябе першы раз у жыцьці.

— Ты казала, што чытаеш мае творы.

— Я так казала? Усе палякі і ўсе расейцы пішуць. Я магла так сказаць, але ня мела ўяўленьня, што ты пішаш.

— Надзю, што гэта значыць?

— Гэта значыць, што я закахалася ў цябе за чвэрць гадзіны, як і ты ў мяне.

— Жартуеш, а расейцы, здаецца, ня любяць жартаў.

— Ёсьць яшчэ колькі сэкунд для рашэньня. Ты маеш адвагу ўцячы?

— Ня збавіўшы сьвет ад няволі?

— Мы будзем вольныя.

— Я ўжо вольны.

— Вось і я стану вольнай. Два чалавекі — пачатак грамадзтва.

У глыбіні кватэры грукнулі дзьверы. Надзя адставіла пустую чарку, падышла да мяне. Паглядзела ў мае вочы сваімі вялізнымі зрынамі, якія ўсё-такі былі зялёныя, як старыя вінныя пляшкі.

Раптам яна абняла мяне.

— Ну што, мілы, што?

— Думаеш, мы былі прызначаныя адно аднаму, хоць разьмінуліся на колькі дзясяткаў гадоў?

— Мы і ёсьць прызначаныя адно аднаму.

— Але якім чынам, дзіця?

— У нас наперадзе яшчэ сем гадзін. Сем гадзін вечнасьці. Добры благі выраз.

Яна пяшчотна пацалавала мяне ў вусны.

— Там добра.

— Дзе?

— Там. Ну, ведаеш. Я там была.

— Што ты зноў кажаш?

— Замерзла ў тайзе, але мяне выратавалі. Колькі хвілін, а мне падалося, што цэлае жыцьцё.

— Надзю.

— Што, мілы?

— Яшчэ нічога ня ведама. Усё ў маіх, усё ў тваіх руках.

— Мы ўжо ня здолеем уцячы. Прасалапячылі апошні момант.

Мы пацалаваліся салёнымі вуснамі.

— Хочаш, я пайду з табой на вогнішча.

Але ў гэты момант пастукалі ў дзьверы. Мы адступілі адно ад аднаго. Увайшла Галя з блакітнай плястыкавай каністрай у руцэ. Зьняла барэт, пачала старанна абтрасаць яго аб ручку крэсла.

— Ізноў дождж ідзе? — спытаўся я, каб нешта сказаць.

— Нават поры году размыліся, — сказала яна. — Усё разам: сьнег, сонца, віхура, дождж. Найлепшае імпартовае гаручае, з Новай Зэляндыі. Запалкі купім у валютнай краме і пасьля прынясём. Надзя патлумачыла дэталі?

— Так, патлумачыла.

— Можа, у вас ёсьць пытаньні альбо сумневы?

— Я ня ведаю, што мне рабіць з сабой.

— Дык я ж вам дала брашуры.

— Так. Але ня ведаю, што рабіць да восьмай вечара.

— Я таксама ня ведаю. Можа, хочаце разьвітацца зь сябрамі, з горадам.

— Гэта ня мой горад.

— Найлепей выпіць парашок і заснуць. Мы вас пабудзім.

— Дзякуй, я сам дам сабе рады.

— Надзежда, што так стаіш і ў акно глядзіш?

— Задумалася.

Я ўзяў у руку блакітную каністру. Нішто сабе важыў гэты мой падручны багаж у далёкае падарожжа.

— Ну, пайду, — асьцярожна сказаў я.

— Вы будзеце пад нашай апекай. Калі ласка, нічога ня бойцеся. І дакладна а восьмай перад Заляй Кангрэсаў. Мы таксама туды прыедзем.

Я адкланяўся, а бэнзын у плястыкавай пасудзіне гнюсна забулькатаў. Надзя стаяла тварам да акна. Зь яе валасоў імжыла лагодная чырвань, як з пагарэлага вугольля ў печы ўзімку. Я выйшаў у другі пакой.

— Адыходзіце? — спытаўся хворы.

— Так. Ужо пара.

— А я застаюся. Забыўся на мяне Госпад Бог. Я перажыў свой час і сваю легенду. Гэта найбольшая пакута, а я ведаю, што гэта — пакуты. Я вам зайздрошчу.

— Цяпер успамінаю, што калісьці чуў пра вас.

— Маглі чуць. Мае ўспаміны перакладзеныя на трынаццаць моваў. А ў Польшчы імі гандлявалі на чорным рынку. Пасьля прайшлі колькі пакаленьняў і забыліся. Ніхто ўжо ня помніць.

Я весела забулькатаў сваёй блакітнай каністрай.

— Пра мяне таксама забудуцца.

— Крый Божа. Думаеце, што мы сьведкі пагібелі нацыі?

— Ніхто гэтага ня ведае. Гэта ўзьнёсла і страшна, што ніхто ня ведае, што азначаюць яе жэсты, учынкі, шаленствы. Мы засмучаемся ад сьмерці нацыяў, а тым часам уся галяктыка ляціць у бездань нябыту. Ізноў град. Што за восень?!

— Па-мойму, яшчэ лета. Не люблю я, ведаеце, прыглядацца да плянэтарных сыстэмаў. Пакуль мы на зямлі, трымаймася за яе кіпцюрамі. Я магу так казаць, бо я трымаюся адным зламаным кіпцікам.

— Значыць, бласлаўляеце мяне на дарогу? — я стукнуў у шурпаты бок каністры.

— Ня варта так далей жыць, — сказаў ён і заплюшчыў павекі. Нягледзячы на белую бараду і пасівелыя валасы, ён выглядаў надзіва молада.

— Ведаеце што. У мяне адчуваньне, што шмат людзей па ўсім сьвеце купляюць бэнзын і шукаюць каністры, як я. Бо ў мяне надзвычайны інстынкт насьледаваньня. Калі я што калі рабіў, выходзіла, што і ўсе гэта зрабілі. Я заставаўся пасярэдзіне. У самай статыстычна сярэдняй сярэдзіне. Так мне не шанцуе ў жыцьці.

— Калі вы ня можаце быць першым, дык будзьце апошнім. Гэта таксама добрая пазыцыя.

Я прыглядаўся да яго без сымпатыі. Я ведаў, што ён таксама назірае за мной праз шчыліны ў павеках. Можа, яго тут паклалі, каб і ён мяне падапхнуў пальцам да майго наканаваньня? Можа, ён ляжыць пад гэтай пакамечанай коўдрай у параднай кашулі і ў сьвяточных нагавіцах, гатовы адразу пасьля майго адыходу паскакаць на ўрачысты банкецік?

У тэлевізары ўсё яшчэ паказвалі зьезд. Савецкі сакратар з урачыстай мінай перадаў нейкі штандар ці сьцяг нашаму сакратару, які ўкленчыў і прыніжана пацалаваў край вышыванай матэрыі. У залі — а цяпер паказалі яе — адразу пляснулі ў ладкі. Усе зырваліся зь месцаў, віталі гэтую падзею воплескамі, некаторыя ўзьнялі далоні і нешта крычалі ў экстазе. Але што крычалі, я ня ведаў, бо і ў гэтым доме падчас урачыстых трансьляцыяў паводле старой звычкі адмыкалі гук у тэлевізары.

Сівы чалавек, жывая рэліквія альбо звыклы вэрбоўшчык, гэты сівы чалавек узьняў правую руку ў жэсьце разьвітаньня ці бласлаўленьня.

— Ну, так, — кінуў я і пайшоў.

На сходах я агледзеў судзіну з агняным бальзамам. Літраў пяць яна зьмяшчала. Паспрабаваў адкруціць закрутку. Усё спраўна. Блакітны колер — колер нявіннасьці. Нявіннасьць ня кідаецца ў вочы. Можна йсьці, трэба йсьці. Куды? Па дарозе ўбачым.

На пляцоўцы паміж паверхамі я адламаў кавалак шыбы. Зь няведамай прычыны на шкле была сажа. Я паглядзеў празь яго ў неба, дзе зноў зіхацелі хапатлівыя водбліскі сонца. Але ў гэтыя часы ніхто ўжо не назіраў зацьменьняў сонца і месяца. Збрыдзелі даты і тэрміны людзям ва ўсіх гэтых міждзяржаўных і вайсковых блёках. І я нічога цікавага ня ўбачыў на стомленым небе, змораным кліматычнымі анамаліямі, таму скіраваў пагляд на сьцяну, але і там знайшоў толькі здаўна добра ведамыя антыдзяржаўныя напісы, якіх дзяржава ўжо ня мела моцы сьціраць і замалёўваць.

Я спусьціўся ўніз і там у сенцах сутыкнуўся з Сахерам, гэтым сівым рэвалюцыянэрам з фанатычнымі вачыма. Ён вяртаўся з чэргаў і нёс нейкую здабычу, бо ягоная старая торба надзьмулася, як сыты пітон.

— Я вас аднекуль ведаю, праўда? — затрымаўся Сахер, загароджваючы ўваходныя дзьверы.

— Так, вы мяне ведаеце. Мы спатыкаліся толькі аднойчы, але пры драматычных абставінах.

— Я ўручаў вам ордэн, прэмію ці прызначаў на пасаду?

— Не. Вы выкідалі мяне з партыі.

Ён усьміхнуўся, прыгасіўшы халодныя водбліскі фанатызму ў вачох. Фанатызму неактуальнага, як забыты шнар.

— Я нікога не выкідаў з партыі. Вы памыляецеся.

— Аднаго разу выкідалі. Групу прыхільнікаў прафэсара марксізму.

— А, во каго. За што гэта мы яго?

— Гэта няважна. Важна, што я не трымаю на вас крыўды.

— Мы павінны былі так зрабіць. Гэта было слушна на тым этапе. Потым надышла сумятня. Але тады я шчэ мог уратаваць краіну.

— Што цяпер парабляеце?

— Дзякуй за пытаньне. Я вярнуўся да філязофіі. А калі канкрэтней, дык да гісторыі філязофскіх дактрынаў. Вярнуўся на сваё месца. Я вольны. Нарэшце вольны.

— Вы таксама вольны?

— А што, вы таксама?

— Ясна. Усё часьцей спатыкаю вольных людзей.

— Бо вольным сапраўды можна быць толькі ў няволі. Перапрашаю за банальнасьць, малады чалавек. Вы любіце прахаджацца?

— Напэўна, люблю.

— Шпацыруйце. Шмат. Ня менш за дзесяць кілямэтраў. Тады найлепей думаецца. Назірайце за прыродай, паводзінамі людзей, а нават за небам. На небе таксама адбываецца рух. У простым і пераносным сэнсе. А рух, малады чалавек, калі зьвярнуцца да клясычных філёзафаў... Мо я на вас нуду наганяю?

— А вы шчасьлівы? Не шкада вам улады, беспакаранасьці, зьвязанай з панаваньнем над людзьмі, славы, роўнай славе боскай?

Сахер шчыра расьсьмяяўся, выцягнуў надзвычай чыстую насоўку, каб выцерці вочы.

— Я філёзаф. А філёзаф здольны дараваць і сабе, і блізкім.

— Што дараваць?

— Што ня вытрымалі іспыту. Гэта наш першародны грэх.

— Ведаеце, я дакладна помню вечар, калі, абмацаныя дзясяткамі агентаў, прасьветленыя рэнтгенаўскімі апаратамі, абнюханыя нагляднікамі, мы трапілі ў сьвяцілішча партыі, дзе засядала Палітбюро. Помню вакол круглага стала ўсе гэтыя фізіяноміі, пошлыя выявы якіх я звычайна бачыў на сьценах устаноў. Гэта былі нашы судзьдзі.

— Але ж вы ня маеце крыўды.

— Натуральна. Ваш жэст у мой бок і словы “Вывесьці з радоў партыі” вярнулі мне свабоду.

— Я таксама перажыў гэта празь дзесяць зь нечым гадоў. Ці ў сярэдзіне слуханьняў абвяшчалі перапынак на вячэру?

— Так, вы ўсталі і сказалі неафіцыйным, людзкім голасам: “Час, таварышы, чаго зьесьці”.

— На маёй справе таксама нехта казаў гэта тымі самымі словамі. А якое ў вас было мэню?

— Не ў мяне, а акурат у вас. Мы прайшлі ў другую залю, дзе на сталох, аздобленых кветкамі, стаялі ў ікебанах паляндвіцы, асятры, кумпякі, можа, нават ікра. Мы папівалі імпэрыялістычныя сокі. Разам чмякалі ахвяры й каты, крадком выціралі маянэз з бародаў, разрывалі на долькі сакаўныя апэльсыны, хоць у горадзе справы ішлі няважна, не ставала нават лімонаў для хворых на грып.

— Бач, такі самы набор быў на маёй справе. Хоць ікры ня помню. Можа, гэта й ёсьць той самы сацыялістычны гуманізм, якога ані Вы, малады чалавек, ані я ня ўмелі разгледзець. Дык што, мы квіты?

— Усё адно, — я зірнуў на сваю каністру, па якой поўз павук.

— Шмат шпацыруйце. Вось мая вам парада. Я лячу дадому, да тэлевізара, бо сёньня па абедзе “Зьвярынец”, мая ўлюбёная перадача, і мае сябры-зьвераняты, што ў ёй выступаюць.

— Не пабачыце Вы свайго бязгрэшнага “Зьвярынцу”. Бо сёньня зьез